Кіріспе

Бұрын отарланған елдердің адамдары жазған әдебиет. Постколониалды әдебиет – Антарктидадан басқа барлық құрлықтардан шыққан, бұрын отарланған елдердің адамдары жазған әдебиет. Постколониалды әдебиет көбінесе елдің отаршылдықтан азату процесінің мәселелері мен салдарына, әсіресе бұрын бағындырылған халықтардың саяси және мәдени тәуелсіздігіне қатысты сұрақтарды, сондай-ақ нәсілшілдік және колониализм сияқты тақырыптарды қарастырады. Осы тақырып төңірегінде әдебиет теориясының түрлі бағыттары қалыптасқан. Ол әдебиеттің постколониалды сыншы Эдвард Саидтың «мәдени империализм» деп атаған құбылысты тарату және қарсы тұрудағы рөлін зерттейді. Көшпенділер әдебиеті мен постколониалды әдебиет арасында елеулі үлестік жақындық бар. Дегенмен, барлық көші-қон отарлау аясында жүрмейді, ал постколониалды әдебиеттің бәрі көші-қон туралы болмайды. Қазіргі талқылаудың бір мәселесі – постколониалды теорияның отарлық емес жағдайдағы көші-қон әдебиетіне қаншалықты қатысы бар екендігі.

Терминнің дамуы

"Постколониалды әдебиет" термині ғалымдар арасында кеңінен қолданыс тапқанға дейін, Британ империясына қарасты отарлар мен елдерде ағылшын тілінде жазылған әдебиетті білдіру үшін "Достастық әдебиеті" термині қолданылып келді. Бұл терминге Ұлыбританияның әдебиеті де кіргенімен, көбінесе британдық колонияларда жазылған ағылшын тіліндегі туындыларға қатысты қолданылды. Достастық әдебиетін зерттеуші ғалымдар осы терминді колониализм тақырыбына арналған ағылшын тіліндегі жазбаларды белгілеу үшін пайдаланды. Олар бұрын британдық канонмен басымдық құрған әдеби оқу бағдарламаларына осы әдебиеттің енгізілуін жақтады. Дегенмен, постколониалдық сыншылардың келесі буыны, олардың көпшілігі постструктуралистік философиялық дәстүрге жатқан, "Достастық" терминінің Ұлыбританияда жазылған "ағылшын" тіліндегі әдебиеттен британдық емес жазуды бөліп көрсетуімен келіспеді. Сонымен қатар, олар осы санаттағы мәтіндердің колониализмнің мұрасына қатысты тар көзқарас ұсынатынын атап өтті. Бұрынғы британдық отарларындағы ағылшын тіліндегі әдебиетті сипаттау үшін қолданылған басқа терминдерге Австралия немесе Канада әдебиеті сияқты ұлттық корпусты білдіретін атаулар кіреді; сондай-ақ, "Британдық және американдық әдебиеттен басқа ағылшын әдебиеті", "Ағылшын тіліндегі жаңа әдебиеттер", "Ағылшын тіліндегі халықаралық әдебиет" және "Әлемдік әдебиеттер" сияқты көптеген терминдер ұсынылды. Алайда, олардың барлығы британдық колониялардағы тікелей отаршылдық кезеңде және одан кейін пайда болған мол және серпінді жазбаларды бейнелеу үшін тым жалпылама немесе дұрыс емес деп танылды. "Колониалдық" және "постколониалдық" терминдері колониалдық билік кезеңінде және одан кейін пайда болған туындыларды атау үшін қолданыла береді.

"Тұрақтан кейінгі" немесе "Тұрақтан кейінгі"?

Бұл саладағы пікір білдірушілердің арасындағы келісім бойынша, "постколониалдық" (дефиспен жазылады) колониализмнен кейінгі хронологиялық кезеңді көрсетеді. Ал "постколониалды" термині, керісінше, уақыт өте келе және түрлі географиялық аймақтарда отарлаудың әсерінің сақталуын білдіреді. Осы тақырыптар бойынша жүргізілетін зерттеулер мен сын тұрғысынан жазылған материалдар постколониалдық теория деп аталады.

Қысқаша тәсілдер

Постколониалды көркем әдебиет жазушылары дәстүрлі колониалды дискурспен айналысады, оны өзгерту немесе бұрмалау арқылы, немесе екеуінің де үйлесімінде қолданады. Постколониалды әдебиет теориясы отарлық және постколониалды әдебиетті қайта қарастырады, әсіресе колонизатор мен колонияланған арасындағы әлеуметтік дискурсты, ол әдебиетті қалыптастырып, жасады, деп есептейді. Колониалды дискурстың тағы бір маңызды теоретигі – Гарвард университетінің профессоры Хоми К. Бабха (1949 жылы туған). Ол гибридтік, үшінші кеңістік, еліктеу, айырмашылық және екіұштылық сияқты саланың көптеген жаңа сөздерін және негізгі ұғымдарын жасады. Шекспирдің «Бораны», Шарлотта Бронтенің «Джейн Эйр», Джейн Остіннің «Мансфилд Паркі», Рудьярд Киплингтің «Ким» және Джозеф Конрадтың «Жүректің қараңғылығы» сияқты батыс канондық туындылары колониалды дискурс талдауының нысанасы болды. Постколониалды сыншылардың келесі буыны колониалды орталыққа «жауап жазатын» мәтіндерге назар аударады. Белгілі теоретиктер қатарында Гайатри Чакраворти Спивак, Франц Фанон, Билл Эшкрофт, Нгуги ва Тхионго, Чинуа Ачебе, Лила Ганди, Гарет Гриффитс, Абиола Иреле, Джон Маклеод, Хамид Дабаши, Хелен Тиффин, Хал Торабулли және Роберт Дж.К. Янг бар.

Ұлтшылдық

Ұлтпен сәйкестендіру сезімі, немесе ұлтшылдық, отаршылдықтан тәуелсіздік алуға ұмтылған антиколониалды қозғалыстарды күшейте түсті. Тіл мен әдебиет отаршылдықтың ықпалына қарсы тұру үшін ұлттық сананы қалыптастырудың маңызды факторлары болды. Баспаның дамуымен газеттер мен журналдар географиялық шекараларды еңсеруге көмектесіп, адамдардың жалпы ұлттық қауымдастыққа бірігуіне ықпал етті. Ұлтты біртекті, ойдағы қауымдастық ретінде қарастыру идеясы, тіл арқылы географиялық кедергілерді жоқ етіп, қазіргі заманғы ұлттың моделіне айналды. Постколониалды әдебиет отаршылдыққа қарсы күрес барысында ұлттық сананы нығайтумен қатар, ұлтшылдықтың еуропалық отаршылдық тарихын да сынады. Мысалы, Салман Рушдидің романдары көрсеткендей, біртекті ұлт еуропалық үлгілерге сүйене отырып, шеттетілген топтардың даусын жойды. Олардың құрамында бүкіл ұлттың атынан сөйлейтін, азшылықтардың мүддесін қорғамайтын діни немесе этникалық элиталар болды.

Негритизм, панафриканизм және панационализм

Негритуда – француз тілінде сөйлейтін африкалық зиялылар, жазушылар және саясаткерлердің Францияда 1930-шы жылдары дамытқан әдеби және идеологиялық философия. Оның бастамашылары мартиникалық ақын Аймэ Сезер, Сенегалдың болашақ президенті Леопольд Седар Сенгор және Француз Гвианасының Леон Дамас болды. Негритуда идеологтары француз колониализмін сынады және оған қарсы тұрудың ең тиімді жолы – бүкіл әлемдегі африкалықтардың ортақ нәсілдік біртектілігін қолдау екенін айтты. Панафриканизм – негритуда принциптерін қолдаған ағылшын тіліндегі қара зиялылардың қозғалысы. Мартиникада туған афро-карибтік психиатр, философ, революционер және жазушы Франц Фанон (1925–1961) осы қозғалыстың қолдаушыларының бірі болды. Оның еңбектері постколониалдық зерттеулер, сындық теория және марксизм салаларында маңызды рөл атқарады. Зиялы ретінде Фанон саяси радикал және марксистік гуманист болды, ол колонизацияның психопатологиясымен және деколонизацияның адам, әлеуметтік және мәдени салдарымен айналысты.

