Кіріспе
Ресейлік екі қозғалтқышты аймақтық ұшақ – Сухой Суперджет 100 немесе SSJ100 – Ресейдің ұшақ құрастырушы компаниясы Сухой Азаматтық Ұшақтар, Біріккен Ұшақ Корпорациясының бөлімшесі (қазір: Иркут Корпорациясының Аймақтық Ұшақтар филиалы) жасаған аймақтық ұшақ. 2000 жылы әзірлемесі басталған бұл ұшақ 2008 жылдың 19 мамырында алғашқы, ал 2011 жылдың 21 сәуірінде Armavia авиакомпаниясымен алғашқы коммерциялық рейсін жасады. MTOW ұшағы әдетте 87-98 жолаушыға арналған және екі PowerJet SaM146 турбожетекшісімен жабдықталған. 2018 жылдың мамыр айына қарай 127 ұшақ пайдалануда болды, ал қыркүйек айына қарай флот 300 000 коммерциялық рейс пен 460 000 сағат ұшу тәжірибесін жинады. 2021 жылдың қарашасына дейін флот кем дегенде 2 000 000 сағат ұшқан. 2021 жылға дейін ұшақ үш корпус жоғалту оқиғасын және 86 адамның қаза болуын тіркеді. 2022 жылы "Сухой" ұшақтың корпусы мен электроникасының орысша нұсқасын жариялады, ол батыстық компоненттердің көп бөлігінсіз жасалған; сондай-ақ қозғалтқышы Aviadvigatel PD 8 үлгісімен ауыстырылуда. "Аэрофлот" 89 "Иркут" SSJ ресейлік ұшақтарына тапсырыс берді. 2023 жылдың тамызында "Иркут" компаниясы "Яковлев" деп қайта аталды, ал Superjet енді SJ 100 деп аталады. BR710 және CF34 8 ұшақтары 2002 жылдың шілдесіне дейін тоқтатылды, ал PW800 ұшағының желдеткішімен байланысты техникалық тәуекелдердің болуына байланысты кейін қабылданбады. 2003 жылдың 29 сәуірінде Snecma компаниясымен өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойылды, ол Snecma SPW14 негізінде және Snecma DEM21 газ генераторымен Aviadvigatel "салқын бөлігін" біріктіретін NPO Saturn бірлескен кәсіпорнында әзірленетін SaM146 таңдауын растады. 2004 жылы EASA сертификациясы үшін өтініш берілді және Ресейлік мақұлдаудан кейін алты ай ішінде берілуі күтілді. 22 тамызда "Сухой" және "Alenia Aeronautica" компаниялары Ресей мен Азиядан тыс жерлерде клиенттерге қолдау көрсету үшін "SuperJet International" бірлескен кәсіпорнын құрды. "Alenia Aeronautica" "Сухой" Азаматтық Ұшақтар Корпорациясының (SCAC) 25% үлесін 250 миллион долларға сатып алып, оның құнын 1 миллиард долларға бағалады. Дамыту шығындарының жалпы сомасы 1 миллиард долларды құрауы күтілуде, ал электр стансасын дамыту және клиенттерге қолдау көрсету үшін тағы 1 миллиард доллар қажет.
