Кіріспе

1955 жылы Валь Гесттің "Кватермасса эксперименті" (сондай-ақ АҚШ-та "The Creeping Unknown" деп белгілі) – 1955 жылы түсірілген британдық Hammer Film Productions компаниясының ғылыми-фантастикалық қорқыныш фильмі. Фильмнің продюсері Энтони Хиндс, режиссері Вэл Гест, ал профессор Бернард Кватермас рөлін Брайан Донлеви, азап шеккен Каррон рөлін Ричард Вордсворт сомдады. Джек Уорнер, Дэвид Кинг Вуд және Марджия Дин де түсірілімге қатысты. Фильм профессор Кватермас жасаған, орбитаға шығу үшін бір сатылы зымыранмен ғарышқа ұшырылған үш ғарышкердің тағдырына арналған. Зымыран апатқа ұшырап, бортында тек Виктор Каррон (Ричард Вордсворт) ғана қалады. Ол шетелдік организмге айнала бастайды, егер ол көбейсе, Жерді жауып, адамзатты құртады. Каррон қамақтан қашқаннан кейін Кватермас пен Скотланд-Ярд инспекторы Ломакс (Джек Уорнер) оны іздеп табуға және апаттың алдын алуға бар болғаны бірнеше сағат уақыттары бар. Бұл фильм, бастапқы телесериал сияқты, Ұлыбританияда үлкен сәттілікке ие болды. Сонымен қатар, ол Hammer Film Productions компаниясын бүкіл әлемге таныстырды. Фильм АҚШ-та "The Black Sleep" фильмімен бірге көрсетілді.

Сюжет

Британдық-американдық ракета тобы, профессоры Бернард Кватермас басқаруымен, ғарышқа алғашқы адамды тасымалдайтын ракетасын ұшырды. Ұзақ өтпей, ракетамен және оның үш экипаж мүшесімен – Каррон, Рейхенхайм және Гринмен байланыс үзілді. Үлкен ракета кейін Жерге қайтып оралып, Англияның ауылдық жеріне құлады. Кватермас пен оның көмекшісі Марш оқиға орнына жетті. Олармен бірге жергілікті шұғыл көмек қызметкерлері, Карронның әйелі Джудит, Ракета тобының дәрігері доктор Бриско және ресми рұқсатсыз ракета ұшырғаны үшін Кватермасты жиі сөккен Министрліктің өкілі Блейк болды. Ракетаның люгі ақыры ашылды, және ғарыш костюміндегі Каррон шықты. Қалған екі экипаж мүшесінен ешқандай белгі жоқ. Каррон шок күйінде, тек "Маған көмектесіңіз" деген сөздерді қайталап айта алады. Ракетаның ішінде Кватермас пен Марш екі жоғалған адамның бекітілген, бірақ толығымен бос ғарыш костюмдерін табады. Каррон Брисконың зертханасына жеткізіледі, себебі әдеттегі ауруханалар мен дәрігерлер әлемдегі алғашқы ғарышкерді қалай бағалауға немесе емдеуге болатынын білмейді, ол қазір ғарыштан келген жағдайдың салдарынан зардап шегуде. Брисконың қамқорлығымен де Каррон үнсіз, көбінесе қозғалмайды, бірақ көздері қазір жабайы және ашкөз. Бриско оның иығында ерекше деформацияны байқайды және бетіндегі өзгерістерді көреді, бұл сүйек құрылымының қандай да бір өзгеруін көрсетеді. Темдеу уақытында, Скотланд-Ярд инспекторы Ломакс қалған екі адамның жоғалуын тергей бастайды және Карронның саусақ іздерін жасырын түрде күдікті ретінде алып, Кватермаске саусақ іздерінің адамға ұқсамайтынын хабарлайды. Джудит Бриско күйеуіне көмектеспейді деп талап еткеннен кейін, Кватермас Карронды күзетпен қарапайым ауруханаға ауыстыруға келіседі. Марш, бұл арада, ракетаның ішкі камерасынан түсірілген пленканы дамытады, және Кватермас, Ломакс және Бриско оны бірге көреді. Экипаж біраз уақытқа дейін өз міндеттерін орындап тұрғанын көреді, содан кейін кенеттен кемеге күшті соққы түседі. Содан кейін кабина атмосферасы қорқынышты түрде бұрмаланады, ал адамдар қорқынышты, бірақ көрінбейтін нәрсе бар сияқты әрекет етеді. Олар бірінен соң бірі құлап, Каррон соңғысы болады. Кватермас және Брисконың пікірінше, ғарышта өмір сүретін бір нәрсе ғарыш кемесіне кірген, Рейхенхайм мен Гринды олардың герметикалық ғарыш костюмдерінде ерітіп, ең бастысы, Карронға кірген, ол қазір осы белгісіз тіршілікпен өзгеру процесінен өтуде. Осының ешқайсысын білмей, Карронның әйелі Джудит күйеуін қауіпсіз ауруханадан шығару үшін жеке тергеуші Кристиді жалдайды. Қашу сәтті аяқталады, бірақ Каррон аурухана бөлмесіндегі горшекті кактусты сындырып, оның етіне бітіріп алады. Лифтте ол Кристиді өлтіріп, оның денесінен өмір күшін сіңіріп алып, қалған денесін полицияға табады. Джудит күйеуіне не болып жатқанын тез біледі. Каррон Лондон түніне жоғалып кетеді, оны ешбір зардап шекпеген, бірақ толығымен психикалық жарақат алған күйде қалдырады. Инспектор Ломакс Карронды іздеуді бастайды, ол жақын маңдағы дәріханаға барып, дәріханашыны өлтіреді, оның ісінген, сыпырт, кактустың тікенегімен жараланған қолы мен қолын қару ретінде пайдаланады және полицияға табатын бұзылған, бос дене қалдырады. Кватермас Карронның "ішінде болып жатқан өзгерістерді жеделдету үшін" белгілі бір химиялық заттарды қолданғанын болжайды. Өзендегі баржада жасырынғаннан кейін, Каррон кішкентай қызға кездеседі, бірақ оны өзінің ерік күшімен зардап шекпеген қалдырады. Сол түні ол зоопаркта, көлеңкелі бұталардың арасында, қазір оның адамдық пішінінен көп қалмаған күйде болады. Таңертең жануарлардың өліктері табылады, олардың өмірлік күштері сіңірілген, зоопарктен шығатын саздық іздер қалдырылған. Бұталардың арасында Кватермас және Бриско Карронның кішкентай, бірақ тірі қалған бөлігін тауып, оны зертханаға алып келеді. Зерттеуден кейін Кватермас қандай да бір жыртқыш ғарыш тіршілігі толыққанды билікке ие болғанын және ақырында бүкіл планетаға қауіп төндіретін көбею спораларын шығаратынын анықтайды. Қалдық, қазір әлдеқайда үлкен болған, шыны қоршаудан бұзылып шығып, еденде аштықтан өледі. Бір босқындан алынған полиция хабарламасы бойынша, Ломакс пен оның адамдары Карронның мутациясын Вестминстер аббаттығына дейін іздейді, онда ол металл эшафодқа жоғары көтерілген. Бұл - жануарлар мен өсімдіктердің біріккен ұлпасынан тұратын, пішінсіз, көздері, ісінген түйіндері және споралармен толтырылған жапырақшалары бар алып масса. Кватермас келіп, Лондонның электр қуатын біріктіріп, аббаттыққа жылдам бағыттауды бұйырады. Ауыр электр кабельдері тартылып, металл эшафодтың төменгі жағына қосылады. Ғарыштық тіршілік спораларын шығарудан бұрын электр тогымен күйдіріліп жойылды. Қауіп сейілгеннен кейін, Кватермас аббаттықтан тез шығып кетеді, ойларымен шұғылданып. Ол сұрақ қойғандардың барлығына да назар аудармайды. Оның көмекшісі Марш жақындап келіп: "Енді не істейсіз?" деп сұрайды. Кватермас бір демде тоқтап: "Бастап жаңадан бастаймын" деп жауап береді. Ол Маршты артында қалдырып, қараңғылыққа қарай кетеді, кейін бірнеше минуттан соң екінші адамды тасымалдайтын ракета ғарышқа ұшып кетеді.

