Саз кірпіштері: тарих және қолданылуы

Кіріспе

Құрылысқа арналған жер блоктары

Саз кірпіші немесе балшық кірпіші, сондай-ақ күйдірілмеген кірпіш деп те аталады, ол ауада кептірілген кірпіш. Ол саз қоспасынан (балшық, саз, құм және су қосылған) және күріш қабығы немесе сабан сияқты байланыстыратын материалдардан жасалады. Саз кірпіштері б.з.д. 9000 жылдан бері белгілі. Шамамен б.з.д. 5000–4000 жылдар арасында саз кірпіштер күйдірілген кірпіштерге айналды, бұл олардың беріктігі мен тұрақтылығын арттыру үшін жасалды. Дегенмен, ағаш отынның өте аз болған кейбір жылы аймақтарда саз кірпіштерді пайдалану жалғасты. Бүгінгі күнге дейін саз кірпіштер Африка мен Батыс Азияның кейбір бөліктеріндегі жергілікті сәулеттің стандартты түрі болып табылады. 20-шы ғасырда, жоғары қысымды қолдану арқылы, қарапайым ауада кептірілген саз кірпіштерге қарағанда күштірек күйдірілмеген кірпіштерді алу үшін арзан және экологиялық таза балама ретінде қысылған жер блогы жасалды.

Ежелгі әлем

Оңтүстік Леванттағы саз кірпіш өндірісі мен құрылысының тарихы б.з.б. 9000 жылға, яғни керамикаға дейінгі неолитке (мысалы, PPNA Иерихонға) дейін жетеді. Күн кептірген бұл саз кірпіштер, сондай-ақ Adobe немесе жай саз кірпіш деп аталады, құм, балшық, су қоспасынан және жиі қатайтылып (мысалы, кесілген сабан және сабан бұтақтары) жасалған. Мыңдаған жылдар бойы ежелгі Таяу Шығыста топырақтан жасалған ғимараттарды салудың ең кең таралған әдісі/материалы болды. Бүгінде де әлемде ыдыс-аяқсыз қыш кірпіштер жасалуда, қазіргі және дәстүрлі әдістерді пайдалана отырып. Ежелгі Ерихонның б.з.б. 9000 жылға жататын тұрғын үйлері сазбен бекітілген саз кірпіштерден салынған, сондай-ақ келесі мыңжылдықтар бойы Левант аймағындағы көптеген жерлерде де осылай салынған. Иордан аңғарындағы Тель-Цаф қаласындағы жақсы сақталған саз кірпіштері б.з.б. 5200 жылға таандык, бірақ бұл технологияны бірінші болып қолданған жердің болғаны туралы ешқандай дәлел жоқ. Дәлелдерге сәйкес, Тель-Цафтағы саз кірпіштері кем дегенде 500 жыл бойы, яғни ортаңғы халколит дәуірінде, тұрақты болған. Саз кірпіштер ежелгі Инд өркениетінде б.з.б. 3 мыңжылдыққа жататын 15-тен астам жерде қолданылған. Ежелгі Хараппа кезеңінде отталған кірпіштер қолданылған. Месопотамиялықтар қала құрылысында күн кептірілген кірпіштерді қолданған; әдетте бұл кірпіштер төменгі жағында жазық, жоғарғы жағында иілген, плано-дөңгелек саз кірпіштер деп аталатын. Кейбіреулері шаршы қалыпта жасалып, ортасы ұштарына қарағанда қалың болған. Кейбір қабырғалардың негізінен шашыраңқы сызыққа дейін бірнеше қатары отқа жағылған кірпіштермен қаланған, бұл ғимараттың қызмет ету мерзімін ұзарту үшін жасалған. Минойлық Критте, Кноссос алаңында, неолит дәуірінде (б.з.б. 3400 жылға дейін) күн кептірілген кірпіштер қолданылғанын көрсететін археологиялық деректер бар. Күнмен кептірілген саз кірпіш ежелгі Мысырда фараондық дәуірде қолданылатын ең кең таралған құрылыс материалы болды және мыңжылдықтар бойы бірдей тәсілмен жасалды. Кейбір жерлердегі саздың беріктігі мен пластикалық қасиеттерін арттыру үшін оған құм, шайылған сабан немесе жануарлардың көмірі сияқты басқа да байланыстырғыш заттар қосылуы керек болды. Римдіктердің ықпалы кезінде саз кірпіштерді қолдану кеңірек таралды. Ежелгі грек әлемінде саз кірпіш қабырғалар, бекіністер мен цитадельдер, мысалы, Трояның цитаделінің қабырғалары (Троя II) үшін кеңінен қолданылған. Бұл кірпіштер көбінесе сабаннан немесе құрғақ өсімдіктерден жасалатын.

