Кіріспе
Қорғау құрылымы; әдетте ағаш қадалардан жасалған қоршау немесе қабырға. Паллисада, кейде стеквал немесе пэлинг деп аталады, әдетте жақын орналасқан, биік тік ағаш діңдері немесе ағаш немесе темір қадалардан тұратын қоршау немесе қорғаныс қабырғасы болып табылады. Паллисадалар бекініс құра алады.
A palisade, sometimes called a stakewall or a paling, is typically a row of closely placed, high vertical standing tree trunks or wooden or iron stakes used as a fence for enclosure or as a defensive wall. Palisades can form a stockade.
Этимология
Palisade сөзі латын тіліндегі "pale" сөзінен шыққан, ол "қазық" дегенді білдіреді, әсіресе, ағаштан қорғаныс қабырғасын жасау үшін қатар тізілгенде қолданылады. (Wiktionary-дегі "pale" сөзінің этимологиясын қараңыз).
Үлгілік құрылыс
Көбінесе құрылыс шағын немесе орта өлшемді ағаш діңгектерінен тұратын, тік бойымен тізілген және арасында мүмкіндігінше аз бос орын қалдырылған. Діңгектердің үсті бөлігі сүйірленген немесе ұшына келтіріліп, жерге қадалып, кейде қосымша нығайтулармен бекітілген. Палисаданың биіктігі шамамен бір метрден 3-4 метрге дейін жететін. Қорғаныс құрылысы ретінде палисадалар көбінесе топырақ жұмыстарымен бірге қолданылған. Олар кішкентай бекіністер немесе жедел салынатын басқа да нығайтулар үшін тамаша нұсқа болды. Ағаштан жасалғандықтан, оларды жылдам және оңай, қолжетімді материалдардан салуға болатын. Олар қысқа мерзімді қақтығыстарда тиімді қорғаныс екенін және шағын күштерге қарсы тиімді кедергі болатынын көрсетті. Дегенмен, ағаштан жасалған құрылыстар болғандықтан, олар от пен қоршау қаруларына осал болды. Көбінесе, қамалдың айналасына тұрақты тас қабырға салынғанша уақытша қабырға ретінде палисада орнатылатын.
Ежелгі Грекия мен Рим
Гректер де, римдіктер де өздерінің әскери лагерьлерін қорғау үшін қоршаулар салған. Рим тарихшысы Ливий екінші Македония соғысы кезінде гректердің әдісі римдіктерден нашар болғанын айтқан. Гректердің тіректері тым үлкен болғандықтан, оларды жеңіл көтеріп жүруге болмады және олардың арасы тым алыс болды. Бұл жауларға оларды жұлып алып, кіруге жеткілікті үлкен кеңістік жасауды жеңілдетті. Керісінше, римдіктер кішірек және көтеруге оңай тіректері мен оларды тығыз орналастырып, жұлып алуды қиындатты.
Колумбқа дейінгі Солтүстік Америка
Ұлы көлдер маңындағы тайпалар ретінде біріккен ирокеялық халықтар өз қоныстарын көбінесе қоршаулармен қорғады. Паллисадалар ішінде халықтар көптеген ұзын үйлерде, кейде 2000 адамға дейін жететін қауымдастықтарда тұрды. Мұндай қоршаулардың археологиялық дәлелдері Онтарио, Канада, және Нью-Йорк, АҚШ-тағы 15-16 ғасырлардағы көптеген жерлерде табылған. АҚШ-тың орталық батысындағы Миссисипп мәдениетінің тұрғындары да көптеген қоныстарында қамалдарды пайдаланған. Оның көрнекті мысалы – Иллинойс штатының Коллинсвилл қаласындағы Кахокия үйінділері. Ағаштан жасалған қамал, белгілі бір аралықта орналасқан күзет мұнаралары немесе бастиондарымен бірге, Монахтар үйіндісі мен Ұлы алаңның айналасында 3 шақырымдық қоршау құрады. Археологтар аймақты қазу жұмыстары кезінде қамалдың бар екенін анықтады және оның бірнеше рет, сәл бөлек жерлерде қайта салынғанын көрсетті. Бұл қамал Кахокияның негізгі салтанатты ауданын қаланың басқа бөліктерінен бөліп тұрған сияқты, сонымен қатар қорғаныс құрылысы болған. Басқа мысалдарға Индиана штатының оңтүстігіндегі Ангел мондары, Висконсин штатындағы Ацталан мемлекеттік паркі, Иллинойс штатындағы Кинкейд, Арканзас штатының солтүстік-шығысындағы Паркин және Нодена жерлері, сондай-ақ Грузия штатындағы Этова жерлері жатады.