Даму

«Кватермасс эксперименті» – 1953 жылы BBC телеарнасында көрсетілген алты бөлімді телесериал. Найджел Книлдің сценарийі сыншылар мен көрермендер тарапынан зор табысқа ие болды, кейін кинотарихшысы Роберт Симпсон оны «көшелер мен пабтарды босататын, құбылысқа айналған теледидар» деп сипаттады. Сериалдың көрермендерінің арасында «Hammer Films» продюсері Энтони Хиндс те болды, ол бірден фильмге түсіру құқықтарын сатып алуға ниет білдірді. 1934 жылы құрылған «Hammer» өзіне екінші пландағы фильмдер жасау арқылы белгілі бір орын тапты, олардың көптегені сәтті BBC радиоспектакльдерінің бейімделулері болды. «Hammer» 1953 жылдың 24 тамызында, соңғы бөлімі көрсетілгеннен екі күн өткен соң, фильмге түсіру құқықтары туралы сұрау үшін BBC-ге хабарласты. Найджел Книл де фильмге бейімдеу мүмкіндігін көріп, оның ықпалымен BBC сценарийлерді бірқатар продюсерлерге, соның ішінде Боултинг ағайындыларына, Франк Лаундер мен Сидни Джиллиатқа ұсынды. Книл Сидни Джиллиатпен сценарийлерді талқылау үшін кездесті, бірақ Джиллиат құқықтарды сатып алуға құлшынбады, себебі ол кез келген фильм бейімделуінің Британдық киноцензуралар кеңесінен (BBFC) «X» белгісін алып, он алты жастан асқандарға ғана көрсетілуіне шектеу қояды деп ойлады. «Hammer» асықпады, және бастапқыда «X» белгісін алуға тырысуға шешім қабылдады. «Hammer» ұсынысына BBC ішінде қарсылық болды, бір басшы «Кватермасс эксперименті» компанияға қолайлы материал емес деп ескертті, бірақ құқықтар барлық жағдайда 500 фунт стерлингке сатылды. Найджел Книл сол кезде BBC қызметкері болғандықтан, оның сценарийлеріне толық құқық BBC-ге тиесілі болды. Ол фильмге түсіру құқықтарын сатудан қосымша ақы алмады. Бұл Книлдің наразылығын тудырды, және BBC-мен келісімшарты жаңаланғанда ол өзінің туындыларына қатысты болашақ фильмдік құқықтарды бақылауды талап етіп, оны қамтамасыз етті. Дегенмен, Книл 1967 жылы BBC оған «Кватермасс» туындысын жасағаны үшін 3000 фунт стерлинг төлегенге дейін ашулы болды. Фильмді американдық продюсер және дистрибьютор Роберт Л. Липперт бірлесіп өндірді. 1951 жылы «Hammer» Липпертпен келісімге келді, оған сәйкес Липперт «Hammer» фильмдеріне қаржыландыру және американдық актерлерді ұсынып, оларды АҚШ-та таратты. Ал «Hammer» дистрибьюциялық бөлімі «Exclusive Films» Липперттің фильмдерін Ұлыбританияда таратты. Ұлыбританиядағы квоталық заңдар АҚШ фильмдерінің британдық қосымша фильммен бірге көрсетілуін талап етті, сондықтан американдық студиялар кассалық түсімдердің үлкен бөлігін қайтару үшін осы фильмдерге қаржы бөлуге мүдделі болды.