The history of mudbrick production and construction in the southern Levant may be dated as far back to the Pre Pottery Neolithic A (e. g., PPNA Jericho). These sun dried mudbricks, also known as adobe or just mudbrick, were made from a mixture of sand, clay, water and frequently tempered (e. g. chopped straw and chaff branches), and were the most common method/material for constructing earthen buildings throughout the ancient Near East for millennia. Unfired mud brick is still made throughout the world today, using both modern and traditional methods. The 9000 BCE dwellings of Jericho were constructed from mudbricks, affixed with mud, as were those at numerous sites across the Levant over the following millennia. Well preserved mudbricks from a site at Tel Tsaf, in the Jordan Valley, have been dated to 5200 BCE, though there is no evidence that either site was the first to use the technology. Evidence suggests that the mudbrick composition at Tel Tsaf was stable for at least 500 years, throughout the middle Chalcolithic period. Mud bricks were used at more than 15 reported sites attributed to the 3rd millennium BCE in the ancient Indus Valley civilization. In the Mature Harappan phase fired bricks were used. The Mesopotamians used sun dried bricks in their city construction; typically these bricks were flat on the bottom and curved on the top, called plano convex mud bricks. Some were formed in a square mould and rounded so that the middle was thicker than the ends. Some walls had a few courses of fired bricks from their bases up to the splash line to extend the life of the building. In Minoan Crete, at the Knossos site, there is archaeological evidence that sun dried bricks were used in the Neolithic period (prior to 3400 BCE). Sun dried mudbrick was the most common construction material employed in ancient Egypt during pharaonic times and were made in pretty much the same way for millennia. Mud from some locations required sand, chopped straw or other binders such as animal dung to be mixed in with the mud to increase durability and plasticity. Mudbrick use increased at the time of Roman influence. In the Ancient Greek world, mudbrick was commonly used for the building of walls, fortifications and citadels, such as the walls of the Citadel of Troy (Troy II). These mudbricks were often made with straw or dried vegetable matter.

Adobe-тің

Испан әсері бар аймақтарда саз кірпіштен салынған құрылыс адобе деп аталады. Уақыт өте келе ол қабырғаларды қорғаудың, жалпақ шатырлардың және әр түрлі әрлеулердің толыққанды жүйесіне айналды. Қазіргі ағылшын тілінде, құрылыс әдісіне қарамастан, мұндай құрылыс көбінесе "адобе стилі" деп аталады.

Банко

Малидің орталығында орналасқан Дженнедегі Ұлы мешіт – әлемдегі ең үлкен саз кірпіштен тұрғызылған құрылыс. Сахель аймағының архитектурасындағы көптеген ғимараттар сияқты, ол "Банко" деп аталатын саз кірпіштен салынған, ол саз бен астық қабықтарынан жасалып, ашытылып, кірпіштерге айналдырылады немесе кең жабынмен сыр ретінде беттерге жағылады. Бұл сырды жыл сайын жаңару қажет.

Ұзаққа созылмалылық

Кейбір жағдайларда, кірпіш шеберлері шикі кірпіштердің қызмет ету мерзімін ұзарту үшін олардың үстіне күйдірілген кірпіштер қойып немесе оларды әкпен жабатын.