Африкаға оралу қозғалысы

Маркус Мосай Гарви, кіші (1887–1940), панафриканизмнің тағы бір қолдаушысы, ямайкалық саяси қайраткер, баспагер, журналист, кәсіпкер және шешен. Ол Жалпыұлттық Негрлерді Жақсарту Ассоциациясы мен Африка Қоғамдастықтары Лигасын (UNIA ACL) құрды. Сонымен қатар, ол африкалық диаспораның атамекендеріне оралуын қолдаған кеме және жолаушылар тасымалы Black Star Line желісін құрды. 20 ғасырға дейін Принс Холл, Мартин Делани, Эдвард Уилмот Блайден және Генри Хайленд Гарнет сияқты көшбасшылар африкалық диаспораның Африка істеріне қатысуын жақтады. Дегенмен, Гарви Африкаға бағытталған жаһандық халықтық қозғалысты және экономикалық нығайтуды ынталандыру үшін панафрикалық философияны дамытуда ерекшеленді. Бұл философия Гарвейзм деп аталды.

Жаулап алуға қарсы

"Отарлауға қарсы повество" отарланған елдердің түпкі тұрғындарын отарлаушылардың жауы емес, құрбандары ретінде бейнелейді. Бұл отарланған халықты жақсы жағынан көрсетеді, бірақ түпкі тұрғындар өз тағдырына "қадарлы" екен деген тұжырыммен отарлаушыларды жауапкершіліктен босату қаупі бар. Бұл империалисттің кінәсіздігін сақтайды, тіпті ол өзінің үстемдігін жүзеге асырғанда да, Пратт мұны "отарлауға қарсы" стратегия деп атайды. Отарлауға қарсы повество – баяндаушының өзін отарлау мен колонизацияға тікелей немесе жанама түрде жауапты немесе себепкер болудан қалай алып тастауының нәтижесі. Отарлаушылық пен колонизацияның ақталғанын, өмірден өткен оқиғалар мен шытырман оқиғалар арқылы, көңіл көтеру немесе ақпарат беру мақсатымен қалай бейнеленгенін талдау үшін осы басқаша түсінік қолданылады. Пратт осы ерекше ұғымды Латын Америкасының әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдарында жақсы қабылданатын "байланыс аймағы" және "мәдени алмасу" тұжырымдарымен байланысты жасады. Бұл терминдер отарлаушы мен отарланған арасындағы кездесудің жағдайларын және салдарларын көрсетеді. Постколониалдық феминизм – постколониалдық зерттеулердің бір бөлігі немесе феминизмнің бір түрі ғана емес. Оның мақсаты – постколониалдық және феминистік зерттеулердің негізгі қағидаларын өзгертетін араласушы күш ретінде әрекет ету. Одре Лордтың "Шебердің құралдары шебердің үйін бұзбас" атты негізгі мақаласы шебердің құралдары мен үйінің метафорасын қолданып, батыс феминизмінің үшінші әлемдегі әйелдер үшін жақсы өзгерістер жасай алмайтынын түсіндіреді, себебі ол патриархаттың бірдей құралдарын пайдаланады. Постколониалдық феминистік көркем әдебиет қиял мен қоғамды отаршылдықтан азат етуді мақсат етеді. Әлемдік қарыз, еңбек және экологиялық дағдарыстардың күшеюімен әйелдердің (әсіресе, Оңтүстік елдерінде) осал жағдайы постколониалдық феминистік романдардың маңызды мәселесіне айналды. Жиі кездесетін тақырыптарға жаһанданушы қоғамдағы әйелдердің рөлі және ірі қалалық орталықтарға жаппай көші-қонның әсері жатады. Навал Эль Саадавидің әйелдерді линчтеу туралы "Иманның құлауы", Чимаманда Адичидің соғысқа дейінгі және соғыстан кейінгі Нигериядағы екі қарындас туралы "Сары күннің жартысы" сияқты маңызды туындылар, сондай-ақ постколониалдық феминистік мәдени теорияшылары Рей Чоу, Мария Лугонес, Гаятри Чакраворти Спивак және Трин Т. Минх ха.

Тынық мұхит аралдары

Тынық мұхиты аралдары – Тынық мұхитындағы 20 000 – 30 000 аралдан тұрады. Контекстке байланысты, бұл ортақ австронезиялық тегі бар елдер мен аралдарды, бір кезде немесе қазіргі уақытта отарланған аралдарды немесе Океанияны білдіруі мүмкін. Қазіргі Пасифика өміріне жауап беретін және оның жайлы сөйлейтін жас жазушылардың қатары өсіп келеді, олардың ішінде Лэни Вендт Янг, Кортни Сина Мередит және Селина Туситала Марш бар. Мәдениетті қайта жаңғырту, мәдениеттің жоғалуы, диаспора – бұл постколониалдық әдебиетке тән тақырыптардың барлығы Тынық мұхиты жазушыларының еңбектерінде кездеседі. Әдебиеттің алғашқы қадамдарын жасағандардың қатарында осы аймақтың ең беделді екі жазушысы бар: Жаңа Зеландияның алғашқы маори романының авторы Вити Ихимера және самоа ақыны Альберт Вендт (1939 жылы туған). Вендт Жаңа Зеландияда тұрады. Оның еңбектерінің ішінде «Баньян ағашының жапырақтары» (1979) романы бар. Оның әкесінің әкесі неміс тегінен шыққан, бұл оның кейбір өлеңдерінде көрініс береді. Ол өзінің отбасылық мұрасын «толыққанды самоалық» деп сипаттайды, тіпті неміс тегімен аталса да. Дегенмен, ол өзінің неміс мұрасын жоққа шығармайды. Бұл аймақтың тағы бір белгілі өкілі – самоаның қазіргі заманғы романы, ақыны және суретшісі Сиа Фигиел (1967 жылы туған). Оның тұңғыш романы «Біз бір кезде қайда жататынбыз» 1997 жылы Оңтүстік-Шығыс Азия және Оңтүстік Тынық мұхиты айманы бойынша Commonwealth Writers' Prize сыйлығының «Жаңадан бастағандарға арналған үздік кітап» номинациясын жеңіп алды. Сиа Фигиел дәстүрлі самоа әндері мен поэзиясының ортасында өсті, бұл оның жазуына зор әсер етті. Фигиелдің мансабындағы ең үлкен ықпалы мен шабыты – самоа романы мен поэзиясының шебері Альберт Вендт.