The Sukhoi Superjet 100 or SSJ100 is a regional jet designed by Russian aircraft company Sukhoi Civil Aircraft, a division of the United Aircraft Corporation (now: Regional Aircraft – Branch of the Irkut Corporation). With development starting in 2000, it made its maiden flight on 19 May 2008 and its first commercial flight on 21 April 2011 with Armavia. The MTOW plane typically seats 87 to 98 passengers and is powered by two PowerJet SaM146 turbofans developed by a joint venture between French Safran and Russian NPO Saturn. By May 2018, 127 were in service and by September the fleet had logged 300,000 revenue flights and 460,000 hours. By November 2021 the fleet had logged at least 2,000,000 hours. The plane has recorded three hull loss accidents and 86 deaths as of 2021. In 2022, Sukhoi announced a Russified version of the body and electronics, without most of the Western components; the engine is also being replaced by a Aviadvigatel PD 8. Aeroflot has ordered 89 Irkut SSJ Russified aircraft. In August 2023, parent company Irkut rebranded itself as Yakovlev, with the Superjet to be known as the SJ 100. The BR710 and the CF34 8 were eliminated by July 2002, and the PW800 was subsequently rejected due to a perceived technical risk associated with its geared fan. A formal memorandum of understanding was signed with Snecma on 29 April 2003, confirming the selection of the SaM146,
to be developed in a joint venture with NPO Saturn, based on the Snecma SPW14 and combining a Snecma DEM21 gas generator with an Aviadvigatel "cold section". An application for EASA certification was made in 2004 and was expected to be granted six months after the Russian approval. On 22 August, Sukhoi and Alenia Aeronautica established the SuperJet International joint venture for customer support outside Russia and Asia. Alenia Aeronautica took a 25% stake in Sukhoi Civil Aircraft Corporation (SCAC) for $250 million, valuing it at $1 billion. Development costs were expected to total $1 billion, with another $1 billion needed to develop the powerplant and for customer support.
Ұшу сынақтары
Бірінші SSJ 2007 жылғы 28 қаңтарда Амурдағы Комсомольск қаласынан Жуковскийге (Мәскеу облысы) Орталық аэрогидродинамикалық институт (ЦАГИ) жүргізген жердегі сынақтар үшін Антонов 124 ұшағымен тасымалданды. SuperJet ресми түрде 2007 жылғы 26 қыркүйекте Амурдағы Комсомольск қаласындағы Джимги әуежайында ашылды. 2007 жылдың қазанында алғашқы жеткізілімдер 2009 жылға жоспарланған; жоспарлар 95-98 орындық модельден кейін 75-78 орындық қысқарту және 110 орындық созуды қарастырды. SaM146 қозғалтқышы алғаш рет 2008 жылғы 21 ақпанда іске қосылды. Сынақтарды Громов атындағы ұшу зерттеу институты жүргізді, ұшу сынақ алаңы ретінде Илюшин Ил-76LL ұшағы пайдаланылды. SuperJet 100 2008 жылғы 19 мамырда Амурдағы Комсомольск қаласынан алғашқы ұшуын жасады. Шілде айына дейін сертификаттау 2009 жылдың үшінші тоқсанына жоспарланған, бұл жеткізілімдерді сол тоқсанның соңына ықпалдастырды. 2008 жылғы 24 желтоқсанда екінші SSJ өзінің алғашқы ұшуын жасады. 2009 жылдың қаңтарына қарай алғашқы екі ұшақ 80 ұшуды аяқтады, ал қозғалтқыштар 2300 сағат сынақтан өтті. 2009 жылдың сәуір айында екі прототип Новосибирскіден Мәскеуге ұшты, ал EASA ұшқыштары бірнеше танысу ұшуларын жүргізді. 