Кіріспе
Латын Америкасы термині негізінен Жаңа әлемдегі испан және португал тілінде сөйлейтін елдерді білдіреді. 15-шы ғасырдың соңы мен 16-шы ғасырдың басында еуропалықтар келгенге дейін аймақта көптеген жергілікті халықтар мекен еткен, олардың көптегені дамыған өркениеттерге ие болған, әсіресе Оңтүстіктен: Ольмектер, Майялар, Муискалар және Инкалар. Аймақ Испания және Португалия патшалықтарының бақылауына өтті, олар Рим католицизмін де, өз тілдерін де таңды. Испания мен Португалия өз колонияларына африкалық құлдарды жұмыс күші ретінде әкелді. 19-шы ғасырдың басында испандық Американың көбі қарулы күрес арқылы тәуелсіздікке қол жеткізді, Куба мен Пуэрто-Рикодан басқа. Португалиядан бөлініп, монархия болған Бразилия 19-шы ғасырдың соңында республикаға айналды. Еуропалық монархиялардан саяси тәуелсіздік жаңа тәуелсіз мемлекеттерде қара нәсілді құлдықты жоюға әкелмеді. Саяси тәуелсіздік испандық Америкада тәуелсіздік алғаннан кейін бірден саяси және экономикалық тұрақсыздыққа алып келді. Ұлыбритания мен АҚШ тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңде маңызды ықпал етті, нәтижесінде неоколониализмнің бір түрі пайда болды, онда елдің саяси егемендігі сақталды, бірақ шетелдік державалар экономикалық салада айтарлықтай күш көрсетті.
The term Latin America primarily refers to the Spanish and Portuguese speaking countries in the New World. Before the arrival of Europeans in the late 15th and early 16th centuries, the region was home to many indigenous peoples, a number of which had advanced civilizations, most notably from South: the Olmec, Maya, Muisca and Inca. The region came under control of the kingdoms of Spain and Portugal, which imposed both Roman Catholicism and their respective languages. Both the Spanish and the Portuguese brought African slaves to their colonies as laborers. In the early nineteenth century nearly all of areas of Spanish America attained independence by armed struggle, with the exceptions of Cuba and Puerto Rico. Brazil, which had become a monarchy separate from Portugal, became a republic in the late nineteenth century. Political independence from European monarchies did not result in the abolition of black slavery in the new sovereign nations. Political independence resulted in political and economic instability in Spanish America immediately after independence. Great Britain and the United States exercised significant influence in the post independence era, resulting in a form of neo colonialism, whereby a country's political sovereignty remained in place, but foreign powers exercised considerable power in the economic sphere.
Терминнің шығу тегі мен анықтамасы
Американың бір бөлігінің барлық роман мәдениеттерімен мәдени немесе нәсілдік байланысы бар деген идея 1830 жылдарға, әсіресе француз Сен-Симониан Мишель Шевалье еңбектеріне дейін жетеді. Ол Американың бұл бөлігінде "латын нәсілі" өкілдері тұратынын, демек, "тевтон Еуропасымен", "англосаксон Америкасымен" және "славян Еуропасымен" күресте "латын Еуропасымен" одақтаса алатынын айтқан. Бұл идея кейіннен 19-шы ғасырдың ортасы мен соңындағы Латын Америкасы зиялылары мен саяси лидерлері тарапынан қабылданып, олар енді мәдени үлгі ретінде Испания мен Португалияға емес, Францияға қарады. "Латын Америкасы" термині Наполеон III тұсында Францияда туындады және Франциямен мәдени жақындықты көрсету, Францияны аймақтың мәдени және саяси жетекшісіне айналдыру, сондай-ақ Максимилианды Мексика императоры етіп тағайындау мақсатындағы кампаниясында маңызды рөл атқарды. 20-шы ғасырдың ортасында, әсіресе АҚШ-та, АҚШ-тың оңтүстігіндегі барлық аумақты "Латын Америкасы" деп жіктеуге бейімділік болды, әсіресе бұл талқылау мәдени ерекшеліктерге емес, аймақтың қазіргі саяси және экономикалық қатынастарына қатысты болғанда. Бір мезгілде, БҰҰ-ның геосхемасындағыдай, "Латын Америкасы және Кариб бассейні" деп атау арқылы осы шамадан тыс жеңілдетуден қашуға тырысылды. Латын Америкасының тұжырымдамасы мен анықтамалары өте заманауи, олардың тамыры тек 19-шы ғасырға дейін жетеді. Сондықтан, еуропалықтар келгенге дейін "Латын Америкасының тарихы" туралы сөйлеу – тарихи дұрыс емес. Дегенмен, Колумбқа дейінгі кезеңде өмір сүрген көптеген және алуан түрлі мәдениеттер жаулап алу нәтижесінде пайда болған қоғамдарға күшті және тікелей әсер етті, сондықтан оларды назардан тыс қалдыруға болмайды. Олар келесі бөлімде таныстырылады.
Колумбқа дейінгі кезең
Қазіргі Латын Америкасы бірнеше мыңжылдықтар бойы, мүмкін 30 000 жылдан бері қоныстанған. Жаңа дүниеге көші-қонның көптеген модельдері бар. Көптеген ежелгі өркениеттердің нақты мерзімін анықтау қиын, себебі жазбаша дереккөздер аз. Дегенмен, Анд таулары мен Мезоамерика сияқты әр түрлі уақытта және жерлерде өте дамыған өркениеттер гүлденген.