Австралия

1788 жылдан бастап Австралияның алғашқы отарлану кезінде Австралияның жергілікті халқы (аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының тұрғындары) жазу жүйесін әзірлемегендіктен, аборигендер туралы алғашқы әдеби еңбектер еуропалық саяхатшылардың күнделіктерінен алынған, онда алғашқы қарым-қатынастардың, зорлық-зомбылыққа толы және бейбіт кездесулердің сипаттамалары бар. Голланд саяхатшылары мен ағылшын пираты Уильям Дэмпьердің ерте жазбаларында «Жаңа Голландияның тумалары» «жабайы, қатыгез халық» деп сипатталған, бірақ капитан Джеймс Кук пен бірінші флоттың теңізшісі Уоткин Тенчтің (Жан-Жак Руссо дәуірі) кезінде аборигендер туралы мәліметтер көбірек мейірімділік пен романтизмге толы болды: «Бұл халықты табиғаттың таза күйінде деп айтуға болады, және кейбіреулерге олар жер бетіндегі ең бақытсыз адамдар сияқты көрінуі мүмкін; бірақ шындығында олар біз, еуропалықтардан гөрі әлдеқайда бақытты», - деп жазды Кук 1770 жылғы 23 тамыздағы күнделігінде. Оның әкесі Джеймс Унайпон (шамамен 1835–1907) Оңтүстік Австралиялық миссионер Джордж Таплин жазған аборигендер мифологиясы туралы еңбектерге үлес қосса, Дэвид Унайпон (1872–1967) «Австралиялық аборигендердің аңыздары» кітабында аборигеннің мифологиясы туралы алғашқы еңбекті жазды. Осы себепті ол алғашқы абориген жазушысы ретінде танымал. Оудгеро Ноонукал (нағыз аты Кэт Уокер, 1920–1995) – австралиялық ақын, саяси белсенді, суретші және педагог. Ол сондай-ақ аборигендердің құқықтары үшін күресті. Оудгеро өлеңдерімен танымал болды және 1964 жылы «Біз келеміз» атты өлеңдер жинағын жариялаған алғашқы австралиялық абориген болды. Салли Морганның «Менің орным» (1987) романы аборигендердің әңгімелерін кеңінен таныту тұрғысынан маңызды туынды саналды. Жетекші абориген белсенділері Марсия Лэнгтон («First Australians», 2008) және Ноэль Пирсон («Up From the Mission», 2009) – қазіргі австралиялық әдебиетке белсенді үлес қосушылар. Австралияның жергілікті халқының дауысы көбірек естіле бастады, олардың ішінде драматург Джек Дэвис және Кевин Гилберт бар. XXI ғасырда танымал болған жазушылардың қатарында Ким Скотт, Алексис Райт, Кейт Ховарт, Тара Джун Винч, поэзияда Иветт Холт және танымал көркем әдебиетте Анита Хейс бар. Австралияның ең беделді Майлз Франклин сыйлығын жеңіп алған абориген авторларының қатарында Ким Скотт бар, ол 2000 жылы «Бенанг» және 2011 жылы «That Deadman Dance» үшін (Теа Астлимен бірге) жеңіске жетті. 2007 жылы Алексис Райт «Карпентария» романы үшін марапатталды. Брюс Пасконың «Қара эму: Қара тұқымдар: Ауыл шаруашылығы ма, жазаба? (2014)» кітабы, бұрын басқалар жасаған зерттеулерге негізделген, бірақ стандартты тарихи баяндамаларда сирек кездесетін, Австралиядағы аборигендер туралы отаршылдық есептерді қайта қарастырады және аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының тұрғындарының отарлауға дейінгі ауыл шаруашылығы, инженерлік және құрылыс саласындағы дәлелдерін келтіреді. Кітап көп мақтауға ие болды, NSW Премьерінің әдеби сыйлығындағы «Жыл кітабы» және басқа да марапаттарды жеңіп алды, сондай-ақ жақсы сатылым көрсетті: 2019 жылға қарай ол 28-ші рет басылып, 100 000-нан астам данасы сатылды. Аборигендер тақырыбында көптеген маңызды еңбектерді жергілікті емес австралиялықтар жазған. Элеонора Дарктың (1901–1985) «Уақытсыз жер» (1941) – Еуропалықтардың Австралияға қоныстануы мен зерттеуі туралы «Уақытсыз жер» трилогиясының бірінші кітабы. Бұл оқия еуропалықтар мен аборигендердің көзқарастарынан баяндалады. Басқа мысалдарға Джудит Райттың өлеңдері, Томас Кенеллидің «Джимми Блэксмит әні», Дональд Стюарттың «Илбаранасы» және Дэвид Малуфтың «Өз тілімен сөйлейтін жалғыз адам» атты әңгімесі жатады.

Африка

Амаду Хампате Ба (1901–1991), Мали жазушысы және этнологы, және Ганадан шыққан Аи Квей Арма (1939 жылы туған), «Екі мың маусым» романының авторы, өз тарихына африкалық көзқарас қалыптастыруға тырысты. Судандық Таиб Салихтің «Солтүстікке көші-қон маусымы» – тағы бір маңызды африкалық роман. Оңтүстік Родезиядан, қазіргі Зимбабведен шыққан Дорис Лессинг (1919–2013) Англияға көшкеннен кейін 1950 жылы өзінің алғашқы романы «Шөп ән салады» жариялады. Ол бастапқыда Африкадағы өмірі туралы жазды. Лессинг ағылшын әдебиетінің маңызды тұлғасына айналып, ғасыр бойы тұрақты түрде жариялап, 2007 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығын жеңіп алды. Ивон Вера (1964–2005) – Зимбабвелік жазушы. Оның романдары поэтикалық стильмен, қиын тақырыптармен және күшті әйел кейіпкерлерімен ерекшеленеді және Зимбабвенің ауыр өткенімен тығыз байланысты. Цитси Дангаремба (1959 жылы туған) – белгілі зимбабвелік жазушы және кинорежиссер. Нгуги ва Тхионго (1938 жылы туған) – кениялық жазушы, бұрын ағылшын тілінде, қазір гикуйю тілінде шығарма жазады. Оның туындылары роман, пьеса, әңгіме және эсселерді қамтиды, олар әдеби және әлеуметтік сыннан бастап балалар әдебиетіне дейін жетеді. Ол гикуйю тіліндегі «Mũtĩiri» журналының негізін қалаушы және редакторы. Стивен Аталебе (1983 жылы туған) – Ганалық көркем әдебиет жазушысы. Ол «Хараредегі өлім сағаты» романын жазды, онда Джордж Блэр басшылығымен британ үкіметі салған санкцияларға қарсы күресіп, Зимбабведегі отаршылдықтан кейінгі қиындықтарды бейнелейді. Бэте Бесонг (1954–2007) – Камерундық драматург, ақын және сыншы, Пьер Фандио оны «ағылшын тіліндегі Камерун әдебиетінің екінші буыны деп аталатын әдебиеттің ең көрнекті және тұрақты жазушыларының бірі» деп сипаттады. Камерундық драматургтардың қатарында Анн Таньи Танг және Боле Бутаке бар. Дина Салустио (1941 жылы туған) – Кабо-Верде романы және ақыны, оның шығармалары лусофондық постколониалды әдебиетке маңызды үлес деп есептеледі, әсіресе әйелдердің тарихын насихаттауы үшін.

Нигерия

Нигериялық жазушы Чинуа Ачебе (1930–2013) 1950-ші жылдардың соңында «Жарандар ыдырап түседі» атты кітабымен әлемдік деңгейде танымал болды. Ачебе өзінің романдарын ағылшын тілінде жазды және африкалық әдебиетте ағылшын тілінің қолданылуын қорғады, оны «колонизаторлардың тілі» деп атады. 1975 жылы оның «Африка бейнесі: Конрадтың «Қараңғылық жүрегіндегі» расизм» атты лекциясында Джозеф Конрадты «толыққанды расист» деп сынаған атақты сөздері айтылды. Өзі Игбо руының басшысы болған Ачебенің романдары Игбо қоғамының дәстүрлеріне, христиандық ықпалдың әсеріне және отарлық дәуірде және одан кейін батыс пен дәстүрлі африкалық құндылықтардың қақтығысына назар аударады. Оның стилі Игбо ауыз әдебиетіне көп сүйенетін, қарапайым баяндауды халық әңгімелерімен, мақал-мәтелдермен және шешендік сөздермен үйлестіреді. Ол сонымен қатар бірнеше әңгімелер, балалар кітаптары мен эсселер жинағын жариялады. Воле Сойинка (1934 жылы туған) – драматург және ақын, ол 1986 жылы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығына ие болды, бұл сыйлықты алған алғашқы африкалық. Сойинка Абеокута қаласында йоруба отбасында дүниеге келді. Нигерия мен Ұлыбританияда оқығаннан кейін ол Лондонның Корольдік театрында жұмыс істеді. Ол екі елде де театрда және радиода қойылған пьесаларды жазды. Нигерияның саяси тарихында және британдық отаршылдықтан тәуелсіздік алу жолындағы күресте белсенді қатысты. 1965 жылы ол Батыс Нигерия радиостанциясының студиясын басып алып, Батыс Нигерия аймақтық сайлауын жою туралы талап айтты. 1967 жылы Нигерия азамат соғысы кезінде генерал Якубу Говонның федералды үкіметі оны тұтқындап, екі жылға жалғыздыққа қамады. Сойинка Нигерияның түрлі үкіметтерін, әсіресе елдің көптеген әскери диктаторларын, сондай-ақ Зимбабведегі Мугабе режимін сынға алды. Оның көптеген еңбектері «басып тастаушы аяқ киімге және оны киген аяқтың түсіне мән бермеуге» арналған. Чимаманда Нгози Адичи (1977 жылы туған) – романист, ғылыми еңбектер жазушы және әңгімелер авторы. Макартур гений грантын алған Адичи «критикалық жоғары бағаланған жас ағылшын тілінде жазатын авторлардың қатарындағы ең көрнектісі» деп аталады. Бучи Емечета OBE (1944–2017) – Ұлыбританияда тұратын нигериялық романист, ол 20-дан астам кітап жариялады, оның ішінде «Екінші сыныптық азамат» (1974), «Қалыңдық бағасы» (1976), «Құл қыз» (1977) және «Ана болудың қуанышы» (1979) кітаптары бар. Балалардың құлдыққа салу, аналық, әйелдердің тәуелсіздігі және білім арқылы бостандыққа қол жеткізу тақырыбындағы шығармалары оған үлкен сыншылардың құрметі мен марапаттарды әкелді.

