Кіріспе
Басқа елдің басқаруындағы аумақ – саяси ұғым. Колония – шетелдік биліктің бір түріне бағынған аумақ. Шетелдік отарлаушылар үстемдік еткенімен, билік отарлаушылардың бастапқы елінен, метрополия мемлекетінен (немесе “ана елінен”) бөлек болып қалады. Олар көбінесе отаршылдық империялар ретінде ұйымдастырылған, әсіресе қазіргі империализм мен оның отарлаушылығының дамуымен. Бұл колониялық және мүмкін колониялық әкімшілік бөліну, көбінесе шатасқан болса да, ежелгі гректердің апоикиясына (ἀποικία) қатысты да қолданылған, олар ежелгі грек қала-мемлекеттерінің теңіз арқылы құрған қоныстары еді. Мұндай қонысты құрған қала оның метрополисі (“ана қаласы”) деп танылған. Ерте заманнан бері тарихшылар, әкімшілер және саясаттанушылар “колония” терминін негізінен 15-ші мен 20-шы ғасырлар аралығындағы Еуропа мемлекеттерінің теңізден тыс көптеген аумақтарын, сондай-ақ колониализм мен деколонизация процестерін сипаттау үшін пайдаланған. Колониялар көбінесе сауда бекеттерінен немесе аумақтық талаптардан пайда болғанмен, әрбір аумақ колонизацияның нәтижесі болуы міндетті емес, сондай-ақ колониялық басқару құрылмай да шаруасы жүре береді. Аумақты әскери жолмен жаулап алудың және басып алудың қажеті жоқ, отарлық билік де-факто орнатылып, колония деп есептелуі мүмкін. Оның орнына, тәуелділікті неоколониалдық түрде пайдалану немесе империалистік билікті саяси мақсаттарға қолдану арқылы аумақты колония деп санауға болады, бұл ұғымды кеңейтеді, соның ішінде тікелей емес басқару немесе марионеттік мемлекеттер (вассалдық мемлекеттер сияқты тәуелсіз клиенттік мемлекеттерден өзгеше). Кейбір тарихшылар бұл ретте “бейресми колония” терминін басқа мемлекеттің де-факто бақылауындағы елді сипаттау үшін қолданған. Дегенмен, мұндай ұғымды кеңейту жиі дау тудырады.
the political concept
A colony is a territory subject to a form of foreign rule. Though dominated by the foreign colonizers, the rule remains separate to the original country of the colonizers, the metropolitan state (or "mother country"), which together have often been organized as colonial empires, particularly with the development of modern imperialism and its colonialism. This coloniality and possibly colonial administrative separation, while often blurred,
Furthermore the term was used to refer to the older Greek apoikia (ἀποικία), which were overseas settlements by ancient Greek city states. The city that founded such a settlement became known as its metropolis ("mother city"). Since early modern times, historians, administrators, and political scientists have generally used the term "colony" to refer mainly to the many different overseas territories of particularly European states between the 15th and 20th centuries CE, with colonialism and decolonization as corresponding phenomena. While colonies often developed from trading outposts or territorial claims, such areas do not need to be a product of colonization, nor become colonially organized territories. Territories furthermore do not need to have been militarily conquered and occupied to come under colonial rule and to be considered de facto colonies, instead neocolonial exploitation of dependency or imperialist use of power to intervene to force policy, might make a territory be considered a colony, which broadens the concept, including indirect rule or puppet states (contrasted by more independent types of client states such as vassal states). Subsequently some historians have used the term informal colony to refer to a country under a de facto control of another state. Though the broadening of the concept is often contentious.
