Кіріспе

Басқа елдің басқаруындағы аумақ – саяси ұғым. Колония – шетелдік биліктің бір түріне бағынған аумақ. Шетелдік отарлаушылар үстемдік еткенімен, билік отарлаушылардың бастапқы елінен, метрополия мемлекетінен (немесе “ана елінен”) бөлек болып қалады. Олар көбінесе отаршылдық империялар ретінде ұйымдастырылған, әсіресе қазіргі империализм мен оның отарлаушылығының дамуымен. Бұл колониялық және мүмкін колониялық әкімшілік бөліну, көбінесе шатасқан болса да, ежелгі гректердің апоикиясына (ἀποικία) қатысты да қолданылған, олар ежелгі грек қала-мемлекеттерінің теңіз арқылы құрған қоныстары еді. Мұндай қонысты құрған қала оның метрополисі (“ана қаласы”) деп танылған. Ерте заманнан бері тарихшылар, әкімшілер және саясаттанушылар “колония” терминін негізінен 15-ші мен 20-шы ғасырлар аралығындағы Еуропа мемлекеттерінің теңізден тыс көптеген аумақтарын, сондай-ақ колониализм мен деколонизация процестерін сипаттау үшін пайдаланған. Колониялар көбінесе сауда бекеттерінен немесе аумақтық талаптардан пайда болғанмен, әрбір аумақ колонизацияның нәтижесі болуы міндетті емес, сондай-ақ колониялық басқару құрылмай да шаруасы жүре береді. Аумақты әскери жолмен жаулап алудың және басып алудың қажеті жоқ, отарлық билік де-факто орнатылып, колония деп есептелуі мүмкін. Оның орнына, тәуелділікті неоколониалдық түрде пайдалану немесе империалистік билікті саяси мақсаттарға қолдану арқылы аумақты колония деп санауға болады, бұл ұғымды кеңейтеді, соның ішінде тікелей емес басқару немесе марионеттік мемлекеттер (вассалдық мемлекеттер сияқты тәуелсіз клиенттік мемлекеттерден өзгеше). Кейбір тарихшылар бұл ретте “бейресми колония” терминін басқа мемлекеттің де-факто бақылауындағы елді сипаттау үшін қолданған. Дегенмен, мұндай ұғымды кеңейту жиі дау тудырады.

Этимология

"Колония" сөзі латын тіліндегі Colonia (Рим) сөзінен шыққан, ол ежелгі Римнің бекіністері мен қалаларын атау үшін қолданылған. Бұл сөз өз кезегінде римдік шаруа, жерді жалға алып өңдеген [[Colonus (адам) сөзінен туындаған. Терминология архитектуралық ұқсастықтан алынған: бағананың тірегі көбінесе стильделген бас бөлігінің (капитал) астында орналасады, бұл басшылық басқа бағынышты дененің биологиялық аналогы болып табылады ("капитал" латын сөзі "бас" деген мағынаны білдіреді). Осыдан колониялар өздігінен басқарылмайды, олар жеке бір орталықпен басқарылады, ол капиталдық функцияны атқарады. Римдік колониялар алғаш рет римдіктер көршілес италиялық халықтарды бағындырған кезде пайда болды. Бұл римдіктер жауды жеңгеннен кейін құрылған шағын шаруашылық елді мекендері еді. Колония түрлі нысандарда болуы мүмкін, мысалы, сауда бекеті немесе жау территориясындағы әскери база, бірақ бұл оларды автоматты түрде колонияға айналдырмады. Оның бастапқы мағынасы – орталық аймақтан шеткері аймаққа көшіп келген адамдар құрған қоныс, қазіргі заманғы анықтамасы осыдан қалыптасқан. Римдік колония ретінде құрылған елді мекендерге Кельн (атауында осы тарих сақталған), Белград және Йорк қалалары жатады. Римдік ықпалында болған қоныстың бұрын Рим колониясы болғандығын көрсететін белгі – желілі жоспармен салынған қала орталығы.