Оңтүстік Африка

Эльке Бёмер былай деп жазады: "Ұлтшылдық, патриархат сияқты, жалғыздықты ұнатады – бір жеке тұлға, бір даму үлгісі, барлығы үшін бір туылу және қан [және] біртұтас немесе "бір көзді" сана нысандарын жақтайды". Оңтүстік Африка әдебиетін зерттеушінің кездесетін алғашқы мәселе – әдеби жүйелердің алуан түрлілігі. Геррит Оливье былай деп атап көрсетеді: "Академиктер мен саясаткерлердің "Оңтүстік Африка әдебиеті" туралы сөйлеуі жиі кездеседі, бірақ нақты жағдайда әртүрлілік және тіпті фрагментация басым". Роберт Моссман қосады: "Апартеид жүйесінің ұзаққа созылған және қайғылы салдарының бірі – ақ, қара, аралас нәсілді (Оңтүстік Африкадағы аралас нәсілдің мағынасы) немесе азиялық ешкімнің "Оңтүстік Африкалық" ретінде сөйлеу мүмкіндігі болмауы мүмкін". Алайда, бұл мәселе апартеідтен бұрын туындады, себебі Оңтүстік Африка – әрқашан тілдік және мәдени жағынан әртүрлі қауымдастықтардан құралған ел. Бұл мәдениеттердің барлығы белгілі бір дәрежеде автономиясын сақтап қалды, бұл Майкл Чэпменнің даулы "Оңтүстік Африка әдебиеттері" жинағын жасауды қиындатады. Чэпмен сұрақ қояды: апартеід аяқталғаннан кейін Оңтүстік Африканың қандай екендігі, жаңа Оңтүстік Африкада өмір сүрудің қандай екендігі, Оңтүстік Африка ұлт болып табыла ма, және егер солай болса, оның мифологиясы қандай, өткенді түсіну үшін не ұмыту керек және не есте сақтау керек деген мәселелер туындағанда, Оңтүстік Африкада қай тіл, мәдениет немесе тарих билікке ие деп айтуға болады? Оңтүстік Африканың 11 мемлекеттік тілі бар: африкаанс, ағылшын, зулу, коса, сото, педи, тсвана, венда, сисвати, цонга және ндебеле. Оңтүстік Африка әдебиетінің толық тарихы барлық он бір тілде жазылған әдебиеттерді қарастыруы керек. Бірақ "ұлттық" сипаттамасын алған жалғыз әдебиет – африкаанс. Оливье былай деп мәлімдейді: "Оңтүстік Африкадағы барлық әдебиеттердің ішінде африкаанс әдебиеті ғана ұлттық әдебиетке айналды, өйткені ол өзінің жеке екенін анық бейнеледі және оқыту, тарату, сын-пікір, журналдар және т.б. арқылы институционалдық тұрақтандыру арқылы осы тұжырымның жалғасуын қамтамасыз етті". Мәселенің бір бөлігі – ағылшын әдебиеті әлемдегі ағылшын тілінің кең ауқымында қарастырылады және ағылшын тілінің лингва франка ретіндегі жағдайына байланысты Оңтүстік Африкаға тән немесе өзіндік емес деп есептелмейді. Оливье сөздерімен айтқанда: "Оңтүстік Африкадағы ағылшын әдебиеті британдық немесе халықаралық ағылшын әдебиетінің бір бөлігі болып табылады". Африка тілдері, керісінше, Оңтүстік Африка шекарасынан өтеді, мысалы, тсвана Ботсванада, цонга Зимбабведе, сото Лесотода сөйленеді. Оңтүстік Африканың шекаралары отарлық дәуірде белгіленді және басқа барлық колониялар сияқты, бұл шекаралар онда тұратын адамдарды ескермей салынды. Сондықтан, Оңтүстік Африка әдебиетінің тарихында барлық тсвана жазушыларын немесе тек Оңтүстік Африка азаматтарын ғана қамтуымыз керек пе? Чэпмен бұл мәселені "Оңтүстік" Африка әдебиеттерін қамту арқылы айналып өтеді. Африка тілдерінің екінші мәселесі – қолжетімділік, себебі африка тілдері аймақтық тілдер болғандықтан, олардың ешқайсысы африкаанс және ағылшын тілдерімен салыстыратын ұлттық оқырмандар тобына ие емес. Мысалы, сото, RSA ұлттық шекараларын бұзумен қатар, негізінен, еркін мемлекетте сөйленеді және зулу тілі сияқты, Наталь тілімен тығыз байланысты. Сондықтан тіл ұлттық оқырмандар тобына ие бола алмайды, бірақ ұлттық шекараларды кесіп өтетіндіктен "халықаралық" болып табылады. Оливье былай дейді: "Бір елде әртүрлі әдебиеттердің бірге өмір сүруінің зиянды немесе бұрмаланған ештеңесі жоқ, әрқайсысының өз инфрақұрылымы бар және теоретиктерге полисистемдер туралы әсерлі теорияларды дамытуға мүмкіндік береді". Алайда, біріккен "Оңтүстік Африка" (Сэр Генри Бартл Фрере жасаған жоспарлардың қалдығы) ұсынған саяси идеал әдеби дискурсқа сіңіп, біртұтас ұлттық әдебиетті талап етеді, ол жоқ және жасалуы керек. Оңтүстік Африка мен Оңтүстік Африка әдебиетін біртекті деп ойлаудың өзі шындыққа сай емес, қазір де, болашақта да, себебі оның ел болуының жалғыз себебі – еуропалық отаршылдық күштердің араласуы. Бұл нәсілдік мәселе емес, мәдениет, мұра және дәстүр (конституция да әртүрлілікті құрметтейді) мәселесі. Керісінше, Оңтүстік Африка әдебиетін ұлттық шекаралар ішінде осы шекараларда тұратын әртүрлі мәдениеттер мен тілдік топтардың өнімдері ретінде қарастырудың мағынасы зор. Әйтпесе, біз бір әдеби жүйені екіншісінің есебінен бағалау қаупі бар, көбінесе ағылшын тілінің пайдасы үшін, ал африка тілдері назардан тыс қалады. "Қара" және "ақ" әдебиеті деген айырмашылық – отаршылдықтың қалдығы, оны тілдік байланысқа негіделген әдеби жүйелер арасындағы айырмашылықтарды анықтау арқылы алмастыру керек. Қара авторлардың алғашқы туындылары көбінесе миссионерлерден шабыттанды және африка тарихымен, әсіресе Чака сияқты патшалардың тарихымен айналысады. Африка тілдеріндегі қазіргі Оңтүстік Африка жазуы реалистік жазуға, қоғамның айнасы болуға және ауылдық және қалалық орталар арасындағы, дәстүрлі және заманауи нормалар арасындағы, нәсілдік қақтығыстар мен соңғы кезде АҚСҚ проблемасы туралы қақтығыстарды бейнелеуге бейім. 20 ғасырдың бірінші жартысында, қара жазуда эпикалар басым болды: сол кездегі тарихи романдар, мысалы, Соль Т. Плаатжедің "Mhudi: An Epic of South African Native Life a Hundred Years Ago" (1930), Томас Мофолоның "Chaka" (1925 ж. аудармасы), және H. I. E. Dhlomo-ның пьесалары немесе Мазизи Кунене сияқты эпикалық поэзия. Бұл мәтіндер "еркектер билікте, көбінесе әскерлер немесе патшалар ретінде, ал әйелдер тәуелді тұлғалар немесе ұлт аналары ретінде бейнеленген қара африкалық патриархатын дәстүрлі түрінде көрсетеді". Африка тілдеріндегі әйелдер әдебиеті патриархаттың күшті ықпалына байланысты шектеулі, бірақ соңғы он жылдықтарда қоғам көп өзгерді және әйелдердің дауысы көбейеді деп күтуге болады. Оңтүстік Африканың ағылшын тілінде жазатын танымал жазушылары: Атол Фугард, Надин Гордимер, Дж. М. Кутзее және Уилбур Смит. Андре Бринк африкаанс және ағылшын тілінде жазса, Брейтен Брейтенбах негізінен африкаанс тілінде жазады, бірақ оның көптеген туындылары ағылшын тіліне аударылған. Далене Матти (1938–2005) – африкаанс жазушы, ең белгілісі Книсна орманының маңында жазылған төрт "Орманы романдары", соның ішінде "Fiela se Kind" (1985) ("Фиела баласы"). Оның кітаптары он төрт тілге, соның ішінде ағылшын, француз және неміс тілдеріне аударылған, және әлем бойынша миллионнан астам дана сатылған.