Колумбқа дейінгі спорт
Империализм мен колониализмнің нәтижесінде тарихшылар футбол, бейсбол, бокс, крикет және баскетбол сияқты спорт түрлерінің империялардан колонияларға тарағанын атап көрсетеді. Латын Америкасы контекстінде тарихшылар спорт тарихын зерттеп, отаршылдық элита мен нашар жағдайдағы адамдар арасындағы күш тепе-теңдігін анықтай алады. Мысалы, Колумбтан бұрынғы Мезоамерика дәуіріне дейін атқа міну жарыстары колониядағы адамдардың бос уақытын өткізудің маңызды бөлігі болған. Бірақ, көптеген отаршыл шенеуніктер кедейлердің ойынға қатынасуына қатысты билігін пайдаланып, олардың жылқыға қол жеткізуіне бөгет қойды. Бұл, колония халқын бақылауға және манипуляциялауға жасалған әрекет болды, бірақ сәтсіз аяқталды, себебі көптеген жергілікті тұрғындарға жылқы еңбек үшін қажет болды – бұл еңбек отарды пайдаланатын жоғарғы тапқа пайда әкелді. Сонымен қатар, жылқы Латын Америкасының спорт тарихының бастапқы кезеңдерінде маңызды рөл атқарды. Мұндай мысалдарға жоғарыда аталған атқа міну жарыстары, Мексиканың шарредасы, сондай-ақ Аргентина мен Уругвай болып қалыптасқан аймақтағы басқа да ат спорты түрлері жатады. Бұл спорт түрлері жергілікті халыққа талант, құрмет және ұжымдық жұмыс сияқты құндылықтарды дамытуға мүмкіндік берді. Бұл спорт түрлері колонияның кедей жергілікті тұрғындары үшін де қолжетімді болды, өйткені жылқылар қолға түсетін бағада болды және колониялық элитадан төменгі топтағы адамдар үшін тым қымбат емес еді.
Колониялық дәуір
1492 жылы Христофор Колумб Америкаға қонды. Содан кейін Еуропаның ірі теңіз державалары Жаңа әлемге сауда желілерін және отарларын құру үшін, сондай-ақ жергілікті халықтарды христиан дініне өткізу үшін экспедициялар жіберді. Испания Тордесильяс шарты бойынша оған бекітілген Американың орталық және оңтүстік бөліктерінде өзінің империясын құруға көбірек назар аударды, себебі ацтектер, инкалар, майялар және муискалар сияқты үлкен, орнықты қоғамдардың болуына байланысты, олардың адам және материалдық ресурстарын пайдалануға, сондай-ақ күміс пен алтынның көп шоғырланған орындарына қол жеткізе алатын еді. Португалдар Тордесильяс шарты бойынша олардың ықпал ету аймағына кірген Бразилияда өз империяларын құрды, өйткені үлкен, күрделі қоғам немесе минералды ресурстар болмағандықтан, жерді қант өндіру үшін игерді. Батыс жарты шарда еуропалықтардың отарлау кезінде жергілікті халықтың көп бөлігі, негізінен аурудан қайтыс болды. «Колумбиялық алмасу» деп белгілі болған оқиғада, шешек және қызылша сияқты аурулар иммунитеті жоқ халықтарды құртты. Тарихшылар қазіргі заманда жергілікті халықтың санын зерттеді, бірақ доминикан монахы Бартоломе де лас Касас Кариб теңізіндегі испандықтардың қоныстануының алғашқы күндерінде «Индияның жойылуы туралы қысқаша есеп» атты еңбегінде ескерту жасады. Латын Америкасының жаулап алушылары мен отарлаушылары Латын Америкасы халқына да зор әсер етті. Испан конкистадорлары жергілікті тұрғындарға қатыгездікпен қарады. Бартоломе де лас Касастың айтуынша, еуропалықтар жергілікті тұрғындарды өлімге дейін жұмыс істетті, ерлер мен әйелдерді бөліп, олардың көбеюіне мүмкіндік бермеді, ал иттермен қашып кеткендерді аңдап өлтірді. Лас Касас испандықтардың жергілікті тұрғындарды күні-түні шахталарда жұмыс істеуге мәжбүрлегенін және «олардың қылыштарының өткірлігін» жергілікті тұрғындарда сынап көргенін айтты. Лас Касас соғыс, құлдық және тым ауыр жұмыс салдарынан шамамен үш миллион адамның қаза тапқанын есептеді. Лас Касас қатыгездік туралы айтқанда: «Болашақ ұрпақтар мұныңа кім сенеді? Мен оны өз көзіммен көрген куәгер ретінде жазып отырмын, оған сену қиын». Испания билікке келгеннен кейін жергілікті мәдениет пен дінге тыйым салынды. Испандықтар тіпті майя кодекстерін (кітаптар сияқты) өртеп жіберді. Бұл кодекстерде астрология, дін, құдайлар және рәсімдер туралы ақпараттар бар еді. Бүгінгі күні төрт кодекс сақталғаны белгілі: Дрезден кодексі, Париж кодексі, Мадрид кодексі және HI кодексі. Испандықтар Испанияға алтын әкелу үшін көптеген алтын бұйымдарды балқытып, христиандыққа қарсы деп санаған көптеген өнер туындыларын жойды.