Этимология
"Колония" сөзі латын тіліндегі Colonia (Рим) сөзінен шыққан, ол ежелгі Римнің бекіністері мен қалаларын атау үшін қолданылған. Бұл сөз өз кезегінде римдік шаруа, жерді жалға алып өңдеген [[Colonus (адам) сөзінен туындаған. Терминология архитектуралық ұқсастықтан алынған: бағананың тірегі көбінесе стильделген бас бөлігінің (капитал) астында орналасады, бұл басшылық басқа бағынышты дененің биологиялық аналогы болып табылады ("капитал" латын сөзі "бас" деген мағынаны білдіреді). Осыдан колониялар өздігінен басқарылмайды, олар жеке бір орталықпен басқарылады, ол капиталдық функцияны атқарады. Римдік колониялар алғаш рет римдіктер көршілес италиялық халықтарды бағындырған кезде пайда болды. Бұл римдіктер жауды жеңгеннен кейін құрылған шағын шаруашылық елді мекендері еді. Колония түрлі нысандарда болуы мүмкін, мысалы, сауда бекеті немесе жау территориясындағы әскери база, бірақ бұл оларды автоматты түрде колонияға айналдырмады. Оның бастапқы мағынасы – орталық аймақтан шеткері аймаққа көшіп келген адамдар құрған қоныс, қазіргі заманғы анықтамасы осыдан қалыптасқан. Римдік колония ретінде құрылған елді мекендерге Кельн (атауында осы тарих сақталған), Белград және Йорк қалалары жатады. Римдік ықпалында болған қоныстың бұрын Рим колониясы болғандығын көрсететін белгі – желілі жоспармен салынған қала орталығы.
Қазіргі заманғы тарихи мысалдар
L'Anse aux Meadows: 1025 жылы болған норвегиялық колония. : 16 ғасырдан 1975 жылы тәуелсіздік алғанға дейін Португалияның колониясы. 1788 мен 1829 жылдар аралығында құрылған алты британдық колониясының федерациясынан 1901 жылы британдық доминион ретінде құрылды. 1966 жылы тәуелсіздік алды. 1822 жылдан бері тәуелсіз.: алдымен Францияның Жаңа Франциясы (1534–1763) және Англияның (Ньюфаундлендте, 1582) колониясы, содан кейін британдық билік астында (1763–1867) болды, Доминион мәртебесіне ие болып, «колония» атауын жоғалтты. 1908 жылдан 1960 жылға дейін Бельгияның колониясы; бұрын король Леопольд II-нің жеке меншігінде болған. 1887 жылдың қазанында Аннам, Тонкин, Кохинхина (қазіргі Вьетнамды құрайды) және Камбоджа Корольдігінен құрылды; Лаос 1893 жылғы франко-сиам қақтығысынан кейін қосылды. Федерация 1954 жылға дейін сақталды. Төрт протекторатта француздар жергілікті билеушілерді билікте қалдырды – Вьетнам императорлары, Камбоджа патшалары және Луанг Прабанг патшалары, бірақ барлық билікті өздеріне жинады, ал жергілікті билеушілер тек бейнелі тұлғалар рөлінде болды. : Еуропа мен Гана (Алтын жағалау) арасындағы байланыс 15 ғасырда португалдардың келуімен басталды. Бұл көп ұзамай еуропалық державалардың бірнеше колонияларын құруға әкелді: португалдық Алтын жағалау (1482–1642), голландтық Алтын жағалау (1598–1872), шведтік Алтын жағалау (1650–1663), даттық Алтын жағалау (1658–1850), Бранденбург және Пруссия Алтын жағалауы (1685–1721) және британдық Алтын жағалау (1821–1957). 1957 жылы Гана Сахараның оңтүстігіндегі алғашқы тәуелсіздік алған африкалық колония болды. 1721 жылдан Данияның, 1814 жылдан 1953 жылға дейін Данияның колониясы болды. 1953 жылы Гренландия Дания Корольдігінің тең бөлігіне айналды. 1979 жылы жергілікті басқару құқығы берілді және 2009 жылы өзін-өзі басқаруға дейін кеңейтілді. Сондай-ақ, Американы Даниялық отарлауды қараңыз. : 15 ғасырдан бері Португалияның колониясы. 1974 жылдан бері тәуелсіз. 1841 жылдан 1997 жылға дейін британдық колония (1983 жылдан британдық тәуелді аумақ). Қазір Қытайдың арнайы әкімшілік аймағы. Үндістан – қазіргі Үндістан, Бангладеш және Пәкістанды қамтитын империялық саяси бірлік, 1858 жылдан 1947 жылға дейін Ұлыбританияның Британ үкіметінің тікелей бақылауындағы аймақтармен. 