Кариб аралдары

Мэриз Конде (1937 жылы туған) – француз (Гваделупалық) автор, тарихи көркем әдебиет жанрында еңбек етеді, ең белгілі туындысы – «Сегу» (1984–1985) романы.

Батыс Үндістан

"Батыс Үндістан" термині алғаш рет 1950 жылдары кеңінен қолданысқа ие болды, сол кезде Сэмюэл Селвон, Джон Херн, Эдгар Миттелхолцер, В. С. Найпол және Джордж Ламминг сияқты жазушылардың туындылары Ұлыбританияда жариялана бастады. 1940 жылдары аралдарда біртұтас әдебиет дамуының сезімін күшейтуге BBC радио бағдарламасы Caribbean Voices көмектесті. Бұл бағдарламада Батыс Үндістан авторларының әңгімелері мен өлеңдері оқылды, олар продюсер Генри Суонзидің жетекшілігімен Лондонда жазылып, аралдарға қайта таратылды. Гвианадағы Kyk Over Al, Барбадостағы Bim және Ямайкадағы Focus сияқты журналдар да аймақтың жазушыларының еңбектерін жариялап, байланыс орнатуға және оқырман аудиториясын қалыптастыруға ықпал етті. Кейбір Батыс Үндістан жазушылары өмір сүру үшін туған жерлерін тастап, Ұлыбритания, АҚШ немесе Канадаға көшіп өтуге мәжбүр болды, кейде олар мансаптарының көп бөлігін туған жерлерінен алыс өткізді. Олардың қабылданған елдеріндегі сыншылар, мысалы, В. С. Найпаулды Тринидадтық емес, британдық жазушы деп санау керек немесе Ямайка Кинкейд пен Пауль Маршаллды американдық жазушылар деп қарастыруы мүмкін, бірақ көптеген Батыс Үндістан оқырмандары мен сыншылары оларды әлі де "Батыс Үндістандық" деп есептейді. Батыс Үндістан әдебиеті тақырыптар мен мәселелердің ауқымы жағынан кез келген басқа "ұлттық" әдебиеттен кем емес, бірақ көбінесе Батыс Үндістан жазушылары Кариб теңізінің тарихи тәжірибесінен туындайтын жекелік, этникалық және тіл мәселелеріне ерекше назар аударады. Кариб әдебиетінің ерекше ерекшелігі – ұлттық тілдің "диалект" түрлерін қолдану, көбінесе креол деп аталады. Еуропалық отарлық билік кезінде Батыс Үндістанда еуропалық тілдердің әртүрлі жергілікті нұсқалары қалыптасты. Бұл тілдер жылдар бойы әр елде өзгеріп, әрқайсысы өз еліне тән ерекше араласуды дамытты. Көптеген Кариб авторлары өз шығармаларында жергілікті нұсқаулар мен қазіргі кезде "ұлттық тіл" деп аталатын тілдің стандартты түрі арасында еркін ауысады. Батыс Үндістан жазушыларының екеуі Нобель сыйлығын алды: 1992 жылы Сент-Люсияда туған, 1960 және 70 жылдары Тринидадта тұрған, содан бері АҚШ-та тұратын Дерек Уолкотт және 1950 жылдан бері Ұлыбританияда тұратын Тринидадта туған В. С. Найпол. (1960 жылы Нобель сыйлығын алған Иоанн Персе француздық Гваделупа территориясында дүниеге келген.) Кариб әдебиетіндегі басқа да белгілі есімдер: Эрл Лавлейс, Остин Кларк, Клод Маккей, Орландо Паттерсон, Эндрю Салки, Эдвард Камау Братхвейт (Барбадоста туып, Гана мен Ямайкада өмір сүрген), Линтон Квеси Джонсон және Мишель Клифф. Соңғы жылдары Кариб теңізінен және Кариб диаспорасынан Карил Филлипс (бір айдан бері Ұлыбританияда тұрады), Эдвидж Дантикат (АҚШ-қа Гаитиден көшкен), Барбадостан келген Энтони Келлман (уақытын Барбадос пен АҚШ арасында бөліседі), Ұлыбританиялық Андреа Леви, ямайкалық Колин Чаннер және Марлон Джеймс (2014 жылғы Ман Букер сыйлығының иегері, "Жеті өлтірудің қысқаша тарихы" романының авторы, сондай-ақ "Джон Кроудың шайтаны", "Түн әйелдері кітабы", жарияланбаған "Өлі адамдар" сценарийі және "Қараңғылықтың қамқорлығында" әңгімесі), Антигуадан келген Мари Елена Джон және Сент-Мартен/Сент-Мартиннен келген Ласана М. Секуа сияқты көптеген жазушылар пайда болды. Доминика аралының ең танымал жазушысы – британдық доминикалық автор Жан Рис, ол 1966 жылы Шарлотта Бронтенің "Джейн Эйр" романына преквел ретінде жазылған "Шаяқты сарғасқаз теңізі" романымен танымал. Роман патриархалды қоғамдағы әйелдер, нәсіл және ассимиляция мәселелеріне арналған. 2019 жылдың 5 қарашасында BBC News "Шаяқты сарғасқаз теңізі" романын ең ықпалды 100 романның тізіміне енгізді. Роман көптеген рет сахна, кино және радио үшін бейімделді, соңғы рет BBC Radio 4 радиосы үшін қойылды. Эрл Лавлейс (1935 жылы туған) – тринидадтық романист, журналист, драматург және әңгімеші. Ол Тринидад мәдениетінің көрнекті, драмалық бейнесімен ерекше танымал: "Тринидад диалекті үлгілерін және стандартты ағылшын тілін пайдаланып, ол әлеуметтік өзгерістерке тән парадокстарды, сондай-ақ ауылдық және қалалық мәдениеттер арасындағы қақтығысты зерттейді". Бернардин Эваристо атап өткендей, "Ловелес Кариб теңізінің танымал жазушылары арасында ерекше, өйткені ол әрқашан Тринидадта өмір сүрген. Көптеген жазушылар әдеби еңбектеріне қолдау табу үшін басқа жерге кетеді, бұл, әсіресе ұзақ жылдар бойы шеттесуден кейін, әдебиетке әсер етеді. Бірақ Лавлейстің шығармалары Тринидад қоғамына терең сіңген және оның туған жерімен байланысы ешқашан үзілмеген адамның көзқарасынан жазылған".