Жазу

Сценарийдің алғашқы нұсқасын Липперттің ұсынған американдық Ричард Ландау жазды, ол компанияның ғылыми фантастикаға жасаған алғашқы қадамдарының бірі – «Spaceways» (1953) сияқты алты Lippert Hammer туындысында жұмыс істеген. Ландау түпнұсқа телеспектакльдің ұзындығынан кем дегенде екі есеге дейін қысқарту арқылы іс-қимылға елеулі өзгерістер енгізді. Телевизиялық нұсқаның алғашқы отыз минуты «Шекек» фильмінде бар болғаны екі минутқа сыйыпты. Осы процесте Ландау Книлдің түпнұсқа телеспектаклінің қорқыныш элементтерін күшейтті. Фильмді американдық демеушілер қаржыландыратынын ескере отырып, Ландау сценарийге трансатлантикалық өлшем қосты: Кватермастың «Британдық ракета тобы» «Британдық-американдық ракета тобы» болып өзгерді, ал оның көмекшісі Бриско кейіпкері АҚШ Әуе күштерінің ұшу хирургі ретінде жаңаша жазылды. Кватермас өзі дәрігер дәрежесіне төмендетіліп, Найджел Книлдің ойлы ғалымынан гөрі, екшнге бейім кейіпкер ретінде бейнеленді. Телевизиялық нұсқадағы кейбір кейіпкерлер, мысалы журналист Джеймс Фуллалов, мүлдем алынып тасталды. Джудит Карронның фильмдегі рөлі апатқа ұшыраған астронавттың алаңдаған әйеліне дейін кемітілді, ал теледидарлық нұсқада ол Кватермастың ракета тобының маңызды мүшесі болған. Оның Брискомен болған некеден тыс қарым-қатынасын көрсететін қосымша сюжет желісі де фильмнен шығарылды. Книльді ең көп ашуландырғаны – оның түпнұсқа телеспектаклінен Карронның екі әріптес астронавтының денелерін ғана емес, естеліктерін және тұлғаларын да сіңіріп алғаны туралы идеяның жойылғаны болды. Бұл өзгеріс екі нұсқаның арасындағы ең маңызды айырмашылыққа әкелді: теледидарлық нұсқада Кватермас үш жұтылған астронавттың соңғы қалдықтарына жүгініп, жаратылысты споралар таратпастан бұрын өз-өзіне қол жұмсауға шақырады, ал фильмде Кватермас жаратылысты электр тогымен өлтіреді. Режиссер Вал Гест бұл өзгерісті «фильмдік тұрғыдан әңгіменің жақсы аяқталуы» деп қорғады. Сондай-ақ, ол Брайан Донлевидің Кватермастың мінезін өте қатал бейнелегенін ескере отырып, оның жаратылысты итермелеуінің қиын екенін сезді. Алдыңғы фильмдері үшін цензурамен мәселелер тудырғандықтан, Hammer түсіру алдында сценарийді BBFC-ге жіберу туралы ресми емес келісімге келді. «Кватермасс эксперименті» сценарийінің жобасы ұсынылған кезде, BBFC хатшысы Артур Уоткинс былай деп жауап берді: «Біз бұл оқиғаны «Х» санатына қабылдағанымен, тіпті сол санатта да, қорқыныш элементі ересек көрермендерді қорқытып, жүрегі ауыртатын фильмге рұқсат бере алмаймыз». BBFC әсіресе Карронның ауруханадан қашу сахнасындағы зорлық-зомбылыққа және Карронның шекекке айналуының бейнеленуіне алаңдады. Сценарийді режиссер Вал Гест қайта қарастырды, ол Ландаудың сценарийінен 30 бетті алып тастап, графикалық қорқыныштан гөрі күдірді күшейтті. Гесттің сценарийге енгізген маңызды өзгерістерінің бірі – диалогты Брайан Донлевидің стиліне бейімдеу болды. Кватермас рөліне американдық актер таңдалғандықтан, Гест Брисконы британдық кейіпкерге айналдырып, Кватермастың профессор атағын қайта қалпына келтірді. Сондай-ақ, Гест BBFC-нің алаңдаушылығына жауап ретінде сценарийдің кейбір бөлімдерін өзгертті. BBC құқықтарды сатқаннан кейін сценарийді мақұлдау құқығын сақтап қалды және Найджел Книлден олардың ұсынған өзгерістері бойынша жұмыс істеуді сұрады, бұл оны қатты ашуландырды. Книлге BBC хабарларын тарату стиліне сәйкес келетін BBC хабаршылары бар кез келген көріністі қайта жазу тапсырылды.