XIX ғасырдағы төңкерістер: отаршылдықтан кейінгі кезең
Америка және Франция революцияларының үлгісімен, 1825 жылға қарай Латын Америкасының көп бөлігі тәуелсіздікке қол жеткізді. Тәуелсіздік Бурбон реформаларынан кейін Испания империясы кезінде болған бұрынғы ортақ нарықты жойды және индустрияландыруды бастаған елдер берген қаржылық инвестицияларға тәуелділікті күшейтті; сондықтан Батыс Еуропа елдері, әсіресе Ұлыбритания, Франция және АҚШ, аймақ экономикалық жағынан осы елдерге тәуелді болғандықтан, маңызды рөлдерді атқара бастады. Тәуелсіздік сонымен қатар өзін-өзі саналы «латын американдық» билеуші топ пен зиялы қауымды құрды, олар өздерінің қоғамдарын қайта құруға тырысқанда испан және португал үлгілерінен жаңылды. Бұл элита жаңа латын американдық мәдениет үшін басқа католик Еуропа үлгілеріне – әсіресе Францияға – жүгінді, бірақ жергілікті халықтардан кеңес алмады. Испан Америкасында тәуелсіздік алғаннан кейін құрылған алғашқы ірі мемлекеттердің көпшілігін – Үлкен Колумбияны, Орталық Америка Федеративтік Республикасын және Оңтүстік Американың Біріккен провинцияларын – біріктіруге жасалған тыңайсыздар, жаңа елдерді қиындыққа салған ішкі және мемлекетаралық қақтығыстарға әкелді. Испандық көршілерінен өзгеше, Бразилия біріккен монархия болып қалды және азаматтық және мемлекетаралық соғыстардың алдын алды. Ішкі соғыстар көбінесе федералистер мен центристтер арасындағы күрес болатын, олар азаматтық саяси өмірдің есебінен қарсыластарын әскери репрессия арқылы бекітіп, күшті қызметтерге ие болды. Жаңа елдер отарлық дәуірдің мәдени әртүрлілігін мұра етті және ортақ еуропалық (испан немесе португал) тіл мен мәдениетке негізделген жаңа ұлттық сананы құруға ұмтылды. Алайда, әр елде мәдени және таптық бөліністер болды, олар керісінше жағдайды тудырып, ұлттық бірлікке зиян келтірді. Келесі ондаған жылдар бойы ұлттық сезімді қалыптастырудың ұзақ процесі жүрді. Жаңа ұлттық шекаралардың көпшілігі саяси сәйкестік аймақтарына айналған, көбінесе ғасырлар бойы қалыптасқан аудиенция юрисдикциялары немесе Бурбон интендантураларының айналасында құрылды. Көптеген аймақтарда шекаралар тұрақсыз болды, өйткені жаңа мемлекеттер, әсіресе ХІХ ғасырдың екінші жартысында, ресурстарға қол жеткізу үшін бір-бірімен соғысты. Ең маңызды қақтығыстар Парагвай соғысы (1864–70; сондай-ақ Үштік одақ соғысы деп те аталады) және Тынық мұхиты соғысы (1879–84) болды. Парагвай соғысында Аргентина, Бразилия және Уругвай Парагвайға қарсы күш біріктірді, ол толығымен жеңілді. Нәтижесінде Парагвай демографиялық құлдырауға ұшырады: халық саны 1864 жылы шамамен 525 000 адамнан 1871 жылы 221 000 адамға дейін азайды, ал соңғы халықтың ішінде ер адамдардың саны шамамен 28 000 болды. Тынық мұхиты соғысында Чили Боливия мен Перудің біріккен күштерін жеңді. Чили Перу мен Боливияның бұрынғы бақылауында болған тұз қышқылды бай аймақтарды иеленді, ал Боливия теңізге шығу мүмкіндігінен айырылды. Ғасырдың ортасында аймақ Солтүстік Америка құрлығында кеңейіп, жарты шардағы ықпалын арттыруға тырысқан АҚШ-тың өсуімен де бетпе-бет келді. Мексика-Америка соғысында (1846–48) Мексика АҚШ-қа өз аумағының жартысынан астамын жоғалтты. 1860 жылдары Франция Мексиканы жанама түрде бақылауға тырысты. Оңтүстік Америкада Бразилия көршілерінің есебінен Амазонка бассейнінің үлкен бөлігін бақылауына ие болды. 1880 жылдары АҚШ Латын Америкасының барлық аймақтарындағы саяси және экономикалық мүдделерін қорғауға және кеңейтуге бағытталған агрессивті саясатты жүзеге асырды, бұл Панамерикандық конференцияның құрылуымен, Панама каналының сәтті аяқталуымен және Кубаның соңғы тәуелсіздік соғысына АҚШ-тың араласуымен аяқталды. Табиғи ресурстарды экспорттау XIX ғасырда Латын Америкасы экономикасының негізін құрады, бұл бай элитаның дамуына мүмкіндік берді. Отарлық экономикалық және саяси жағдайды қайта құру байлар мен кедейлер арасындағы айтарлықтай айырмашылыққа әкелді, жер иелері жердің және ресурстардың басым бөлігін бақылады. Мысалы, Бразилияда 1910 жылы жердің 85%-ы халықтың 1%-ына тиесілі болды. Алтын өндіру және жеміс өсіру осы бай жер иелерінің монополиясында болды. Бұл «Үлкен иелер» жергілікті шаруашылықты толық бақылап, сонымен қатар негізгі жұмыс берушілер және жалақының негізгі көзі болды. Бұл шаруалардың қоғамына әкелді, олардың үлкен саяси шындықтармен байланысы ауыл шаруашылығы және тау-кен магнаттарының ықпалында болды. Эндемикалық саяси тұрақсыздық пен экономиканың сипаты каудильолардың, әскери дағдылары мен ырыс-несібе тарату қабілетіне байланысты билікке ие болған әскери басшылардың пайда болуына әкелді. Саяси режимдер кем дегенде теориялық тұрғыдан демократиялық болып, президенттік немесе парламенттік үкіметтер нысанында болды. Екеуі де каудильо немесе олигархия тарапынан басып алынуға бейім болды. Саяси кеңістік ұлттық тұрақтылық пен өркендеудің ең жақсы кепілі ретінде ескі әлеуметтік иерархияны сақтауға сенетін консерваторлар мен экономиканы және жеке бастаманы босату арқылы прогреске қол жеткізуге тырысатын либералдармен толтырылды. Халықтың көтерілісі көбінесе ықпалды болды және басып тасталды: 1899 мен 1902 жылдар арасында Колумбиядағы Мың күн соғысы кезінде бір көтерілісті басу кезінде 100 000 адам қаза болды. Кейбір мемлекеттер демократияның белгілі бір деңгейін сақтап қалады: Уругвай және ішінара Аргентина, Чили, Коста-Рика және Колумбия. Қалғандары анық олигархиялық немесе авторитарлық болды, дегенмен бұл олигархиялар мен каудильолар кейде халықтың көп бөлігінен қолдау алды. Бұл режимдердің барлығы Латын Американың әлемдік экономикада шикі мал жеткізуші ретіндегі тиімді ұстанымын сақтауға тырысты.