Америка Құрама Штаттары

Американдық Дэвид Генри Хвангтың "М. Баттерфляй" пьесасы Қытай және француз мәдениетіне батыстың көзқарасын, сондай-ақ Вьетнам соғысы кезінде Вьетнамға қатысты американдық көзқарастарды зерттейді. Ол Джакомо Пуччинидің "Мадама Баттерфляй" операсынан шабыттанды. Максин Хонг Кингстон (1940 жылы туған) – АҚШ-та тұратын қытай иммигранттарының өмірінен үш роман және бірнеше ғылыми еңбек жазған қытай-американдық автор. Шығыс үнділік тегі болғанына қарамастан, Бхарати Мукерджи өзін үндістандық емес, америкалық жазушы деп есептейтінін мәлімдеді. 1989 жылы Аманда Мирге берген сұхбатында Мукерджи: "Мен өзімді толығымен американдық жазушы деп санаймын, және менің күресім осы болды: жазушы ретінде менің тамырым енді, егер бұрын болған болса, үнді жазушыларының арасында емес екенін, ал Америкадағы жаңа пионерлердің сезімдері мен аумағы туралы жазатынымды түсіну. Мен азиялық иммигранттардың арасында иммигранттық және эмигранттық жазудың айырмашылығын бірінші болып көрсеттім. Бұрынғы көптеген үнді жазушылары өздерін үндістер деп санаған, ал олардың әдеби шабыты Үндістаннан келген. Үндістан – олардың бастауы және үйі. Ал мен айтарым, бұл керемет тамырлар, бірақ қазір менің тамырым осы жерде, ал сезімдерім Солтүстік Америкада" деді. Джумпа Лахири (1967 жылы туған) – үнді-американдық автор. Лахиридің тұңғыш әңгімелер жинағы "Interpreter of Maladies" (1999) 2000 жылы көркем әдебиет бойынша Пулитцер сыйлығын жеңіп алды, ал оның тұңғыш романы "The Namesake" (2003) сол атпен танымал фильмге бейімделді.

Африка-америкалық әдебиет

Америка тарихы бойында афроамерикандықтар кемсітіліп, нәсілшілдік көзқарастарға ұшыраған. Осы тәжірибе кейбір қара терілі жазушыларды, әсіресе афроамерикандық әдебиеттің бастапқы жылдарында, еуропалық американдық авторлармен тең екендерін дәлелдеуге жетеледі. Генри Луис Гейтс-младший айтқандай, "қаралардың жазба дәстүрлері болмағандықтан, олар нашар мәдениеттің ұстаушылары деген талапты жоққа шығаруға ұмтылыс – қара әдебиеті тарихының жасырын мағынасын сипаттауға лайық". Басым мәдениеттің талаптарын жоққа шығару арқылы афроамерикандық жазушылар Америка Құрама Штаттарының әдеби және билік дәстүрлерін құлатпақ болды. Кейбір ғалымдар жазуды дәстүрлі түрде "басым мәдениеттің ақ нәсілді ер адамдардың ісі ретінде анықтаған нәрсе" деп қарастырады. Өз әдебиеттерін жасай отырып, афроамерикандықтар ақ зиялылардың көзімен қараудан тыс, өз әдеби дәстүрлерін құра алды. 1922 жылы У.Е.Б. Дю Бойс Америкадағы және қазіргі әлемдегі қаралардың үлкен миссиясы – «Өнерді және әдемілікті бағалауды» дамыту екенін жазды.

Пуэрто-Рико

Джаннина Браски (1953 жылы туған) – пуэрто-риколық жазушы, ол алғашқы Spanglish романы "Yo Yo Boing!" (1998), постмодернистік поэзия трилогиясы "Айқұмар империясы" (1994) және философиялық көркем әдебиет "Банан АҚШ-ы" (2011) жазғандығымен белгілі. Бұл роман Латын Америкасы иммигранттарының АҚШ-тағы өмірін және Пуэрто-Риконың испан және американдық отаршылдыққа қарсы күресін суреттейді.

Канада

Канадалық жазушы Маргарет Лоренстің шығармалары колониялық қатынастармен және Африка мәдениетімен байланысты болды, ол 1950 жылдары Британ Сомалисінде, содан кейін Алтын Жарғағының британдық колониясында тұрғанда олардың колония ретіндегі соңғы жылдарына жақын уақытта осы мәдениеттерге қаныққан. Маргарет Этвуд – постколониалдық жазушы, ол Оңтүстік Онтарио готикалық стилінде жазу арқылы жеке басын іздеу тақырыбымен айналысты. Канадалық Майкл Ондаатье – Шри-Ланка тамыры бар, әлемдік деңгейде танымал автор, ол "Отбасыда жүгіру" (1983) және "Мысықтың үстелі" (2011) сияқты туындыларында осы тамырларын зерттеді. Сирил Дабидин (1945 жылы туған) – Гайанада туған, үнді тегінен шыққан канадалық жазушы. Ол қант плантациясында өсті, оның отбасы тарихында үнділік шартты еңбекке қатысты мәселелер терең тамырланған. Африкалық канадалық Джордж Эллиотт Кларк "Үйге жолдар: Африкалық канада әдебиетіне қатысты тәсілдер" (2012) және өзінің өлеңдері, романдары мен пьесалары арқылы афро-канадалық авторларды насихаттады. 2008-2018 жылдар аралығында Канаданың абориген жазушылары көптеген еңбектер жариялады, кейбір сыншылар оны қайта жаңғыру деп атады. Бұл құбылыс "Канададағы абориген әдеби сынға кіріспе" (2015) еңбегінде зерттелді. Ред. Хизер МакФарлейн және Арманд Гарнет Руффо. Канадалық ғалым Джозеф Пивато "Жаңа ғасырдың салыстырмалы әдебиеті" (2018) арқылы этностық азшылық авторларын зерттеуді қолдады. Ред. Джулия Де Гаспери және Джозеф Пивато.

Корея

Чунхи Сара Соның "Кейірімші әйелдер: Корея мен Жапониядағы сексуалдық зорлық-зомбылық және постколониалдық естелік" атты кітабы Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және оның кезіндегі Жапон императорлық армиясының "кеңірімші әйелдер" деп аталатын күштеп сексуалдық құлдыққа салу әрекетіне жаңаша қарапайымдылық әкелді.

Батыс Азия: Таяу Шығыс

Таяу Шығыстың постколониалдық әдебиетіндегі маңызды тұлғалар египеттік романист Нагиб Махфуз және палестиналық-американдық ғалым Эдвард Саид болды. Саид өзінің ең танымал еңбегі – «Ориентализм» кітабын жариялады, онда Батыс әлемі Азияны қалай бейнелейтіні талқыланды. Махфуздың шығармаларына үлкен ықпал еткен нәрсе – 1919 жылғы Египет революциясы кезінде (ол жеті жаста болғанда) болған оқиғалары, соның ішінде британдық сарбаздардың демонстрацияларды таратуға тырысып, наразылық білдірген адамдарға оқ атуын көруі болды; Махфуз айтуынша, «Бала кезімдегі қауіпсіздік сезімін ең көп қозғаған нәрсе – 1919 жылғы революция болды», - деп бір сұхбатында айтқан.

Филиппин

Филиппин әдебиеті тарихқа дейінгі дәуірдің аңыздарын және Филиппиннің отаршылдық мұрасын қамтиды. Испан отарлауға дейінгі филиппин әдебиеті – бұл негізінен ауызша дәстүр арқылы ұрпақтан ұрпаққа жеткен эпостар еді. Дегенмен, Минданаодағы бай отбасылар осы эпостардың жазба көшірмелерін отбасылық мұра ретінде сақтап қалды. Мұндай эпостардың бірі – Ланао көлінің маранаолық эпосы «Даранген». Көптеген эпостар испан дәуірінде кеңінен танылды. Филиппин әдебиетінің көп бөлігі испан отарлау кезеңінде және 20 ғасырдың бірінші жартысында испан тілінде жазылған. Филиппин әдебиеті испан, ағылшын тілдерінде немесе филиппиннің кез келген жергілікті тілінде жазылуы мүмкін. Белгілі авторлары: Ф. Сиониль Хосе, Хосе Далисей, Н.В.М. Гонсалес және Ник Хоакин.

Голландиялық Шығыс Үндістан

Голландиялық Үнді әдебиеті – Голланд тілінде жазылған, Голландтік Шығыс Үндістан (қазіргі Индонезия) дәуірін талқылайтын постколониалдық әдебиетті қамтиды. Осы жанрдағы постколониалдық әдебиеттің көп бөлігін "Индостар" деп аталатын голланд-эуразиялықтар жазған. Ағылшыл тіліне аударылған маңызды авторлардың қатарында Тьяли Робинсон, Мария Дермут және Марион Блум бар.

Сингапур

Бонни Хикс (1968–1997) – Сингапурлық еуразиялық модель және жазушы. Модель ретінде даңққа ие болғаннан кейін, ол Сингапурдың отаршылдықтан кейінгі әдебиетіне қосқан үлесі және туындыларындағы антропософиялық философиясы үшін танылды. Оның "Кешіріңіз, сіз модельсіз бе?" атты тұңғыш кітабы Сингапурдың әдеби және мәдени тарихындағы маңызды оқиға ретінде есептеледі.