Колониалды Америка
Колониялық Солтүстік Америкада жергілікті халықтар мен жабайы жануарлардан қорғану үшін қамалмен қоршалған елді мекендер кең таралған. Вирджиния штатының Джеймстаун (1607), Ньюфаундлендтегі Купидс (1610) және Массачусетс штатының Плимут (1620) қалаларындағы ағылшын елді мекендері бастапқыда палисадалармен қоршалған бекіністер болды. Мұндай қорғаныс палисадалары Жаңа Францияда да жиі қолданылды. Бұған қоса, колониялық сәулет үйлердің қабырғаларын тік палингтерден жасады, бұл poteaux en terre деп аталатын құрылыс еді. Осы стильдегі 18 ғасырға жататын кейбір үйлер Миссури штатындағы Сент-Женевьев қаласында сақталған, ол бастапқыда Миссисипи өзенінің шығысындағы Иллинойс аймағынан келген француз отаршылдарымен қоныстанған.
Осман империясы
Паланка – Балқан аймағында 16-17 ғасырларда Осман империясы салған, тік қабырғалы ағаштан тұрғызылған бекініс. Олар стратегиялық маңызы бар аймақты немесе қаланы қорғау сияқты түрлі себептермен салынған. Кейбір паланкалар ірі елді мекендерге айналды.
Ағаштан жасалған қамал құрылыстары
Тоғызыншы ғасырдың соңында, тілімделген ағаш қол жетімді немесе ыңғайлы болмаған кезде, көптеген Адирондак құрылыстары палисада архитектурасымен салынған. Қабырғалар тік жартылай бұршақтардан тұрғызылған; сыртқы, дөңгелек жартысы қабығымен Адирондак ауа райына төтеп беретін, ал ішкі жартысы жылтыратылып, лакталған, ағаш өңделгендей көрінетін. Әдетте, тік бұршақтар арасындағы кеңістіктер мүкпен толтырылып, кейде кішкентай таяқтармен жабылатын. Ішкі жағынан кеңістіктер тар ағаш тілімдермен жабылатын. Бұл палисада стилі дәстүрлі көлденең бұршақ үйлерге қарағанда құрылысы тиімдірек болды, себебі екі жарты бұршақ бір толық бұршақтан көбірек бет алаңын қамтамасыз етті, ал тік орналасу жоғарғы қабаттар мен шатырлар сияқты жүктемелерді көтеруге арналған мықты құрылымды білдірді. Бұл ішкі көріністі де жақсартты. Осы архитектуралық стильдің мысалдары әлі де Адирондак аймағында, мысалы, Биг Моус көлінің маңында кездеседі.
Қазіргі қолданысы
Қылмыстың жоғары деңгейде болатын және мүліктік ұрлықтар жиі тіркелетін аймақтарда, қылмыстың алдын алудың кең таралған тәсілі – тұрғын үйлерді периметрлік қорғаныс жүйелерімен қамтамасыз ету болып табылады. Мұндай жүйелерге әсем темір торлар, кірпіш қабырғалар, болаттық қоршаулар, ағаш қоршаулар және электрленген қоршаулар (көктемдер) жатады. Йоханнесбург қаласы қылмыскерлердің қоршаудың артына оңай жасырына алмайтынына байланысты, көбінесе кірпіштен жасалған жабық қабырғалардың орнына қоршауларды пайдалануды ұсынады. Қаланың қауіпсіздік жөніндегі нұсқаулығында қоршаудың бойында өсімдіктер отырғызудан аулақ болу қажеттігі туралы кеңес берілген, себебі бұл қылмыскерлерге көзге түспей бұзу жасауға мүмкіндік береді.