19001929 жыл
ХХ ғасырдың басында АҚШ өзінің мүдделерін тікелей қорғауға бағытталған интервенциялық саясатын жалғастырды. Бұл саясат Теодор Рузвельттің «Үлкен таяқ» доктринасында ресми түрде бекітілді, ол бұрынғы Монро доктринасын өзгертіп, жартышардың еуропалық державалардың араласуына жол бермеу мақсатын қойды. Испан-Америка соғысынан кейін Кубаның жаңа үкіметі мен АҚШ 1902 жылы Платт поправкасына қол қойды, ол АҚШ-қа Куба ішкі ісіне қажет деп тапқан жағдайда араласуға рұхсат берді. Колумбияда АҚШ Панама арқылы канал салу үшін аумақ беруді сұрады. Колумбия үкіметі бұған қарсылық көрсетті, бірақ Панамадағы көтеріліс АҚШ-қа мүмкіндік тудырды. АҚШ Панаманың тәуелсіздігін қолдады және жаңа мемлекет АҚШ-қа концессия берді. Бұл АҚШ-тың аймақтағы жалғыз араласуы болған жоқ. ХХ ғасырдың алғашқы онжылдықтарында Орталық Америка мен Кариб аймағына бірнеше әскери шабуылдар жасалды, олардың көпшілігі коммерциялық мүдделерді қорғауға бағытталған және «Банана соғыстары» деп аталды. ХХ ғасырдың екінші онжылдығында Мексикада ең ірі саяси дүрбелең болды. 1908 жылы 1884 жылдан бері билікте болған президент Порфирио Диас 1910 жылы орнынан кететінін уәделеді. Елді жаңғыртуға, бірақ социалистік революцияны болдырмауға ұмтылған умеренный либерал Франсиско И. Мадеро 1910 жылы сайлау кампаниясын бастады. Алайда Диас ойын өзгертті және тағы да сайлауға түсті. Мадеро сайлау күні тұтқындалды және Диас жеңіске жеткені жарияланды. Бұл оқиғалар Мексика революциясының бастауы болған көтерілістерге әкелді. Революциялық қозғалыстар ұйымдастырылды және Панчо Вилла (солтүстікте), Эмилиано Сапата (оңтүстікте) және Мадеро (Мексика қаласында) сияқты негізгі көшбасшылар пайда болды. 1911 жылдың басында Мадероның күштері федералды армияны жеңіп, үкіметті уақытша басқаруға алды және 6 қарашада екінші сайлауда жеңіске жетті. Мадеро саяси жүйеде демократияны күшейту үшін умеренный реформалар жүргізді, бірақ революциялық ахуалдағы аймақтық көшбасшылардың көпшілігін қанағаттандыра алмады. Мадероның аграрлық талаптарды қанағаттандырмауы Сапатаны Мадеродан бас тартып, революцияны жаңаруға итермеледі. 1913 жылдың 18 ақпанында консервативті генерал Викториано Уэрта АҚШ-тың қолдауымен төңкеріс жасады; төрт күннен кейін Мадеро өлтірілді. Вилла, Сапата және Венустиано Карранса сияқты басқа революциялық көшбасшылар Уэртаның бақылауындағы федералды үкіметке қарсы күресін жалғастырды. 1914 жылдың наурыз айында Сапата мен Вилланың одақтас күштері Мексика қаласын басып алды, бірақ астанада өздерін жайсыз сезініп, өздерінің бекіністеріне қайтып кетті. Бұл Каррансаға орталық үкіметті бақылауға мүмкіндік берді. Ол Вилла мен Сапатаның бүлікші әскерлерін, әсіресе генерал Альваро Обрегонның басшылығымен басып тастауды ұйымдастырды. 1917 жылғы Мексика Конституциясы, бүгінгі күнге дейін қолданыстағы конституция жарияланды, бірақ бастапқыда тиімді орындалмады. Басқа революциялық көшбасшыларға қарсы күрес жалғасты. Сапата 1919 жылдың 10 сәуірінде өлтірілді. Каррансаның өзі 1920 жылдың 15 мамырында өлтірілді, ал сол жылы президент болып сайланған Обрегон билікте қалды. Соңында 1923 жылы Вилла да өлтірілді. Негізгі қарсыластарының жойылуымен Обрегон билікті консолидациялады және Мексикаға салыстырмалы бейбітшілік оралды. Конституция бойынша либералды үкімет орнатылды, бірақ жұмысшы және шаруалардың кейбір үміттері орындалмады. (Сондай-ақ, Мексикадағы аграрлық жер реформасына қараңыз.) Германияның және оның мәдениетінің Латын Америкасындағы беделі соғыстан кейін де жоғары болды, бірақ соғысқа дейінгі деңгейіне жетпеді. Шындығында, Чилиде соғыс ғылыми және мәдени ықпалдың кезеңін аяқтады, жазушы Эдуардо де ла Барра оны ащылықпен «неміс баяулығы» (lang es) деп атады.
Спорт
Спорт үлкен танымалдылыққа ие болды, осының нәтижесінде көптеген жанкүйерлер үлкен стадиондарға ағыла бастады. Халықаралық Олимпиада комитеті (ХОК) олимпиадалық идеалдарды қолдау және қатысуды ынталандыру үшін жұмыс істеді. 1922 жылы Рио-де-Жанейрода өткен Латын Америка ойындарынан кейін ХОК ұлттық Олимпиада комитеттерін құруға және келешек жарыстарға дайындалуға көмектесті. Алайда, Бразилияда спорттық және саяси бәсекелестік халықаралық спортты бақылау үшін күрескен оппозициялық топтардың прогресті тежейтін себебіне айналды. 1924 жылы Парижде және 1928 жылы Амстердамда өткен жазғы Олимпиада ойындарына Латын Америкасынан қатысушылардың саны едәуір артты. Англиялық және шотландтық инженерлер 1800 жылдардың соңында футболды (футбол) Бразилияға әкелді. Солтүстік Американың YMCA халықаралық комитеті және Американың ойын алаңдары қауымдастығы тренерлерді даярлауда маңызды рөл атқарды.