15 ғасырдан 1961 жылға дейін португалдық Үндістан (Гоа) Португалияның колониясы болды. Пондичерри және Чандернагор 1759 жылдан 1954 жылға дейін француздық Үндістанның бөлігі болды. Таррангамбади, Серампур және Никобар аралдарының шағын даттық колониялары) 1620 жылдан 1869 жылға дейін Даттық Үндістан деп аталды. Голландияның колониясы болған 1949 жылы толық тәуелсіздік алды. 16 және 17 ғасырларда Испанияның Батыс Үндістанның бөлігі болды. 1655 жылы ағылшын колониясы болды; 1962 жылы тәуелсіздік алды. 1821 жылы африкалық американдықтардың көшіп кетуі үшін американдық жеке азаматтар құрған колония. Либерияның 1847 жылғы 26 шілдеде Америка отарлау қоғамынан тәуелсіздік алу декларациясы. Бұл Гаитиден кейін әлемдегі екінші ең көне қара республика. 1557 жылдан 1999 жылға дейін португал колониясы болды (1976 жылдан бастап «португал әкімшілігіндегі қытай аумағы»). 1999 жылы Гонконгтан екі жыл өткен соң, ол Қытайдың арнайы әкімшілік аймағына айналды. 1511 жылы Малакканы басып алғаннан кейін португал империясы колонияға айналды. 1511 жылдан кейін Ұлыбритания Малай түбегінде отарлар мен сауда порттарын құрды; Пенанг Британдық Шығыс Үндістан компаниясына жалға берілді. Голланд империясы саудаға арналған дәмдеуіштерді іздеп жүргенде Малайзияға тап болды. 1800 жылғы француз революциялық соғыстарынан бастап 1964 жылы тәуелсіздік алғанға дейін британдық протекторат және кейіннен колония болды. : 15 ғасырдан бері Португалияның колониясы. 1975 жылдан бері тәуелсіз. Бұрын 1565 жылдан 1898 жылға дейін Испанияның колониясы болды, испандық Шығыс Үндістанның бөлігі ретінде, 1898 жылдан 1946 жылға дейін АҚШ-тың колониясы болды. 1935 жылы өздігінен басқаруға ие болды; 1946 жылы тәуелсіздік алды. 1493 жылдан 1898 жылға дейін Испанияның колониясы болды, содан кейін ол Америка Құрама Штаттарының колониялық иелігіне айналды, оны Америка Құрама Штаттары «құрамына кірмеген аумақ» деп жіктеді. 1914 жылы Пуэрто-Риконың Делегаттар палатасы АҚШ-тан тәуелсіздік алуды бірауыздан қолдады, бірақ бұл АҚШ Конгресі «конституцияға қайшы» және АҚШ-тың 1900 жылғы Форкер заңын бұзады деп қабылдамады. 1952 жылы АҚШ Конгресі Пуэрто-Риконың конституциясын мақұлдағаннан кейін оның ресми атауы «Пуэрто-Риконың одақтастығы» болды, бірақ оның жаңа атауы «Пуэрто-Риконың АҚШ-пен саяси, әлеуметтік және экономикалық қатынастарын өзгертпеді». Сол жылы Америка Құрама Штаттары Біріккен Ұлттар Ұйымына (БҰҰ) аралдың өзін-өзі басқаратын аумақ екенін хабарлады. Америка Құрама Штаттары «империялық рөлді ойнауға құштар емес» және «ашық түрде колониялық басқарудың қарама-қайшылықтарын мойындауға құштар емес». Аралды көптеген адамдар колония деп атады, соның ішінде АҚШ Федералдық судьялары, АҚШ Конгресінің депутаттары, Пуэрто-Рико Жоғарғы Сотының төрағасы және көптеген ғалымдар. Әртүрлі африкалық және еуропалық державалардың, соның ішінде голландтар мен британдықтардың және нгунилердің аумақтары мен колонияларынан тұрды. Қазіргі мемлекеттің аумағы 1806 жылдан 1910 жылға дейін британдықтар тікелей басқарды; 1910 жылы Оңтүстік Африка Одағының өзін-өзі басқаратын доминионына айналды. : 1815 жылдан 1948 жылға дейін британдық колония. Цейлон деп белгілі болды. 1972 жылға дейін британдық доминион болды. Сондай-ақ, 16-17 ғасырларда португалдық колония, ал 17-18 ғасырларда голландтық колония. 