Кастинг

Ирландиялық-американдық актер Брайан Донлевиді Роберт Л. Липперт американдық көрермендердің қызығушылығын ояту үшін «Кватермасс» басты рөліне шақырды. Донлеви өзінің сөзімен айтқанда, «ер адамдардың рөлдеріне – қатал, мықты және шынайы» маманданған. «Бью Гесте» (1939) фильміндегі ең үздік қосалқы актер номинациясы бойынша «Оскарға» ұсынылған ол, сондай-ақ «Ұлы МакГинти» (1940) және «Шыны кілт» (1942) фильмдеріндегі рөлдерімен де танымал болды. Дегенмен, «Кватермасс» рөлінде оның мансабы төмендеп бара жатқан кезде болды. Донлевидің «Кватермасс» бейнесі Реджинальд Тейттің теледидардағы бейнесінен мүлдем өзгеше. Бұл Найджел Книлге ұнамады, ол былай деді: «Мен «Кватермасс» фамилиясын телефон кітабынан таңдаған шығармын, бірақ оның есімі мұқият таңдалды: Бернард, Джодрелл банкін құрған Бернард Ловеллдің құрметіне. Жаңарушы, ізденісші. Донлеви оны механик ретінде ойнады, жабық ойлы адам». Книлдің сын-ескертпелеріне жауап ретінде Вал Гест: «Найджел Книл теледидардағыдай сезімтал британдық ғалым «Кватермасс» іздеген, американдықтар емес, бірақ Донлеви маған толыққанды шындықты берді» деді. Мансабының осы кезеңінде Донлеви алкоголизмнен зардап шекті; түсірілім басталғаннан кейін бірнеше апта өткен соң ғана Гест оның әрдайым өзімен бірге алып жүретін кофе ыдысында бренди бар екенін білді. Алайда Гест: «Брайан жақсы еді, оны сақтасаң ешқандай қиындық болмады» деді. Ол «Кватермасс 2» (1957) фильмінде «Кватермасс» рөлін қайта ойнады, бірақ үшінші фильмде, «Кватермасс және Орталық» (1967) Эндрю Кирмен ауыстырылды. Инспектор Ломакс рөлін Джек Уорнер ойнады, ол J. Arthur Rank Organisation-мен келісімшарт бойынша түскен. Ол кезде ол «Here Come the Huggetts» (1948) және оның жалғасы фильмдерінің жұлдызы ретінде танымал болды. «The Quatermass Xperiment» фильмін аяқтағаннан кейін көп ұзамай ол «Диксон оф Док Грин» (1955–76) телесериалындағы басты рөлде, өзінің ең танымал рөлінде алғаш рет пайда болды. Уорнер Ломакс рөлін көңілді ойнайды және фильмде Ломакс электрлік қырғышпен шаш шалуға уақыт табуға тырысатын анекдот бар. Вал Гест Ричард Вордсвортты бақытсыз Виктор Каррон рөліне таңдады, өйткені «оның рөлге дұрыс бет-әлпеті болды». Ол сол кезде театр жұмысымен танымал болды. Оның «The Quatermass Xperiment» фильміндегі рөлі Борис Карлоффтың «Франкенштейн» (1931) рөлімен жиі салыстырылады. Гест актердің рөлді шамадан тыс ойнау қаупін білгендіктен, Вордсвортқа «сезіміңнің бір бөлігін жасыр» деп нұсқады. Киносыншы Билл Уоррен Вордсворттың рөлін бағалай келе: «Карронның барлық қайғысы мен азабы қорқынышты және ғылыми-фантастикалық фильмдердегі ең жақсы мимдік ойнаудың бірінде көрсетілген. Оның әйелімен бірге көлікте отырған көрінісі ерекше: ұзақ уақыт бойы тек бөтен нәрсе көрінеді» деді. Вордсворт тағы үш «Шұңқыр» фильмінде түсті: «Қан аралындағы лагерь» (1958), «Франкенштейннің кек алуы» (1958) және «Қайсар адамның қарғысы» (1961). Ол негізінен сахналық актер ретінде танымал болды, сондай-ақ өзінің үлкен-үлкен атасы, ақын Уильям Вордсвортқа арналған бір адамдық қойылымды ойлап тапты. Роберт Л. Липперт ұсынған тағы бір американдық жұлдыз – Джудит Карронды ойнаған Маргия Дин. Бұрынғы сұлулық патшайымы Дин 20th Century Fox президенті Спайрос Скоураспен байланысы үшін таңдалды. Атқарушы продюсер Майкл Каррерас айтуынша, «Скурастың актриса қызы болған, ол оны фильмдерде көргісі келген, бірақ Америкада көргісі келмеген, себебі қызықтарлықтар мен басқа да нәрселер болған, сондықтан ол оны достасы Боб Липперт арқылы ұйымдастырды». Вэл Гест: «Ол жақсы қыз еді, бірақ актерлік шеберлігі болмады» деп еске алады. Оның американдық акценті фильмде орынсыз деп саналды, сондықтан оның сөздері постпродакция кезінде дубляжға түсті. Фильмде Тора Хирд, Гордон Джексон, Дэвид Кинг Вуд, Гарольд Ланг, Лайонел Джеффрис және Сэм Кидд сияқты басқа да актерлер ойнады, олардың көпшілігі Вал Гест режиссерлік еткен фильмдерде жиі көрінеді. «The Quatermass Xperiment» фильмінде Джейн Ашердің де ерте кездескен рөлі болды, ол Кароун қашып бара жатқанда кездесетін кішкентай қызды ойнайды.