1930-1960 жылдар
Ұлы депрессия аймақ үшін үлкен сынақ болды. Әлемдік экономиканың құлдырауы шикізатқа деген сұраныстың күрт төмендеуіне алып келді, бұл Латын Америкасының көптеген экономикаларын әлсіретті. Латын Америкасының зиялылары мен үкімет басшылары бұрынғы экономикалық саясаттан бас тартып, импортты алмастыру индустрияландыру саясатын қабылдады. Мақсаты – өзін-өзі қамтамасыз ететін экономика құру, өздерінің өнеркәсіптік секторлары мен үлкен орта таптары бар, сондай-ақ әлемдік экономиканың құбылуларына төзімді болу еді. АҚШ-тың коммерциялық мүдделеріне қауіп туғанына қарамастан, Рузвельт әкімшілігі (1933–1945 жж.) АҚШ импортты алмастыруға толық қарсы бола алмайтынын түсінді. Рузвельт «Жақсы көрші» саясатын жүзеге асырып, Латын Америкасындағы кейбір американдық компанияларды мемлекеттендіруге рұқсат берді. Мексика президенті Лазаро Карденас американдық мұнай компанияларын мемлекеттендірді, олардың негізінде Pemex компаниясын құрды. Карденас сонымен қатар жерді қайта бөлуді қадағалады, бұл Мексика революциясының басынан бері көптеген адамдардың үмітін орындады. Плат түзетуі де жойылды, бұл Кубаны АҚШ-тың саясатына заңдық және ресми түрде араласуынан босатты. Екінші дүниежүзілік соғыс АҚШ пен Латын Америкасының көп бөлігін біріктірді. Соғыстан кейінгі кезеңде коммунизмнің таралуы АҚШ және аймақтағы үкіметтер үшін ең маңызды саяси мәселе болды. Қырық жылдық суық соғыс үкіметтерді АҚШ пен Кеңес Одағының бірін таңдауға мәжбүр етті. 1948 жылғы Коста-Рика азаматтық соғысынан кейін ел жаңа конституцияны қабылдап, Латын Америкасындағы алғашқы заңды демократия ретінде танылды. Алайда, Коста-Риканың жаңа үкіметі, конституциялық талап бойынша тұрақты әскерді ұстауға тыйым салды, аймақтық ықпалға ұмтылмады және көрші Никарагуамен туындаған жанжалдармен алаңдалды. ХХ ғасыр бойы Латын Америкасында бірнеше социалистік және коммунистік көтерілістер болды, бірақ ең сәттісі Кубада болды. Куба революциясын 1933 жылдан бастап Кубаның басты автократы болған Фульгенсио Батистаның режиміне қарсы Фидель Кастро жетекшілік етті. 1860 жылдардан бастап Куба экономикасы қант өсіруге бағытталған, оның 82% -ы ХХ ғасырда американдық нарықта сатылды. Плат түзетуі жойылғанына қарамастан, АҚШ Кубада саясатта да, күнделікті өмірде де маңызды ықпалға ие болды. Шындығында, Куба «АҚШ-тың жезөкше үйі» репутациясына ие болды, онда америкалықтар ақшасы болған жағдайда, кез келген заңды және заңсыз ләззатты таба алатын. 1940 жылғы прогрессивті конституциясына қарамастан, Кубада жемқорлық пен Батиста сияқты автократтардың конституциялық тәртіпті бұзуы кең таралған. Батиста 1952 жылғы төңкеріс арқылы үкімет басшысы қызметін соңғы рет атқара бастады. Революционерлердің құрамындағы коалиция конституцияны қалпына келтіруге, демократиялық мемлекет құруға және Кубаны американдық ықпалдан азат етуге үміттенді. Революционерлер 1959 жылдың 1 қаңтарында Батистаны биліктен құлатты. Бастапқыда өзін социалист емес деп жариялаған Кастро 1959 жылдың мамырында аграрлық реформалар мен мемлекеттендірулер бағдарламасын бастады, бұл Эйзенхауэр әкімшілігін (1953–61 жж.) наразылыққа түсірді және АҚШ-тың дипломатиялық қарым-қатынастарды үзуіне, Куба активтерін мұздатуға және 1960 жылы елге эмбарго салуына әкелді. Кеннеди әкімшілігі (1961–1963 жж.) Кубаға эмигранттардың басып кіруін қаржыландыруға және қолдауға рұқсат берді. Басып кіру сәтсіз аяқталып, революциялық үкіметтің ұстанымын радикалдандырды. Куба өзін социалистік мемлекет деп жариялады және ашық түрде Кеңес Одағының одақтасы болды. Куба мен Кеңес Одағы арасындағы әскери ынтымақтастық, Кубадағы континентаралық баллистикалық зымырандарды орналастыру 1962 жылдың қазан айындағы Куба зымырандық дағдарысына әкелді.
ХХ ғасырдың соңындағы әскери режимдер мен төңкерістер
1970 жылдарға қарай солшылдар маңызды саяси ықпалға ие болды, бұл оңшылдарды, діни басшыларды және әр елдің жоғарғы топтарының көп бөлігін, олардың ойынша коммунистік қауіптен сақтану үшін мемлекеттік төңкерістерді қолдауға жетеледі. Бұл Куба мен АҚШ-тың араласуымен одан әрі күшейіп, саяси поляризацияға алып келді. Оңтүстік Америка елдерінің көпшілігі белгілі бір кезеңдерде Америка Құрама Штаттарының қолдауымен әскери диктатуралармен басқарылды. 1970 жылдар шамасында Оңтүстік конустың режимдері "Кондор" операциясы аясында көптеген солшыл оппозиционерлерді, оның ішінде кейбір қалалық партизандарды өлтірді.