2009 жылдың шілдесінде сынақ бағдарламасына үшінші үлгі қосылды. SSJ халықаралық дебютын 2009 жылғы Париж әуе көрмесінде жасады; шоу кезінде Малев Венгрия әуе компаниясы 30 ұшаққа 1 миллиард долларлық тапсырыс берді. 2009 жылдың маусым айына 13 ұшақ құрастырылып жатыр, ал алғашқы төртеуін желтоқсаннан бастап тапсыру жоспарланған. 2011 жылғы 19 сәуірде алғашқы өндірістік ұшақ Ереванның Звартноц әуежайында Armavia компаниясына тапсырылды, ол Мәскеу мен Сочиге, сондай-ақ Украина қалаларына рейстер жасады. Ұшаққа Юрий Гагариннің есімі берілді. 21 сәуірде алғашқы коммерциялық рейс Мәскеудегі Шереметьево әуежайына қонды, саяхат 2 сағат 55 минутқа созылды. 1 мамырда ол өзінің алғашқы коммерциялық рейсін Венеция әуежайына шамамен 4 сағатта жасады, ол кезде 24 рейс бойынша 50 сағат жинақталды. 2012 жылдың наурызына қарай "Аэрофлот" пайдаланудағы алты ұшақ стандартты 8-9 сағаттың орнына күн сайын 3,9 сағат ұшып жүрді, себебі олар істен шығып, бөлшектерін жеткізу кешіктірілді, сондықтан авиакомпания өтемақы талап етті. 2012 жылдың тамызында Armavia екі SSJ100 ұшағын да өндірушіге қайтарып бергенін мәлімдеді. Armavia одан әрі жеткізілімдерді болдырмады. 2013 жылдың ақпанында "Сухой" жаңа әуе кемелерінде бастапқы проблемалардың болуы жиі кездесетінін мәлімдеді. SSJ Мексиканың Interjet компаниясымен 2013 жылғы 18 қыркүйекте қызметке кірді; алғашқы төрт аптада алғашқы екі ұшақ 600 сағаттан астам уақыт ішінде 580 рет ұшып, күн сайын 9,74 сағат пайдаланумен және 99,03% жөнелту сенімділігімен жұмыс істеді. 2014 жылдың маусымына қарай Interjet жеті SSJ100 ұшағын алды және жөнелту сенімділігі 99,7% -ға дейін артты. 2014 жылғы 12 қыркүйекте Interjet Монтеррей, Мексика, Сан-Антонио, Техас бағытында АҚШ-қа тұрақты жолаушылар рейстерін бастады. Алайда, Interjet 2020 жылдың қаңтарында SSJ100 флотын кезең-кезеңмен жоюды жоспарлап отырғанын растады; сол жылдың қарашасына дейін оның 22 SSJ100 моделінің тек 4-ін ғана іске қосты; 2020 жылдың желтоқсанында ұшып кетуді тоқтатты; және 2021 жылдың сәуірінде банкроттыққа түсті. 2016 жылғы 3 маусымында ирландтық CityJet әуе компаниясы SSJ100-ді алған алғашқы батыс еуропалық әуе компаниясы болды. Бірақ CityJet компаниясы 2020 жылдың қарашасына дейін SSJ 100 ұшақтарын пайдалануды тоқтатты. 27 желтоқсанға дейін барлық ұшақтар тексерілді және ақау жүйелік емес екені көрсетілді, өйткені ол бірнеше рет қайталануды және қалыпты жүктемені екі есеге көбейткен қауіпсіздік шегін көрсетті. Interjet осы кезеңде SSJ100 флотының жартысын жерге қосты, бірақ оның барлық ұшақтары 2017 жылдың қаңтар айының бірінші аптасына дейін қызмет етуге қайта оралды, өйткені Sukhoi 22 техникалық маманды жерге қосқан ұшақты жөндеуге жіберді. 2017 жылдың маусым айында диспетчерлік сенімділік бір жыл бұрын 96,94% -дан 97,85% -ға дейін өсті, ал 1000 ұшу сағатына 89,6 ақаулық болды, бұл 40% -ға төмендеді. 2017 жылғы 21 шілдеде көлденең тұрақтандырушының артқы тіректері жарылып кеткенін анықтағаннан кейін, EASA міндетті тексерулерді тапсырды. Sukhoi компаниясы ұшуды оқыту, инженерлік және қосалқы бөлшектермен қамтамасыз ету үшін клиенттерге қолдау көрсетуді жақсартуы керектігін мойындайды. Ұшақтарды жеткізу алдындағы төлем әуе кемесінің тізімдік бағасының 15-30% құрайды. A320 тізімдік бағасы 2012 жылы $ 88.3 млн болды. 