Түсірілім

Вал Гест фильмді түсіру үшін шақырылды. Ол мансабын «О, мырза Портер!» (1937) және «Полицейден сұраңыз» (1939) сияқты комедияларды бірлесіп жазудан бастады, содан кейін «Мисс Лондон» (1943) фильмімен режиссерлікке көшті. «Хаммер» үшін оның алғашқы режиссерлік жұмысы «Лайонмен өмір» (1954) фильмінде болды, және ол олардың алғашқы екі түсті фильмін – «Шервуд орманының адамдары» (1954) және «Шеңберде үзіліс» (1954) фильмдерін түсірді. Гест ғылыми фантастикаға қызығушылық танытпады және фильмді түсіруге құлшыныс білдірмеді; ол Танжердегі демалысында Найджел Книлдің телесценарийлерінің көшірмелерін алып, әйелі Йоланде Донлан оның «эфирлік» көзқарасы үшін оны әжуалай салғаннан кейін ғана оларды оқуға кірісті. Оқығандарына әсер етіп, комедиялық фильмдерді түсіруден бас тарту мүмкіндігіне қуанған ол жұмысты қабылдады. Фильмді түсіруге қатысқан Гест «сәл ғажайып оқиғаны сенімді ету» үшін «ғылыми факт» фильмін жасауға тырысты, оны «ББС үшін арнайы бағдарлама түсіргендей» түсірді. Элия Казанның «Көшедегі дауыл» (1950) фильмінен әсерленген Гест кинотеатр стилін қолданды, тіпті түсірілім алаңында да қолмен ұсталатын камераны кеңінен пайдаланды, бұл сол кездегі ерекше техника, ол фильмде жұмыс істеген бірнеше техниктерді қорқытты. Темпті арттыру және оқиғаға реализм қосу үшін Гест актерлерге сөздерін жылдам айтуға және диалогты үстіне қоюға бұйырды. Ол әр кадрға сценарий жасады және командаға күнделікті түсірілімдерге дайындық жасау үшін оларды тақтаға іліп қойды. Соның салдарынан, команда мүшелерінің кейбіреулері Гесттің тәсілін тым механикалық деп тапты. Басты түсірілім 1954 жылдың 12 қазанында Чессингтон зообағында түнгі түсіріліммен басталды және 18 қазаннан желтоқсанға дейін жалғасты. Бюджет 42 000 фунтты құрады, тіпті сол кездегі «Хаммер» стандарты бойынша да төмен еді. Арнайы эффекттер жөніндегі техник Лес Боуи еске алды: «Біз «Quatermass» фильмін өте аз бюджетпен жасадық, тіпті ол нағыз бюджет емес еді. Мен оны эффекттер жасаушы ретінде емес, жалақы үшін жасадым». Фильмнің басындағы ракета апаты орнына асығыс жедел жәрдем көліктерінің кадрлары «Хаммер» студиясы орналасқан Беркширдегі Брей ауылында түсірілді. Ракета апатының көрінісі Брейдің жанындағы Уотер-Оклидегі жүгері егістігінде түсірілді. Бастапқыда апат орнын көрікті ету үшін егістікті өртеп жіберу жоспарланған, бірақ нашар ауа райы кедергі келтірді. Гест осы кадрларда кең бұрышты линза қолданды, бұл сахнаға кеңістік сезімін беруге мүмкіндік берді. Кароунның кішкентай қызбен кездесуі Лондондағы Шығыс Үндістан доктарында түсірілді. Камерамен Лен Харрис басқаратын екінші топ Лондондағы полицияның Кароунды іздеуінің монтаждау көріністерін түсіру үшін қосымша түсірілімдер жүргізді. Вестминстер аббаттығына электр қуаты ауыстырылған кезде Лондондағы шамдардың сөнуін бейнелеу үшін Баттерси электр станциясының инженерлерінің бірімен станцияның сыртын жарықтандыратын шамдарды сөндіру туралы келісім жасалды; алайда инженер қате түсініп, Темза өзені бойындағы барлық қуатты қысқа уақытқа тоқтатты. Қалған түсірілімдердің көп бөлігі Виндзор ауданында жүзеге асырылды. Фильмнің қалған бөлігі «Хаммер» студиясының Брейдегі жаңа сахнасында түсірілді, онда аурухана мен Вестминстер аббаттығының ішкі көріністері орналасқан. Майкл Каррерас аббаттықта түсіруге рұқсат сұрап хат жазған, бірақ одан бас тартқан. Даун-Плейстің бөлмелері, Брей студиясының айналасында салынған бұрынғы шаруа үйі, инспектор Ломакс кеңсесі сияқты басқа көріністер үшін пайдаланылды. Көркемдік режиссер Джеймс Элдер Уиллс, «Хаммер» үшін түсірген соңғы фильмінде, түсірілімдерін жақсарту үшін Даун-Плейстің қолданыстағы архитектурасын тиімді пайдаланды.

Макияж және арнайы эффекттер

Фильмнің тиімділігіне Ричард Вордсворттың «Каррунын» мутациялы тіршілікке айналдырудағы макияж суретшісі Фил Ликидің еңбегі зор үлес қосты. Вал Гест, Энтони Хиндс және Лики бәрі де Кароунның сұрлығынан гөрі өкінішті көрінуі керек деп келісті. Лики актердің үстінде шам жағып, макияж креслосында тұрды да, оның қас-қабағында, мұрнында, жақ сүйектерінде көлеңке түсіруді күшейтті. Макияж – терлеу әсерін беру үшін глицеринмен араластырылған сұйық резеңке ерітіндісі. Лейкидің жұмысын Вордсворттың табиғи биік жақ сүйектері мен қуыс шақырлары жеңілдетті, сонымен қатар ол әр кадрдағы жарықтандырудың Вордсворттың ерекшеліктерін баса көрсетуі үшін кинематограф Уолтер Дж. Харвимен тығыз жұмыс істеді. Лики сонымен қатар Кароунның мутациялы қолын жасады. Қол артрит ауруының құрбаны болған адамның қолынан жасалған, оны Лики ұлғайтып, өршіткен. Қолдың қалған бөлігі латекс пен резеңкеден жасалып, ішінде пластик түтіктерден тұратын, олардың арқылы сұйықтық құйылып, қолдың ісіну әсерін беруге болатын. Үлкен губкалы протез Карронның мутациясы одан әрі дамығанын көрсететін жануарлар бағындағы қысқаша сахна үшін қолданылды. Фильмде кейде көрінетін Кароунның құрбандарының өлі денелерін де Лики жасаған. Лес Боуи арнайы эффекттерді жасады: ол маттты бояу үшін жетілдірілген техниканы жетілдіріп, өзінің атын шығарды, оны «маттты сызу» деп атады және Вик Маргуттимен бірге маттты эффекттерге маманданған компания құрды. Боуи фильмдегі кейбір негізгі кадрлардың масштабын арттыру үшін бірқатар маттты суреттер ұсынды, соның ішінде апатқа ұшыраған зымыран, Вестминстер аббаттығының түсірілімі және фильмнің шыңына жеткенде аббаттықтан кетіп бара жатқан Кватермас кадрлары. BBFC-нің алаңдаушылығынан және аз бюджет есебінен Вал Гест фильмнің көп бөлігінде тіршілікті экраннан тыс ұстады, өйткені көрермендердің қиялы ол және арнайы эффекттер тобы экранға жеткізе алатынына қарағанда бос орындарды тиімді толтырады деп ойлады. Вестминстер аббаттығындағы көріністердің кульминациясы үшін Боуи аббаттықтың үлгісіне қарсы суретке түсіріп, жапырақ пен резеңкеден монстр жасады. Сонымен қатар, судан тұрып, бірнеше тікенекпен ілінген сегізқұбырлы қолды пайдаланған бірнеше монстрды жақыннан түсіру бар, ол ақыр соңында өртеледі. Электр тогымен қуырылған тіршіліктің кадрлары үшін ұшқындар мен фейерверктер қолданылды. Майкл Каррерас бұл көріністің алғашқы кескінін көрген кезде бірдеңе жоғалып кеткенін сезінді: «Бұл эшафолдта ілінген бір нәрсенің үлкен шары болды. Олар ең жақсы музыканы қосып, ең жақсы эффекттерді жасады, бірақ мен үшін бұл ештеңе емес еді, мүлдем ештеңе емес еді». «Жарқыраманың үлгісіне көз қосылды, ал дыбыс таспасына адам айқайы қосылды» – бұл тіршілік иесінің соңғы сәттерінде адам секілді болу үшін жасалды, бірақ шын мәнінде осьминог осы жерде қолданылды. Фильмнің соңғы түсірілімінде зымыранның ұшырылуы үшін де модельдер қолданылды.