Қазіргі заманғы тарихи мысалдар

L'Anse aux Meadows: 1025 жылы болған норвегиялық колония. : 16 ғасырдан 1975 жылы тәуелсіздік алғанға дейін Португалияның колониясы. 1788 мен 1829 жылдар аралығында құрылған алты британдық колониясының федерациясынан 1901 жылы британдық доминион ретінде құрылды. 1966 жылы тәуелсіздік алды. 1822 жылдан бері тәуелсіз.: алдымен Францияның Жаңа Франциясы (1534–1763) және Англияның (Ньюфаундлендте, 1582) колониясы, содан кейін британдық билік астында (1763–1867) болды, Доминион мәртебесіне ие болып, «колония» атауын жоғалтты. 1908 жылдан 1960 жылға дейін Бельгияның колониясы; бұрын король Леопольд II-нің жеке меншігінде болған. 1887 жылдың қазанында Аннам, Тонкин, Кохинхина (қазіргі Вьетнамды құрайды) және Камбоджа Корольдігінен құрылды; Лаос 1893 жылғы франко-сиам қақтығысынан кейін қосылды. Федерация 1954 жылға дейін сақталды. Төрт протекторатта француздар жергілікті билеушілерді билікте қалдырды – Вьетнам императорлары, Камбоджа патшалары және Луанг Прабанг патшалары, бірақ барлық билікті өздеріне жинады, ал жергілікті билеушілер тек бейнелі тұлғалар рөлінде болды. : Еуропа мен Гана (Алтын жағалау) арасындағы байланыс 15 ғасырда португалдардың келуімен басталды. Бұл көп ұзамай еуропалық державалардың бірнеше колонияларын құруға әкелді: португалдық Алтын жағалау (1482–1642), голландтық Алтын жағалау (1598–1872), шведтік Алтын жағалау (1650–1663), даттық Алтын жағалау (1658–1850), Бранденбург және Пруссия Алтын жағалауы (1685–1721) және британдық Алтын жағалау (1821–1957). 1957 жылы Гана Сахараның оңтүстігіндегі алғашқы тәуелсіздік алған африкалық колония болды. 1721 жылдан Данияның, 1814 жылдан 1953 жылға дейін Данияның колониясы болды. 1953 жылы Гренландия Дания Корольдігінің тең бөлігіне айналды. 1979 жылы жергілікті басқару құқығы берілді және 2009 жылы өзін-өзі басқаруға дейін кеңейтілді. Сондай-ақ, Американы Даниялық отарлауды қараңыз. : 15 ғасырдан бері Португалияның колониясы. 1974 жылдан бері тәуелсіз. 1841 жылдан 1997 жылға дейін британдық колония (1983 жылдан британдық тәуелді аумақ). Қазір Қытайдың арнайы әкімшілік аймағы. Үндістан – қазіргі Үндістан, Бангладеш және Пәкістанды қамтитын империялық саяси бірлік, 1858 жылдан 1947 жылға дейін Ұлыбританияның Британ үкіметінің тікелей бақылауындағы аймақтармен. 15 ғасырдан 1961 жылға дейін португалдық Үндістан (Гоа) Португалияның колониясы болды. Пондичерри және Чандернагор 1759 жылдан 1954 жылға дейін француздық Үндістанның бөлігі болды. Таррангамбади, Серампур және Никобар аралдарының шағын даттық колониялары) 1620 жылдан 1869 жылға дейін Даттық Үндістан деп аталды. Голландияның колониясы болған 1949 жылы толық тәуелсіздік алды. 16 және 17 ғасырларда Испанияның Батыс Үндістанның бөлігі болды. 1655 жылы ағылшын колониясы болды; 1962 жылы тәуелсіздік алды. 1821 жылы африкалық американдықтардың көшіп кетуі үшін американдық жеке азаматтар құрған колония. Либерияның 1847 жылғы 26 шілдеде Америка отарлау қоғамынан тәуелсіздік алу декларациясы. Бұл Гаитиден кейін әлемдегі екінші ең көне қара республика. 1557 жылдан 1999 жылға дейін португал колониясы болды (1976 жылдан бастап «португал әкімшілігіндегі қытай аумағы»). 1999 жылы Гонконгтан екі жыл өткен соң, ол Қытайдың арнайы әкімшілік аймағына айналды. 1511 жылы Малакканы басып алғаннан кейін португал империясы колонияға айналды. 1511 жылдан кейін Ұлыбритания Малай түбегінде отарлар мен сауда порттарын құрды; Пенанг Британдық Шығыс Үндістан компаниясына жалға берілді. Голланд империясы саудаға арналған дәмдеуіштерді іздеп жүргенде Малайзияға тап болды. 