Үндістан

Бірқатар маңызды мәселелердің бірі – ағылшын тіліндегі үнді жазуының (IWE) артықшылығы/кемшілігі, оны Үндістанның түрлі тілдеріндегі әдеби өніммен салыстыру. Осы орайда жиі талқыланатын басты қарама-қарсы ұғымдар: беткей/шынайы, еліктеу/шығармашылық, шалқақ/терең, сыншыл/сынай бермейтін, элиталық/жергілікті және т.б. Салман Рушди мен Амит Чадхуридің «Үнді жазуының антологиясы» және «Заманауи үнді әдебиеті» атты кітаптары осы тартысты жақсы көрсетеді. Рушди кітабында айтқан – «Тәуелсіздік алғаннан бері Үндістанның ең жақсы жазуы империялық отаршылдардың тілінде жазылған болуы мүмкін деген ирониялық пікір кейбір адамдарға аса ауыр тиеді» – деген сөзі көптеген жазушылардың, тіпті ағылшын тілінде жазатындардың наразылығын тудырды. Амит Чадхури кітабында сұрақ қояды: «Ағылшын тілінде жазатын, Англияда немесе Америкада тұратын, мүмкін бір кеште кездескен жазушылардың тобы Үнді жазуын бейнелей ала ма?» Чадхури Рушдиден кейін ағылшын тіліндегі үнді жазуында түсініксіздік, әлдеқандай артық сөздер, сызықты емес повестеу және гибридтік тіл қолданыла бастағанын, оның бұл тақырыптар Үндістанның шағын көрінісі ретінде қарастырылып, үнді жағдайларын бейнелейтінін айтады. Ол мұны Р.К. Нараян сияқты бұрынғы жазушылардың шығармаларымен салыстырады, онда ағылшын тілінің қолданылуы таза, бірақ мағынасын түсіну үшін мәдени білім қажет. Оның пікірінше, «Үнді» тақырыбы тек IWE-де ғана құрылады және жергілікті әдебиетте көрінбейді. Ол былай деп қосады: «Отаршылдықтан кейінгі роман Батыстың Үндістанды емес, оның өзінің тарихи ізденісін, өзін қайта түсіндіруін мақтататын идеалды гибридтің символына айналады». Осы аргументтердің кейбіреулері постколониалдық теорияның құрамдас бөлігін құрайды. Кейбір адамдар IWE-нің өзінің IWE ретінде немесе постколониалдық әдебиетке жатқызылуын шектеу ретінде қарастырады. Амитав Гош 2001 жылы «Шіліктің сарайы» кітабы үшін Еуразиялық қауымдастық жазушылар сыйлығын қабылдаудан бас тартып, оны келесі кезеңнен алып тастау арқылы осы мәселеге қатысты өз пікірін анық білдірді. Амитав Гош, Анита Десай, Ханиф Курейши, Рохинтон Мистри, Мина Александр, Арундати Рой және Киран Десай сияқты үнді жазушылары отаршылдықтан кейінгі тәжірибелері туралы жазды. «Аштық буыны» – 1960 жылдары Үндістанның Калькутта қаласында Шакти Чаттопадхяй, Малай Рой Чоудхури, Самир Ройчудхури және Деби Рой (сонымен қатар Харадхон Дхара) бастаған бенгал тіліндегі әдеби қозғалыс. Осы авангардтық мәдени қозғалысқа қатысқандары үшін көшбасшылар жұмыстан шығарылып, биліктегі үкімет тарапынан түрмеге қамалды. Олар әдебиет туралы қазіргі заманғы идеяларға қарсы шығып, әдебиет пен суретте өз сезімдерін білдіру үшін замандас суретшілер қолданатын тіл мен стильдің дамуына үлкен үлес қосты. Хушвант Сингх (1915-2014) Үндістан мен Пәкістанның бөлінісі туралы көптеген көркем және ғылыми-танымдық романдар жазды. Нисим Езекиел (1924-2004) – постколониалдық Үндістанның әдеби тарихындағы, әсіресе ағылшын тіліндегі үнді жазуының негізін қалаушы тұлға. Махашвета Деви (1926-2016) – үнді әлеуметтік белсендісі және жазушы. Урваши Буталияның «Сайқаның екінші жағы» кітабы Үндістан мен Пәкістанның бөлінісі туралы ауызша баяндалған оқиғалар мен куәліктер жинағын қамтиды.

Шри-Ланка

Шри-Ланка жазушылары Нихал Де Силва мен Карл Мюллер Шри-Ланкадағы отаршылдықтан кейінгі жағдай мен этникалық қақтығыс туралы жазады. Атап айтқанда, Д. К. Р. А. Гуннетиллеке «Шри-Ланка ағылшын әдебиеті және Шри-Ланка халқы 1917-2003» еңбегінде Шри-Ланка ағылшын әдебиетінің дамуын, әсіресе 1948 жылы Британ империясынан тәуелсіздік алғаннан кейін ағылшын тілінің қабылдануы және сол кездегі Шри-Ланка әдебиетіндегі басқа да маңызды мәселелерге тоқталады.

Бангладеш

Бангладештен Селим Әл Дин де постколониалды драма жазған.

Ұлыбритания

Дж. Г. Фарреллдің романдары британдық империяның құлдырауына арналған маңызды туындылар болып табылады. Фаррелдің «Тұрпайы жағдайлар» романы, ирландтық тәуелсіздік соғысы (1919–1921) кезінде өтеді, және Фаррелдің «Империя трилогиясының» бірінші бөлігі болып табылады, одан кейін «Кришнапур қоршауы» және «Сингапур тұтқасы» жазылған, бәрі де 1970 жылдары жарық көрген. Үш романның ішінде ұқсас тақырыптар бар (ең бастысы – британдық империя), бірақ олар оқиғаның тізбегін құрамайды. «Кришнапур қоршауы» Каунпур және Лакхнау қоршаулары сияқты оқиғалардан шабыттанды, және 1857 жылғы Үндістан көтерілісі кезіндегі ойдан шығарылған үнді қаласы Кришнапурдың қоршауын қала тұрғындарының – британдықтардың көзқарасынан егжей-тегжейлі сипаттайды. «Сингапур тұтқасы» Жапонияның Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуы мен Сингапурды басып алуынан кейінгі оқиғалар туралы сатиралық кітап. Оқиға колонияның ірі сауда компанияларының біріне иелік ететін британдық отбасының төңірегінде өрбиді. Романшы Э. М. Форстердің «Индияға жол» (1924) романы Шығыс пен Батыс арасындағы қарым-қатынасты, британдық Радждың соңғы күндеріндегі Үндістан арқылы қарастырады. Форстер жеке қарым-қатынастарды отаршылдық саясатымен байланыстырады, ағылшын әйелі Адела Квестед, үнділік дәрігер Азиз және Марабар үңгірлерінде олардың арасында не болғаны туралы сұрақ арқылы. Пол Скотт жазған «Радж квартеті» – төрт томдық романдық цикл, ол Үндістандағы британдық отаршылдық билігіне, атап айтқанда британдық Радждың соңғы жылдарына арналған. Серия 1965–1975 жылдар аралығында жазылды. «Таймс» газеті оны «соғыстан кейінгі көркем әдебиеттің маңызды белестерінің бірі» деп атады. «Радж квартетінің» оқиғасы 1942 жылы басталады. Екінші дүниежүзілік соғыс өршіп тұр, Оңтүстік-Шығыс Азияда одақтас әскерлер ауыр шығынға ұшырады. Бірма Жапонияның бақылауында, ал Жапонияның Үндістанға шығыстан шабуыл жасауы ықтимал. 1942 жыл үнді ұлтшыл көшбасшысы Махатма Гандидің британдық отаршыл үкіметке «Үндістанды босатыңыз» қозғалысын жариялаған жылы. «Радж квартеті» осы аласапыранды жағдайда, Британ империясының осы бөлігін басқару міндеті жүктелген британдық сарбаздар мен азаматтардың тағдырын баяндайды. Бір қайталанатын тақырып – ескі буынның моральдық сенімділігі мен жас буынның беймәлімдігінің арасындағы қарама-қайшылық. Тағы бір тақырып – Үндістанда тұратын британдықтардың үндістерге қатысты ұстанысы. Осы тақырыптарды көрсете отырып, британдық кейіпкерлер өздерін «қорқыныштары мен күмәндерін басу үшін қолданылатын кодекстер мен қағидаларға» ұшыратады. Польшалық-британдық жазушы Джозеф Конрадтың «Прогрестің бекеті» және «Жүректің қараңғылығы» шығармалары Конго еркін мемлекетіндегі оның өміріне негізделген. Сондай-ақ «Конго күнделігі және басқа жиналмаған туындылар» бар.