Вашингтондық келісім
1980 және 90-шы жылдары дағдарысқа ұшыраған дамып келе жатқан елдерге ұсынылған, "стандартты" реформалар жиынтығы саналатын нақты экономикалық саясаттың ұсыныстары, Вашингтон қаласындағы Халықаралық валюта қоры (ХВҚ), Дүниежүзілік банк және АҚШ Қаржы министрлігі сияқты институттар тарапынан ілгерілетілді. Соңғы жылдары Аргентина және Венесуэла сияқты социалистік немесе басқа да солшыл үкіметтер басшылығындағы бірнеше Латын Америкасы елдері Вашингтон консенсусы саясатына қарсы (және белгілі бір деңгейде қабылдаған) саясатты жақтады. (Бразилия, Чили және Перу сияқты солшыл үкіметтері бар басқа Латын Америкасы елдері іс жүзінде осы саясаттың көп бөлігін қабылдады). Халықаралық валюта қоры іс жүзінде ілгерілеткен саясатты сынға алған американдық экономистердің арасында Джозеф Стиглиц және Дани Родрик болды, олар Халықаралық валюта қоры мен АҚШ Қаржы министрлігінің кейде "фундаменталистік" саясаттары деп сипатталатын саясатына қарсы шығып, Стиглицтің айтуынша, жеке экономикаларға "бір өлшемге сыйғызу" тәсілін қолданды. Бұл термин жалпы неолибералды саясатпен байланыстырылды және еркін нарықтың кеңею рөлі, мемлекетке қойылатын шектеулер және АҚШ-тың басқа елдердің ұлттық егемендігіне тигізетін ықпалы туралы кең пікірталасқа тартылды.
Сол жаққа бұрылыңыз
2000-шы жылдардан бері, ал кейбір елдерде 1990-шы жылдардан бастап солшыл саяси партиялар билікке келді. Венесуэладағы Уго Чавес, Бразилиядағы Лула да Силва мен Дилма Русеф, Парагвайдағы Фернандо Луго, Аргентинадағы Нестор және Кристина Киршнер, Уругвайдағы Табаре Васкес пен Хосе Мухика, Чилидегі Лагос пен Бачелет үкіметтері, Боливиядағы Эво Моралес, Никарагуадағы Даниэль Ортега, Гондурастағы Мануэль Зелая (бірақ 2009 жылдың 28 маусымындағы төңкеріс салдарынан биліктен алынды), және Эквадордағы Рафаэль Корреа – бәрі де осы солшыл саясаткерлер толқынының құрамында, олар көбінесе өзін социалист, Латын Америкасы жақтасы немесе империализмге қарсы деп жариялайды.
Оңға бұрылыңыз және сол жақтан қайта пайда болу
Консервативті толқын (onda conservadora) – 2010 жылдың ортасында Оңтүстік Америкада пайда болған саяси құбылыс. Бразилияда бұл шамамен 2014 жылғы президенттік сайлауда Дилма Русеф тартысты жарысқа қарамастан жеңіске жетіп, Жұмысшылар партиясының үкіметтегі төртінші мерзімін басталған кезде көрінді. Сонымен қатар, Парламенттік кеңес берудің халықаралық департаментінің саяси талдаушысы Антонио Аугусто де Квироздың сөзіне қарағанда, 2014 жылы сайланған Ұлттық конгресс "қайта демократиялану" қозғалысынан бері ең консервативті болып саналады. Ол ауыл шаруашылығы өкілдері, әскерилер, полиция және дін қызметкерлері сияқты консервативті бағытталған депутаттардың санының артуын атап өтті. 2015 жылғы экономикалық дағдарыс және жемқорлыққа қатысты тергеулер солшыл саясатқа қарсы экономикалық либерализм мен консерватизм идеяларын жаңғыртуға ұмтылған оңшыл қозғалысқа әкелді. Латын Америкасындағы солшыл саяси партиялардың сайлаудағы жеңістері арқасындағы қайта өрлеуі 2018 жылы Мексикада, 2019 жылы Аргентинада басталды, ал 2020 жылы Боливия, 2021 жылы Перу, Гондурас және Чили, 2022 жылы Колумбия мен Бразилия одан әрі күшейтті. Дегенмен, 2023 жылы Эквадор мен Аргентинада президенттік сайлауда оңшыл кандидаттар жеңіске жетті.
Тарихнама
Мюрильо, Дана Веласко. "Испан Америкасы тарихнамасындағы қазіргі жергілікті тарих". Тарих компасы 15.7 (2017). DOI: 10.1111/hic3.12387
Колониялық дәуір
Адельман, Джереми, ред. Колониялық мұралар: Латын Америкасы тарихындағы тұрақтылық мәселесі. Нью-Йорк: Routledge, 1999. Алхон, Сюзанн Остин. Жердегі апат: Жаңа әлем эпидемиялары – жаһандық тұрғыда. Альбукерке: New Mexico университетінің баспасы, 2003. Андриен, Кеннет Дж. Испан Америкасындағы адам дәстүрі. Уилмингтон: Scholarly Resources, 2002. Брэдинг, Д. А. Бірінші Америка: Испан монархиясы, креол патриоттары және либералдық мемлекет, 1492–1867. Нью-Йорк: Cambridge University Press, 1991. Канисарес Эскера, Хорхе. Жаңа әлем тарихын қалай жазуға болады: XVIII ғасырдағы Атлант әлеміндегі тарихтар, эпистемологиялар және ұлттық ерекшеліктер. Стенфорд: Stanford University Press, 2001. Браун, Джонатан С. Латын Америкасы: Отаршылдық кезеңнің әлеуметтік тарихы. Wadsworth Publishing Company, 2-басылым, 2004. Кросби, Альфред В. Колумбиялық алмасу: 1492 жылдың биологиялық және мәдени салдары. 