1910 жылдан 1945 жылға дейін Жапонияның колониясы болды. Солтүстік және Оңтүстік Корея 1948 жылы құрылды. : Голландтар (1624–1662), испандықтар (1626–1642), қытайлар (1683–1895) және жапондар (1895–1945) сияқты әртүрлі державалардың отаршылдық билігінің күрделі тарихына ие. Тайваньдың алғашқы тұрғындары (1624 жылға дейін) этно-тілдік жағынан австронезиялық тайвандық аборигендер, қазіргі тайвандықтардың көпшілігі этно-тілдік жағынан хань қытайлары емес. Тарихта екі рет Тайвань қытай үкіметтерінің шағын мемлекеті ретінде қызмет етті, біріншісі 1662–1683 жылдардағы Мин лоялистік Туннин Корольдығы, екіншісі – 1949 жылы материкті Тайваньға көшіп келген қазіргі Қытай Республикасы (ҚХР), ол 1912–1949 жылдардағы Қытай Республикасынан мұрагерлік құқығын немесе жалғасуын жариялайды. ҚХР-ның де-факто аумағы дерлік толығымен Тайвань аралынан және оның шағын серік аралдарынан тұрады, Тайваньды Қытай Халық Республикасынан (материктік Қытай, Гонконг және Макаодан тұрады) бөлек ел ретінде басқаруды жалғастыруда. Он үш британдық колонияның одағынан құрылды. Вирджиния колониясы он үш колонияның біріншісі болды. Барлығы 1776 жылдың шілдесінде тәуелсіздік жариялап, британ губернаторларын қуды.
was formed as a British Dominion in 1901 from a federation of six distinct British colonies which were founded between 1788 and 1829.
: was a colony of Great Britain important in the Atlantic slave trade. It gained its independence in 1966.
: a colony of Portugal since the 16th century. Independent since 1822.
: was colonized first by France as New France (1534–1763) and England (in Newfoundland, 1582) then under British rule (1763–1867), before achieving Dominion status and losing "colony" designation. : a colony of Belgium from 1908 to 1960; previously under private ownership of King Leopold II. was formed in October 1887 from Annam, Tonkin, Cochinchina (which together form modern Vietnam) and the Kingdom of Cambodia; Laos was added after the Franco Siamese conflict of 1893. The federation lasted until 1954. In the four protectorates, the French formally left the local rulers in power, who were the Emperors of Vietnam, Kings of Cambodia, and Kings of Luang Prabang, but gathered all powers in their hands, the local rulers acting only as figureheads. : Contact between Europe and Ghana (known as the Gold Coast) began in the 15th century with the arrival of the Portuguese. This soon led to the establishment of several colonies by European powers: Portuguese Gold Coast (1482–1642), Dutch Gold Coast (1598–1872), Swedish Gold Coast (1650–1663), Danish Gold Coast (1658–1850), Brandenburger and Prussian Gold Coast (1685–1721) and British Gold Coast (1821–1957). In 1957, Ghana was the first African colony south of the Sahara to become independent. was a colony of Denmark Norway from 1721 and was a colony of Denmark from 1814 to 1953. In 1953 Greenland was made an equal part of the Danish Kingdom. Home rule was granted in 1979 and extended to self rule in 2009. See also Danish colonization of the Americas. : a colony of Portugal since the 15th century. Independent since 1974.
was a British colony (from 1983 British Dependent Territory) from 1841 to 1997. Is now a Special Administrative Region of China. India was an imperial political entity comprising present day India, Bangladesh, and Pakistan with regions under the direct control of the British Government of the United Kingdom from 1858 to 1947. From the 15th century until 1961, Portuguese India (Goa) was a colony of Portugal. Pondicherry and Chandernagore were part of French India from 1759 to 1954. Small Danish colonies of Tharangambadi, Serampore and the Nicobar Islands) from 1620 to 1869 were known as Danish India. was a colony of the Netherlands gained full independence in 1949.