Уэльс

Уэльс орта ғасырларда Англия Корольдігіне біртіндеп қосылды және 1535–1542 жылдардағы Уэльс заңдары арқылы ағылшын құқықтық жүйесіне толыққандай енгізілді. 19 ғасырда ерекше уэльстік саясат дамыды, ал 20 ғасырда уэльстік ұлтшылдық күшейді. Уэльстік ұлттық партиясы Plaid Cymru 1925 жылы, ал Уэльс тілі қоғамы 1962 жылы құрылды. Уэльстік ақын, романист және драматург Саундерс Льюис, Уэльстегі ұлтшылдықты белсенді қолдаған тұлға, тілдің британ мемлекетінің ресми тілі мәртебесіне ие болғандықтан, ағылшын-уэльс әдебиетінің болу мүмкіндігін жоққа шығарды, оны "ағылшын әдебиетінен ешқандай айырмасы жоқ" деп мәлімдеді. Саундерс Льюис өзі Англияның Уоллси қаласында, уэльс тілінде сөйлейтін отбасында дүниеге келген. Англия тілінде жазатын уэльстік жазушылардың соғыстан кейінгі буынының Уэльске қатысты көзқарасы бұрынғы буыннан өзгеше болды, олар уэльстік ұлтшылдыққа және уэльс тіліне көбірек құрметпен қарады. Бұл өзгерістер Саундерс Льюис пен 1936 жылы Ллейн түбегіндегі Бомбалау мектебінің өртелуімен, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыс тудырған дағдарыс сезімімен байланысты. Поэзияда Р. С. Томас (1913–2000) 20 ғасырдың екінші жартысындағы ең маңызды тұлға болды, ол 1946 жылы жарық көрген «Дала тастары» жинағымен басталып, 1995 жылы шыққан «Құдайлармен бітім жоқ» жинағымен аяқталды. Ол «30 жасқа дейін уэльс тілін үйренбеген және барлық өлеңдерін ағылшын тілінде жазған» болса да, уэльс тілін Уэльстің ресми тілі етіп жариялауды және ағылшын-уэльс екітілділігі саясатын жоюды қалаған. Ол өзінің өмірбаянын уэльс тілінде жазды, бірақ өлеңдерінде қолдану үшін тілді жетік меңгермегенін айтты. Англикан діни қызметкері болғанына қарамастан, ол жанкешті ұлтшыл болды және Уэльстегі демалыс үйлерінің ағылшын иелеріне қарсы бойкот ұйымдастырды. 1998 жылғы Уэльс үкіметі туралы заңға сәйкес Уэльс Ұлттық Ассамблеясы құрылғаннан кейін Уэльс Лондондағы орталық үкіметтен көбірек жергілікті тәуелсіздікке ие болды. 1993 жылғы Уэльс тілі туралы заң мен 1998 жылғы Уэльс үкіметі туралы заң ағылшын және уэльс тілдерін тең дәрежеде қарастыруды көздейді. Уэльстегі халқының басым бөлігі ағылшын тілінде сөйлейді және ол де-факто негізгі тіл болып табылады. Солтүстік және батыс Уэльсте көптеген аймақтар бар, онда уэльс тілі халықтың көпшілігі үшін ана тілі ретінде қолданылады, ал ағылшын тілі екінші тіл ретінде оқытылады. 2011 жылғы халық санауында 562 016 адам, яғни Уэльс халқының 19,0% уэльс тілінде сөйлей алатыны анықталды.

Ирландия

Ағылшын тілі 13 ғасырда, Норман Ирландияны жаулап алғаннан кейін Ирландияға енгізілді. Дегенмен, ағылшын үкімдігі 16-17 ғасырлардағы Тюдорлардың жаулауына дейін бүкіл аралға таралмады, бұл Ирландияның плантациялық жүйесіне алып келді. 1690 жылдары протестант англо-ирландтар католик көпшілігінен басымдыққа ие бола бастады, және бұл 18 ғасырда одан әрі күшейді. Алайда, ирланд тілі 17 ғасырда Ирландияда ағылшын билігінің кеңеюімен басталған баяу төмендеуге қарамастан, 19 ғасырға дейін ирланд әдебиетінің басты тілі болып қала берді. 17 ғасырда Ирландияға ағылшын бақылауы күшейді және ирланд аристократиясының ықпалы азайды. Бұл әдебиетшілердің қолдаушыларын жоғалтуына себеп болды, себебі жаңа дворяндар ағылшын тілінде сөйлейтін және ескі мәдениетке қызығушылық танытпайтын адамдар еді. Күрделі классикалық өлшемдер өздерінің басымдығын жоғалтып, көбінесе халыққа кең таралған формалармен ауыстырылды. Бұл - ақын Дайбхи О Бруадар және төменгі таптардың мұратына арналған "Парламент Хлойнн Томайс" атты прозалық сатираның анонимді авторлары көрсеткендей, әлеуметтік және саяси шиеленістің заманы еді. Прозаның басқа бір түрі Джеффри Китингтің (Сэтхрун Кеитинн) тарихи еңбектерінде және "Төрт жазбагердің жылнамасы" деп белгілі жинақта көрсетілді. Бұл өзгерістердің салдары 18 ғасырда көрінді. Өлең әлі де басты әдеби құрал болып табылды, ал онымен айналысқандар көбінесе жергілікті мектептерде классикалық білім алған, кедей ғалымдар және кәсіп бойынша мектеп мұғалімдері еді. Мұндай жазушылар жергілікті аудитория үшін танымал өлшемдерде саяланған туындылар жасады. Бұл әсіресе Ирландияның оңтүстік-батысындағы Манстерде болды, және көзге түсетін есімдерге Эоган Руа О Суиллеабхайн және Слиаб Луахрадан Аоган О Ратайл кірді. 19 ғасырдың басында, тіпті Гелл аристократиясының қалған отбасыларының арасында да, белгілі бір мөлшерде жергілікті қолдаушыларды табуға болатын. 18 ғасырдың бірінші жартысында Дублин О'Нейтан (Ноттон) отбасына байланысты ирланд тіліндегі әдеби үйірмелердің ортасы болды, бұл шеңбер Еуропамен кең байланыстарға ие болды. 1801 жылғы Одақ актілерімен Ирландия Біріккен Корольдіктің бір бөлігіне айналды. 19 ғасырдың соңында елдің көп бөлігінде ирланд тілінің орнын ағылшын тілі тез басты, бірақ ирланд тілі қалалық тіл болып қала берді және 19 ғасырдың соңына дейін солай болды. Алайда, 19 ғасырдың соңында мәдени ұлтшылдық жаңа күш көрсетті, Гелл қайта жандануымен (ирланд тіліндегі заманауи әдебиетті дамытуға ықпал еткен) және жалпы алғанда Ирланд әдеби қайта жандануымен белгіленді. 20 ғасырдың басында тәуелсіздік үшін күрес болды, содан кейін аралдың бөлінуі 1922 жылы Ирландия еркін мемлекетін құрды, ол келесі онжылдықтарда одан әрі егемендікке ие болды, ал Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдіктің бір бөлігі болып қалды.

Польша

Клэр Кавана Польша әдебиеті постколониалды екенін айтады. Дариуш Скорчевский оны қолдайды және шетелдік билеу тәжірибесі мен империя тарихының қазіргі Польша мәдениеті мен қоғамын қалай қалыптастырғанын көрсетеді. Екеуі де постколониализмнің марксистік негізін сынап бағалайды.