30 жылдық мерейтой басылымы. Вестпорт: Praeger, 2003. Деневан, Уильям М., ред. Американың жергілікті халқы шамамен 1492 ж. 2-басылым. Мэдисон: University of Wisconsin Press, 1992. Донахью Уоллес, Келли. Латын Америкасының вице-корольдік өнері мен сәулеті, 1521–1821. Альбукерке: New Mexico университетінің баспасы, 2008. Фишер, Джон Р. Америкадағы испан империализмінің экономикалық аспектілері, 1492–1810. Ливерпуль: Liverpool University Press, 1997. Гонсалес, Ондана Е. және Бьянка Премо, ред. Империяны құру: Ертедегі қазіргі Иберия және колониялық Латын Америкасындағы балалар. Альбукерке: New Mexico университетінің баспасы, 2007. Харинг, Кларенс Х. Америкадағы испан империясы. Нью-Йорк: Oxford University Press, 1947. Хилл, Рут. Бурбон Испаниясындағы иерархия, сауда және алаяқтық. Нэшвилл: Vanderbilt University Press, 2006. Хоберман, Луиза Шелл және Сьюзан Мигден Соколоу, ред. Колониялық испан Америкасындағы қалалар мен қоғам. Альбукерке: New Mexico университетінің баспасы, 1986. Хоберман, Луиза Шелл және Сьюзан Мигден Соколоу, ред. Колониялық испан Америкасындағы ауыл. Альбукерке: New Mexico университетінің баспасы, 1986. Джонсон, Лайман Л. және Соня Липсет Ривера, ред. Құрметтің бет-әлпеті: Колониялық Латын Америкасындағы жыныстық қатынас, ұят және зорлық-зомбылық. Альбукерке: New Mexico университетінің баспасы, 1998. Кейген, Ричард. Испан әлемінің қалалық бейнелері, 1493–1793. Нью-Хейвен: Yale University Press, 2000. Кинсбрунер, Джей. Колониялық испандық американдық қала: Атлант капитализмі дәуіріндегі қалалық өмір. Остин: University of Texas Press, 2005. Клейн, Герберт С. Испан империясының американдық қаржысы: Колониялық Мексика, Перу және Боливиядағы патшалық кірістер мен шығыстар, 1680–1809. Альбукерке: New Mexico университетінің баспасы, 1998. Клейн, Герберт С. және Бен Винсон III. Латын Америкасы мен Кариб бассейніндегі африкалық құлдық. 2-басылым. Нью-Йорк: Oxford University Press, 2007. Ландерс, Джейн Г. және Барри М. Робинсон, ред. Құлдар, бағыныштар және бүлікшілер: Колониялық Латын Америкасындағы қара нәсілділер. Альбукерке: New Mexico университетінің баспасы, 2006. Лейн, Крис. Империяны тонау: Америкадағы қарақшылық, 1500–1750. Армонк, Нью-Йорк: M. E. Sharpe, 1998. Лэннинг, Джон Тейт. Корольдік протомедикато: Испан империясындағы медицина мамандығының регламенті. Ред. Джон Джей Тепаске. Дюрхам: Duke University Press, 1985. Локхарт, Джеймс және Шварц, Стюарт Б. Ерте Латын Америкасы. Нью-Йорк: Cambridge University Press, 1983. Линч, Джон. Латын әлемінің дағдарыс және өзгерістердегі жағдайы, 1598–1700. Оксфорд: Basil Blackwell, 1992. МакЛеод, Мурдо Дж. Испандық Орталық Америка: Әлеуметтік-экономикалық тарих, 1520–1720. Түзетулі басылым. Остин: University of Texas Press, 2007. Макнайт, Кэтрин Дж. Афро-латино дауыстары: Ертедегі қазіргі Иберо-Атлант әлемінің баяндамалары, 1550–1812. (Hackett Publishing Company, 2009) Мулдун, Джеймс. Америкалар испандық әлем тәртібінде: XVII ғасырдағы жаулап алудың негіздемесі. Филадельфия: University of Pennsylvania Press, 1998. Майерс, Кэтлин Энн. Қасиеттілер де, күнәкарлар да емес: Испан Америкасындағы әйелдердің өмірін жазу. Нью-Йорк: Oxford University Press, 2003. Пагден, Энтони. Испан империализмі және саяси қиял: Еуропалық және испандық-американдық әлеуметтік және саяси теориядағы зерттеулер, 1513–1830. Нью-Хейвен: Yale University Press, 1990. Пакет, Габриэль Б. Испания мен оның империясындағы ағартушылық, басқару және реформалар, 1759–1808. Нью-Йорк: Palgrave Macmillan, 2008. Пирс, Адриан. Испан Америкасымен британдық сауда, 1763–1808. Ливерпуль: Liverpool University Press, 2008. Перри, Элизабет Мэри және Энн Дж. Крус, ред. Мәдени кездесулер: Испанияда және Жаңа әлемдегі инквизицияның әсері. Беркли және Лос-Анджелес: University of California Press, 1991. Пауэрс, Карен Виейра. Жаулап алу ұрығындағы әйелдер: Испан Америкалық қоғамының гендерлік генезисі, 1500–1600. Альбукерке: New Mexico университетінің баспасы, 2005. Робинсон, Дэвид Дж., ред. Колониялық испан Америкасындағы көші-қон. Нью-Йорк: Cambridge University Press, 1990. Рассел Вуд, А. Дж. Р. Бразилиядағы құлдық және бостандық. 2-басылым. Oneworld Publications, 2002. Сафиер, Нил. Жаңа әлемді өлшеу: Ағарту ғылымы және Оңтүстік Америка. Чикаго: University of Chicago Press, 2008. Шварц, Стюарт Б. Барлығы құтылуға болады: Атлант әлеміндегі діни төзімділік және құтылу. Нью-Хейвен: Yale University Press, 1981. Соколоу, Сьюзан Мигден. Колониялық Латын Америкасының әйелдері. Нью-Йорк: Cambridge University Press, 2000. Стайн, Стэнли Дж. және Барбара Х. Стайн. Империяның апогеі: Карл III дәуіріндегі Испания және Жаңа Испания, 1759–1789. Балтимор: Johns Hopkins University Press, 2003. Стайн, Стэнли Дж. және Барбара Х. Стайн. Күміс, сауда және соғыс: Ертедегі Еуропа құрудағы Испания және Америка. Балтимор: Johns Hopkins University Press, 2000. Супер, Джон Д. Тамақ, жаулап алу және XVI ғасырдың испандық Америкасындағы отарлау. Альбукерке: New Mexico университетінің баспасы, 1988. Трастед, Марджори. Испания өнері: Иберия және Латын Америкасы 1450–1700. University Park: Penn State Press, 2007. Твинам, Энн. Қоғамдық өмір, жеке құпиялар: Гендер, құрмет, сексуалдық және заңсыздық колониялық испандық Америкада. Стенфорд: Stanford University Press, 1999. Ван Осс, А. С. Испан Америкасындағы шіркеу және қоғам. Амстердам: Aksant, 2003. Вебер, Дэвид Дж. Барбарос: Испандықтар және ағарту дәуіріндегі олардың жабайылары. Нью-Хейвен: Yale University Press, 2005.