1800 жылғы француз революциялық соғыстарынан бастап 1964 жылы тәуелсіздік алғанға дейін британдық протекторат және кейіннен колония болды. : 15 ғасырдан бері Португалияның колониясы. 1975 жылдан бері тәуелсіз. Бұрын 1565 жылдан 1898 жылға дейін Испанияның колониясы болды, испандық Шығыс Үндістанның бөлігі ретінде, 1898 жылдан 1946 жылға дейін АҚШ-тың колониясы болды. 1935 жылы өздігінен басқаруға ие болды; 1946 жылы тәуелсіздік алды. 1493 жылдан 1898 жылға дейін Испанияның колониясы болды, содан кейін ол Америка Құрама Штаттарының колониялық иелігіне айналды, оны Америка Құрама Штаттары «құрамына кірмеген аумақ» деп жіктеді. 1914 жылы Пуэрто-Риконың Делегаттар палатасы АҚШ-тан тәуелсіздік алуды бірауыздан қолдады, бірақ бұл АҚШ Конгресі «конституцияға қайшы» және АҚШ-тың 1900 жылғы Форкер заңын бұзады деп қабылдамады. 1952 жылы АҚШ Конгресі Пуэрто-Риконың конституциясын мақұлдағаннан кейін оның ресми атауы «Пуэрто-Риконың одақтастығы» болды, бірақ оның жаңа атауы «Пуэрто-Риконың АҚШ-пен саяси, әлеуметтік және экономикалық қатынастарын өзгертпеді». Сол жылы Америка Құрама Штаттары Біріккен Ұлттар Ұйымына (БҰҰ) аралдың өзін-өзі басқаратын аумақ екенін хабарлады. Америка Құрама Штаттары «империялық рөлді ойнауға құштар емес» және «ашық түрде колониялық басқарудың қарама-қайшылықтарын мойындауға құштар емес». Аралды көптеген адамдар колония деп атады, соның ішінде АҚШ Федералдық судьялары, АҚШ Конгресінің депутаттары, Пуэрто-Рико Жоғарғы Сотының төрағасы және көптеген ғалымдар. Әртүрлі африкалық және еуропалық державалардың, соның ішінде голландтар мен британдықтардың және нгунилердің аумақтары мен колонияларынан тұрды. Қазіргі мемлекеттің аумағы 1806 жылдан 1910 жылға дейін британдықтар тікелей басқарды; 1910 жылы Оңтүстік Африка Одағының өзін-өзі басқаратын доминионына айналды. : 1815 жылдан 1948 жылға дейін британдық колония. Цейлон деп белгілі болды. 1972 жылға дейін британдық доминион болды. Сондай-ақ, 16-17 ғасырларда португалдық колония, ал 17-18 ғасырларда голландтық колония. 1910 жылдан 1945 жылға дейін Жапонияның колониясы болды. Солтүстік және Оңтүстік Корея 1948 жылы құрылды. : Голландтар (1624–1662), испандықтар (1626–1642), қытайлар (1683–1895) және жапондар (1895–1945) сияқты әртүрлі державалардың отаршылдық билігінің күрделі тарихына ие. Тайваньдың алғашқы тұрғындары (1624 жылға дейін) этно-тілдік жағынан австронезиялық тайвандық аборигендер, қазіргі тайвандықтардың көпшілігі этно-тілдік жағынан хань қытайлары емес. Тарихта екі рет Тайвань қытай үкіметтерінің шағын мемлекеті ретінде қызмет етті, біріншісі 1662–1683 жылдардағы Мин лоялистік Туннин Корольдығы, екіншісі – 1949 жылы материкті Тайваньға көшіп келген қазіргі Қытай Республикасы (ҚХР), ол 1912–1949 жылдардағы Қытай Республикасынан мұрагерлік құқығын немесе жалғасуын жариялайды. ҚХР-ның де-факто аумағы дерлік толығымен Тайвань аралынан және оның шағын серік аралдарынан тұрады, Тайваньды Қытай Халық Республикасынан (материктік Қытай, Гонконг және Макаодан тұрады) бөлек ел ретінде басқаруды жалғастыруда. Он үш британдық колонияның одағынан құрылды. Вирджиния колониясы он үш колонияның біріншісі болды. Барлығы 1776 жылдың шілдесінде тәуелсіздік жариялап, британ губернаторларын қуды.

Қазіргі колониялар

Деколонизация жөніндегі арнайы комитет Біріккен Ұлттар Ұйымының өзін-өзі басқаруға жатпайтын аумақтар тізімін ұстап тұрады, ол Біріккен Ұлттар Ұйымының (кейбір дау-дамайларға қарамастан) отар деп санайтын аймақтарды анықтайды. Тәуелді аумақтардың басқарушы мемлекет ісінде әртүрлі дәрежеде автономиясы мен саяси күші болғандықтан, "отар" деген жіктеме бойынша пікір келіспеушіліктері туындайды.