was part of the Spanish West Indies in the sixteenth and seventeenth centuries. It became an English colony in 1655 and; independence in 1962.
a colony set up in 1821 by American private citizens for the migration of African American freedmen. Liberian Declaration of Independence from the American Colonization Society on 26 July 1847. It is the second oldest black republic in the world after Haiti. was a Portuguese colony (from 1976 a "Chinese territory under Portuguese administration") from 1557 to 1999. In 1999, two years after Hong Kong, it became a Special Administrative Region of China. was initially colonized by the Portuguese Empire in 1511 after capturing Malacca. After 1511, Britain established colonies and trading ports on the Malay Peninsula; Penang was leased to the British East India Company. The Dutch Empire encountered Malaysia when it was looking for spices to trade with. was a British protectorate and later a colony from the French Revolutionary Wars in 1800 to independence in 1964.
: a colony of Portugal since the 15th century. Independent since 1975.
, previously a colony of Spain from c. 1565 to 1898 as part of the Spanish East Indies, was a colony of the United States from 1898 to 1946. Achieved self governing Commonwealth status in 1935; independent in 1946.
was a colony of Spain from 1493 to 1898, when it passed to be a colonial possession of the United States, classified by the United States as "an unincorporated territory". In 1914, the Puerto Rican House of Delegates voted unanimously in favor of independence from the United States, but this was rejected by the U. S. Congress as "unconstitutional" and in violation of the U. S. 1900 Foraker Act. In 1952, after the US Congress approved Puerto Rico's constitution, its formal name became "Commonwealth of Puerto Rico", but its new name "did not change Puerto Rico's political, social, and economic relationship to the United States." That year, the United States advised the United Nations (UN) that the island was a self governing territory. The United States has been "unwilling to play in public the imperial role it has no appetite for acknowledging in a public way the contradictions implicit in frankly colonial rule." The island has been called a colony by many, including US Federal judges, US Congresspeople, the Chief Justice of the Puerto Rico Supreme Court, and numerous scholars. consisted of territories and colonies by various African and European powers, including the Dutch and the British, and the Nguni. The territory consisting of the modern nation was ruled directly by the British from 1806 to 1910; became a self governing dominion of Union of South Africa in 1910.
: a British colony from 1815 to 1948. Known as Ceylon. Was a British Dominion until 1972. Also a Portuguese colony in the 16th–17th centuries, and a Dutch colony in the 17th–18th centuries. was a colony of Japan from 1910 to 1945. North and South Korea were established in 1948.
has a complex history of colonial rule under various powers, including the Dutch (1624–1662), Spanish (1626–1642), Chinese (1683–1895) and Japanese (1895–1945). The precolonial (pre 1624) inhabitants of Taiwan are the ethno linguistically Austronesian Taiwanese indigenous peoples, rather than the vast majority of present day Taiwanese people, who are mostly ethno linguistically Han Chinese. Twice throughout history, Taiwan has served as a quasi rump state for Chinese governments, the first instance being the Ming loyalist Kingdom of Tungning (1662–1683) and the second instance being the present day Republic of China (ROC), which officially claims continuity or succession from the Republic of China (1912–1949), having retreated from mainland China to Taiwan in 1949 during the final years of the Chinese Civil War (1927–1949). The ROC, whose de facto territory consists almost entirely of the island of Taiwan and its minor satellite islands, continues to rule Taiwan as if it were a separate country from the People's Republic of China (consisting of mainland China, Hong Kong, and Macau). The was formed from a union of thirteen British colonies. The Colony of Virginia was the first of the thirteen colonies. All thirteen declared independence in July 1776 and expelled the British governors.
Қазіргі колониялар
Деколонизация жөніндегі арнайы комитет Біріккен Ұлттар Ұйымының өзін-өзі басқаруға жатпайтын аумақтар тізімін ұстап тұрады, ол Біріккен Ұлттар Ұйымының (кейбір дау-дамайларға қарамастан) отар деп санайтын аймақтарды анықтайды. Тәуелді аумақтардың басқарушы мемлекет ісінде әртүрлі дәрежеде автономиясы мен саяси күші болғандықтан, "отар" деген жіктеме бойынша пікір келіспеушіліктері туындайды.