Музыка

Джон Хотчкис бастапқыда музыканы жазуға шақырылған, бірақ ол ауырған кезде Энтони Хиндс дирижер Джон Холлингсворттан оны алмастыруды сұрады. Холлингсворт Джеймс Бернардты ұсынды, ол BBC радиосында бірнеше өндірісте жұмыс істеген. Бернард Хиндске осы өндірістердің бірінің – «Мальфи герцогинясы» бейімделуінің – музыкалық жазбасын жіберді және жұмысқа қабылданды. Бернард фильмді бірнеше рет қарады, әрбір бөліктен кейін тоқтап, жазбалар жасап, музыканың қайда қажет екенін талқылады. Вал Гест музыкалық сессияларға қатыспады; Энтони Хиндс Бернардты қадағалап, музыканың қайда қолданылуы керектігі туралы соңғы шешімді қабылдады. Бернард музыканы фортепианода жазды, содан кейін оркестрлеуді жасады, оны Корольдік опера үйінің оркестрі орындады. Холлингсворт музыкалық аранжировканы тек скрипка және соққы аспаптары бөлімдерімен шектеді: Бернард еске алды: «Мен бұрын фильм үшін жазған емеспін және тек BBC үшін скрипкаларды ғана қолдандым, сондықтан Джон толық оркестрмен жұмыс істеуге рұқсат беруден бұрын осы екі бөліммен қалай жұмыс істейтінімді көруі жақсы деп ойлады». Музыка 20 минутқа созылады және үш ноталық жарты тонды жоғары-төмен қозғалысын тұрақты түрде пайдаланады. Бернардтың өмірбаяуын жазған Дэвид Хаквалл Бернардтың атональды скрипкаларды қауіп сезімін тудыру үшін қолдануы Бернард Херрманның «Психо» (1960) фильміне жазған музыкасына дейінгі уақытқа жатады деп санайды, ол әдетте бұл техниканы қолданған алғашқы фильм ретінде аталады. Фильм сыншысы Джон Броснан музыканың тиімділігін бағалап: «Ең маңыздысы – саундтректің үлесі, осы жағдайда Джеймс Бернардтың еңқуанткіш, дірілдейтін музыкасын жазғандығы» деді. Бернард 1955 және 1974 жылдар аралығында Хаммердің 23 фильміне музыка жазған Хаммердің ең өнімді композиторы болды. «The Quatermass Xperiment» фильмінен бірнеше музыкалық үзінді 1999 жылы GDI Records компаниясы «The Quatermass Film Music Collection» деп аталатын жинақта CD форматында жарық көрді.

Кинотеатрлардағы көрсетілім

Күткендей, "Кватермас эксперименті" BBFC-ден "X" сертификатын алды, бұл 16 жастан асқан адамдарға ғана кіруге рұқсат берді. Бұл сертификат 1951 жылдан бері берілген он екінші фильм болды. Басқа студиялардың көпшілігі осы жаңа сертификаттан қорқыныш білдіргенімен, Хэммер студиясы, ұқсас "X" санатындағы "Les Diaboliques" (1955) фильмінің табысын байқап, фильм атауындағы "Эксперимент" сөзінен "Е" әрпін алып тастап, оны пайдалануға шешім қабылдады. Exclusive Films кинотеатр менеджерлерін фильмді сату үшін "X - белгісіз нәрсе емес" деген слоганды қолданды және оларды фильмнің "қызығушылығын" пайдалануға шақырды. Кейінгі көрсетімдерде фильм "Кватермас эксперименті" деген бастапқы атауына қайта оралды. "Quatermass Xperiment" 1955 жылдың 26 тамызында Пикадилли циркіндегі Лондон павильонында көрсетілді. Оған қоса "Эрик Уинстонның шоу тобы" фильмі көрсетілді. Фильм Вест-Эндте өте табысты болды, аптасына 3500 фунт стерлинг табыс әкелді. "Кватермас II" телесериалының көрсетілімімен бір уақытта шығарылған фильм, 20 қарашада Ұлыбританияда француздық "Рифифи" фильмімен бірге көрсетілді. Бұл 1955 жылғы Ұлыбританиядағы ең табысты екі фильмнен тұратын көрсетім болды. Ұлыбританияның кейбір аймақтарындағы жергілікті кеңестердің комиссиялары фильмді көрсетуге рұқсат беру үшін, әсіресе Карронның құрбандарының жақын кадрларын алып тастауды талап етті. АҚШ-та Роберт Л. Липперт "Columbia Pictures" компаниясын фильмді таратуға қызықтыруға тырысты, бірақ олар бұл олардың өндірген "It Came From Beneath The Sea" фильміне бәсекелес болады деп ойлады. "Quatermass" АҚШ-та белгілі болмағандықтан, Липперт фильмнің атын "Shock!" деп өзгертті. Сатып алу мүмкін болмағандықтан, ол оны тағы бір рет "The Creeping Unknown" деп атады. "United Artists" компаниясы 1956 жылдың наурыз айында 125 000 доллар төлеп, тарату құқығын сатып алды. "The Creeping Unknown" фильмі Базил Ратбоун, Лон Чейни және Бела Лугози ойнаған "The Black Sleep" атты готикалық қорқыныш фильмімен бірге екі фильмнен тұратын көрсетімнің екінші бөлігі ретінде көрсетілді. Фильмнің ұзақтығынан төрт минут қысқартылды, көбінесе ұзақ кадрлар (мысалы, велосипедімен маймыл үйінен қашып бара жатқан зоопарк күзетшісі) алынды. Фильм маусым айында АҚШ кинотеатрларында көрсетілді және өте табысты болды, соның нәтижесінде "United Artists" компаниясы жалғасын қаржыландыруды ұсынды. "Variety" журналының 6 қарашадағы хабарламасына сәйкес, Иллинойс штатының Оук Парк қаласындағы кинотеатрда осы екі фильм көрсетілген кезде тоғыз жасар бала артериясы жарылып қайтыс болды. "Guinness Book of Records" бұл оқиғаны қорқыныш фильмін көріп жатқан көрерменнің қорқыныштан қаза тапқан жалғыз жағдайы ретінде тіркеді.