Muldoon, James. The Americas in the Spanish World Order: The Justification of Conquest in the Seventeenth Century. Philadelphia: University of Pennsylvania Press 1998. Myers, Kathleen Ann. Neither Saints nor Sinners: Writing the Lives of Women in Spanish America. New York: Oxford University Press 2003. Pagden, Anthony. Spanish Imperialism and the Political Imagination: Studies in European and Spanish American Social and Political Theory, 1513 1830. New Haven: Yale University Press 1990. Paquette, Gabriel B. Enlightenment, Governance, and Reform in Spain and its Empire, 1759 1808. New York: Palgrave Macmillan 2008. Pearce, Adrian. British Trade with Spanish America, 1763 1808. Liverpool: Liverpool University Press 2008. Perry, Elizabeth Mary and Anne J. Cruz, eds. Cultural Encounters: The Impact of the Inquisition in Spain and the New World. Berkeley and Los Angeles: University of California Press 1991. Powers, Karen Vieira. Women in the Crucible of Conquest: The Gendered Genesis of Spanish American Society, 1500 1600. Albuquerque: University of New Mexico Press 2005. Robinson, David J., ed. Migration in Colonial Spanish America. New York: Cambridge University Press 1990. Russell Wood, A. J. R. Slavery and Freedom in Colonial Brazil. 2nd. ed. Oneworld Publications 2002. Safier, Neil. Measuring the New World: Enlightenment Science and South America. Chicago: University of Chicago Press 2008. Schwartz, Stuart B. All Can be Saved: Religious Tolerance and Salvation in the Atlantic World. New Haven: Yale University Press 1981. Socolow, Susan Migden. The Women of Colonial Latin America. New York: Cambridge University Press 2000. Stein, Stanley J. and Barbara H. Stein. Apogee of Empire: Spain and New Spain in the Age of Charles III, 1759 1789. Baltimore: Johns Hopkins University Press 2003. Stein, Stanley J. and Barbara H. Stein. Silver, Trade, and War: Spain and America in the Making of Early Modern Europe. Baltimore: Johns Hopkins University Press 2000. Super, John D. Food, Conquest, and Colonization in Sixteenth Century Spanish America. Albuquerque: University of New Mexico Press 1988. Trusted, Marjorie. The Arts of Spain: Iberia and Latin America 1450 1700. University Park: Penn State Press 2007. Twinam, Ann. Public Lives, Private Secrets: Gender, Honor, Sexuality, and Illegitimacy in Colonial Spanish America. Stanford: Stanford University Press 1999. Van Oss, A. C. Church and Society in Spanish America. Amsterdam: Aksant 2003. Weber, David J. Bárbaros: Spaniards and Their Savages in the Age of Enlightenment. New Haven: Yale University Press 2005.
Тәуелсіздік дәуірі
Адельман, Джереми. Иберия Атлантикасындағы егемендік және революция. Принстон: Принстон университетінің баспасы 2006. Андриен, Кеннет Дж. және Лайман Л. Джонсон, редакторлар. Революция дәуіріндегі испан Америкасының саяси экономикасы, 1750-1850 жж. Альбукерки: Нью-Мексико университетінің баспасы 1994. Бланшар, Питер. Еркіндік туы астында: Құл сарбаздар және испан Америкасындағы тәуелсіздік соғыстары. Питтсбург: Питтсбург университетінің баспасы 2008. Чейстен, Джон Чарльз. Америкалықтар: Латын Америкасының тәуелсіздік үшін күресі. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы 2008. Дэвис, Кэтрин, Клэр Брюстер және Хиллари Оуэн. Оңтүстік Американың тәуелсіздігі: Гендер, саясат, мәтін. Ливерпуль: Ливерпуль университетінің баспасы 2007. Халперин Донги, Тулио. Латын Америкасындағы революцияның салдары. Нью-Йорк, Харпер & Роу [1973]. Джонсон, Лайман Л. және Энрике Тандантер, редакторлар. Он сегізінші ғасырдағы Латын Америкасының баға тарихына арналған эсселер. Альбукерки: Нью-Мексико университетінің баспасы 1990. Линч, Джон, ред. Латын Америкасы революциялары, 1808-1826: Ескі және жаңа әлемнің бастауы (Оклахома университетінің баспасы, 1994). Линч, Джон. Испандық-американдық революциялар, 1808-1826 (1973). Макфарлейн, Энтони. Испан Америкасындағы соғыс және тәуелсіздік (2008). Расин, Карен. "Симон Боливар және достары: Колумбия мен Венесуэланың тәуелсіздік қайраткерлерінің жаңа өмірбаяндары" Тарих компасы 18#3 (Ақпан 2020) https://doi.org/10.1111/hic3.12608. Родригес, Хайме Е. Испан Америкасының тәуелсіздігі (Кембридж университетінің баспасы, 1998).
Johnson, Lyman L. and Enrique Tandanter, eds. Essays on the Price History of Eighteenth Century Latin America. Albuquerque: University of New Mexico Press 1990. Lynch, John, ed. Latin American revolutions, 1808 1826: old and new world origins (University of Oklahoma Press, 1994)
Lynch, John. The Spanish American Revolutions, 1808 1826 (1973)
McFarlane, Anthony. War and Independence in Spanish America (2008). Racine, Karen. "Simón Bolívar and friends: Recent biographies of independence figures in Colombia and Venezuela" History Compass 18#3 (Feb 2020) https://doi. org/10.1111/hic3.12608
Rodríguez, Jaime E. Independence of Spanish America (Cambridge University Press, 1998)