Сыни жауап

"Таймс" газетінің сыншысы фильмге жалпы алғанда оң баға берді: "Режиссер Вал Гейст мырза, әрине, өзінің ісін жақсы біледі, фильмнің бірінші бөлігі стандартқа сай келеді. Брайан Донлеви мырза, эксперименттің американдық ғалымы ретінде, британдық институттарға қатысты сәл тізімді, бірақ ол өз ісін білетін адам екені анық. "Скотланд-Ярд" өкілі Джек Уорнер мырза қиын жағдайда қолға алуға лайық, ол көңіл көтеруге мүмкіндік береді". Питер Бернап "News of the World" газетінде "Блеф пен шулы Брайан Донлевидің арқасында барлық ғылыми-фантастика әуесқойлары оның әр минутынан ләззат алатыны анық" деп жазды, ал "Манчестер Гардиан" газетінің сыншысы "қорқынышты және нақтылықты өте жақсы біріктіретін баяндау стилін" мақтады. "Today's Cinema" оны "ғылыми фантастикадағы ең жақсы эсселердің бірі" деп атады. Кинотарихшы Брюс Г. Холленбек кейбір оң пікірлерде ұлттық мақтаныш деңгейін атап өтті. Мысалы, Пол Дэн "News Chronicle" газетінде: "Бұл соғыстан бері көрген ең жақсы және ең жағымсыз қорқынышты фильм. Оның британдық болуы қандай қуаныш!" деді. Сол сияқты, Уильям Уайтбейт "New Statesman" журналында фильмді "Дүниелер соғысы немесе Олардан да жақсы" деп тауып, "британдық фильмдер кейде жылдам шыға алатынына сенімділік үшін бірнеше рет қол соғуды" ұсынды. "Reynolds News" газетінің Фрэнк Джексон "Телевизиялық псевдоғылымдық қорқынышты фильм "Кватермас эксперименті" түсірілді және оны да бұзып жіберді" деп әжуалады, содан кейін фильмді "82 минуттық жағымсыз әңгіме" деп атады. Фильмнің қорқынышты мазмұны бірнеше шолуда айтылды: "Daily Telegraph" газетінің редакторы Патрик Гиббс фильмнің "қорқынышты комикстерден шыққандай әсер қалдыратынын, ол өте қорқынышты және толыққанды үйлесімсіз болып қала беретінін" айтты, ал "Daily Mirror" газетінің сыншысы фильмді "нағыз суық триллер, бірақ балаларға емес" деп бағалады, ал "The Sunday Times" газетінің Дилис Пауэлл фильмді "күңгірткілі, бірақ айқын түрде ерсілендіретін" деп тапты. Тағы бір таңғалдырмаған сыншы Франсуа Трюффо болды, ол "Cahiers du cinéma" журналында: "Бұл өте, өте жаман, мысалы, америкалық Джек Арнольд қол қойған жазықсыз ғылыми-фантастикалық фильмдерден алатын аз ләззаттан алыс. Тақырыбы жақсы фильмге айналуы мүмкін еді, бірақ қиял жетіспейді. Бұл өкінішке орай ағылшын фильмінде жоқ" деп жазды. АҚШ-та жарық көрген кезде "Variety" журналы фильмді "экстравагантты ғылыми фантастика" деп мақтады. Оның қорқынышты аспектілеріне қарамастан, өндіріс оқиғалар мен күмәнділікке толы. Холленбекке сәйкес, көптеген американдық сыншылар Брайан Донлевидің "Кватермасс" рөлін америкалық ғылыми-фантастикалық фильмдердің адал ғалымдарынан, мысалы, Джин Барридің "Әлемдер соғысындағы" кейіпкерінен жаңа серпіліс деп тапты. АҚШ-тың басқа саудалық шолулары аралас болды. "Harrison's Reports" журналында "әңгіме, әрине, өте фантастикалық, бірақ қорқынышты көріністерді ұнататындарға жеткілікті қорқынышты элементтері бар" деп жазылған. "Film Bulletin" журналында: "Оның ең жақсы жағы - қорқынышты атмосфера, бірақ бұл фильмдегі қажетті күмәнділік туғызбайды. Вал Гейстің режиссерлік жұмысы клишелермен ауыр". "Кватермасса эксперименті" фильміне сыншылар мен кинотарихшылар тарапынан жылдар бойы берілген бағалардың арасында Джон Бакстер болды, ол "Кинодағы ғылыми фантастикада" (1970) былай деді: "Өз уақытында "Кватермасса эксперименті" - алғашқы ғылыми-фантастикалық фильм. Брайан Донлеви қатты, бірақ сендіретін. Фильмнің көп бөлігі Ричард Вордсворттың арқасында сақталған, ол Карлоффтың отызыншы жылдардағы жеңістерінен кейінгі ең жақсы орындаушылардың бірі". Бұл пікірді Джон Броснан "The Primal Screen" (1991) фильмінде қайталады: "Барлық шетелдік иелену фильмдерінің ішіндегі ең жақсыларының бірі", - деп жазды ол, "Борис Карлофф Франкенштейннің жындысы ретінде актер мұндай есте қаларлық және жанашырлық жындыны тек мим арқылы жасай алмады". Билл Уоррен "Keep Watching The Skies!" (1982) кітабында "құрылыс сәл ұзақ және өте мұқият" деп тапты, бірақ сонымен қатар "бұл ақылды, тығыз және жақсы режиссерлік триллер; ол Найджел Книлдің идеяларын жақсы көрсетеді; қорқынышты және қызықты. Оны өз ісін жақсы білетін, ересектерге арналған ойын-сауық шығаратын адамдар жасаған. Бұл әлі күнге дейін ғарышкерлердің басып кіруі туралы фильмдердің бірі" деді. Стив Чибналл Британдық кино институтының "Screenonline" сайтында "The Quatermass Xperiment" фильмін "Британдық ғылыми-фантастикалық/қорқынышты киноның ең жоғары нүктелерінің бірі" деп сипаттады. Қорқынышты көркем әдебиеттің авторы Стивен Кинг фильмді "Danse Macabre" (1981) атты ғылыми емес кітабында 1950-1980 жылдар аралығындағы сүйікті қорқынышты фильмдерінің бірі деп мақтады. Кейін Найджел Книлмен "Halloween III: Season of the Witch" (1982) фильмінде бірге жұмыс істеген режиссер Джон Карпентер "The Quatermass Xperiment" фильмінің "маған үлкен әсер еткені, және ол әлі күнге дейін менің сүйікті ғылыми-фантастикалық фильмдерімнің бірі" екенін айтты.

Мұра

"Квартермасса эксперименті" фильмінің табысы "Хаммер" үшін тиімді уақытта келді. 1955 жылы Роберт Л. Липпертпен жасалған келісімшарт аяқталды және компания сол жылы бір ғана көркем фильм шығарды – "Әйелдер еркексіз". Ұлыбританияда "Хаммер" фильмдеріне нарық қамтамасыз еткен көптеген тәуелсіз кинотеатрлар теледидардың бәсекесіне төтеп бере алмай, жабылу қаупінде болды. "Квартермасса эксперименті" "Хаммер" кинокомпаниясына қажет болған кассалық табыс әкелді және сонымен қатар компанияны ірі фильм дистрибьюторының назарына түсірді, осы жағдайда – "United Artists". Осы сәттен бастап "Хаммер" компаниясы ірі дистрибьюторлармен тікелей жұмыс істей бастады және Липперт сияқты делдалдарға қажеттілігі болмады. Бұл, әрі қарай, 1950 жылдардың соңында таратылған "Хаммер" кинокомпаниясының жеке дистрибуциялық компаниясы – "Exclusive Films" компаниясының өмірін аяқтады. "Хаммер" өзінің сәттілігін пайдалану үшін дереу түсірілімге жаңа фильмді жоспарлады. Қызметкер Джимми Сангстер Жердің ядросынан шыққан монстр туралы әңгіме ұсынды. Алайда, компания Найджел Книлден Квартермасс кейіпкерін пайдалануға рұқсат сұрағанда, ол өзінің туындысын бақылауын жоғалтқысы келмегендіктен бас тартты. Дегенмен, фильм түсірілімге алынды, "Х белгісіз" (1956) фильмі тағы да аталымында "Х" сертификатын пайдаланды және Квартермасс стиліндегі, Диан Джаггер ойнаған жаңа ғалым кейіпкерін ұсынды. Квартермасс ақырында "Квартермасс 2" (1957) және "Квартермасс және шұңқыр" (1967) фильмдерінде киноэкрандарға оралды, екеуінің де сценарийін Найджел Книл жазды және олардың негізінде ол бұрын жазып, BBC телеарнасы ұсынған сериалдар жатты. Ұлыбританиядағы басқа кинокомпаниялар да өздерінің ғылыми-фантастикалық фильмдерімен табыс табуға тырысты, мысалы, "Аспандағы спутник", "Гамма халқы" және "Көңілді ғарыштан келген от қыздары" (барлығы 1956 жылғы). "Квартермасса эксперименті" – "Хаммер" кинокомпаниясының теледрамадан бейімделген алғашқы фильмі. Компания жүргізген нарық зерттеулері көрсеткендей, фильмнің ғылыми-фантастикалық емес, қорқынышты аспектісі көрермендерге көбірек ұнады. 1956 жылы "Хаммер" түсірген төрт фильмнің үшеуі қорқынышты фильмдер болды: "Х белгісіз", "Квартермасс 2" және "Франкенштейннің қарғысы". Соңғысының үлкен табысы "Хаммер" кинокомпаниясының қорқыныш жанрындағы беделін нығайтты және компания осы жанрдың синониміне айналды. Майкл Каррерас кейін былай деді: "Барлық "Хаммер" сериясындағы қорқынышты фильмдер үшін толық мақтанышқа ие болатын фильм – шын мәнінде "Квартермасса эксперименті" болды".

Үй медиасы

Quatermass Xperiment 2003 жылы DD Video компаниясы 2-ші аймақ DVD форматында шығарды. Онда режиссер Вал Гест пен Hammer тарихшысы Маркус Херннің түсіндірмелері, сондай-ақ Вал Гестпен жасалған сұхбат, түпнұсқа трейлер және Маркус Херн мен Джонатан Ригби жазған өндіріс кітапшасы сияқты бірнеше қосымша мүмкіндіктер болды. 2011 жылы жоғары сапалы көшірмеден жасалған, сұраныс бойынша шығарылған 1-ші аймақтық DVD R нұсқасы жарық көрді. Фильм 1977 жылғы наурыз/сәуір және маусым айларында "The House of Hammer" журналының (General Book Distribution баспасынан шыққан 1-том, 8 және 9-шы сандары) екі бөлігінде жарияланған 16 беттік комикске бейімделді. Комикс сценарийін Лес Лилли мен Бен Олдрич жазды, ал суреттерін Брайан Льюис салған. 9-шы санның мұқабасында Льюистің профессор Кватермас суреті бейнеленген.