2018 жылдың қаңтарында Bloomberg Interjet-тің 22 SSJ100-інің төртеуі SaM146 техникалық қызмет көрсету кешігуіне байланысты кемінде бес айдан бері жерге қойылғаннан кейін басқаларын жұмыс істеу үшін бөлшектерге таратылып жатыр деген хабарды жариялады. Бұл кейін Interjet тарапынан жоққа шығарылды. Бір жерге қойылған SSJ100 2018 жылғы 19 қаңтарда қызметке оралуға тиіс болды, ал қалған үшеуі наурыз айында. 2018 жылдың тамызында Ресейдің өңірлік тасымалдаушысы Yakutia Airlines екі ұшағының қозғалтқыштары 1500-3000 циклден кейін алынып тасталғаннан кейін, белгіленген 7000-ге жетпейтініне байланысты SSJ-ін шығаруды қарастырды, ал жаңалары қолжетімді болған жоқ. 2019 жылдың ақпанына қарай CityJet-тің қалған бес SSJ100 ұшағы бос тұрды және олар Словенияның Adria Airways компаниясына берілуі күтілді, ол 2018 жылдың соңында 15 ұшаққа тапсырыс берген, бірақ Adria кейіннен 2019 жылдың сәуірінде тапсырысын жойды. CityJet де, Brussels Airlines та SSJ-ді неге тоқтатқандары туралы ешқандай түсініктеме бермеді, бірақ сенімділіктің төмендігі, күрделі техникалық қызмет көрсету және қосалқы бөлшектердің қолжетімсіздігі себеп болуы мүмкін деп күдіктелді. 2019 жылдың бірінші тоқсанының соңына қарай Interjet-тің 22 SSJ-інің 15-і қызметтен шығарылды. Sukhoi-мен қосымша келіссөздер нәтижесіз аяқталды, Interjet PowerJet SaM146 қозғалтқыштарын жөндеу үшін төлеуге дайын емес болды. Interjet-тің сенімділік мәселелеріне SSJ үшін Америкада қызмет көрсету орталықтарының жоқтығы да себеп болды, бұл CityJet-тің нашар сенімділігіне де әсер етті. 2019 жылғы 15 мамырда Interjet 20 SSJ-ін сатуға ниетті екенін жариялады, олардың тек бесеуі ғана пайдалы, өйткені Мексикада осы өлшемдегі ұшақтарды пайдалану пайдалы емес. Сондықтан, 2019 жылға қарай Sukhoi Superjet-ті сату және жалдау шартын жаңаруда қиындықтарға тап болды, себебі сенімділік және қызмет көрсету желісіне байланысты мәселелер Ресейден тыс жерде пайда болды, бұл Ресейлік әуе компаниялары үшін Embraer EMB 170 өнімділігінің шамамен жартысы және Boeing немесе Airbus ұшағының үштен біріне тең 109 сағаттық орташа айлық ұшу уақытын құрады. SSJ-дің төмен сенімділігіне қатысты алаңдаушылық Ресейлік операторларға да тарады.
Сатудың баяулауы
2019 жылдың бірінші жартысында «Сухой» тек үш SSJ жеткізді; компанияның қаржылық нәтижелері ұшақ сатудан түскен кірістің жеті есеге, жалпы сатудан түскен кірістің төрт есеге төмендеуін көрсетті, нәтижесінде таза зияны 32%-ға артты. Компанияның пайда табуы үшін жылына 32-34 ұшақ өндіруі қажет, бірақ 60-120 орындық санатындағы ресейлік үлгілерге деген сұраныс 20 жыл ішінде жылына 10 ұшаққа ғана жетеді деп болжанып отыр. Қысқа мерзімде компанияның басты үміті – «Аэрофлоттың» 2018 жылғы 100 SSJ-ге жасалған алдын ала келісімін бекітуі. Ресейдегі екінші ірі SSJ операторы – «Ямал» әуежолдары жоғары техникалық қызмет көрсету құнына байланысты 10 SSJ-ге жасаған тапсырысын тоқтатқанын хабарлады. «Аэрофлотқа» тиесілі 30-40 SSJ-дің тек 10-ы ғана техникалық мәселелерге байланысты бір уақытта пайдалануға жарамды. «Аэрофлот» 1492 рейсінің апатынан кейін бір апта ішінде шамамен 50 Superjet рейсін отырды. «Коммерсант» газетінің хабарлауынша, әуе тасымалдау саласының мамандары Superjet 100 ұшағының сенімділігі «Airbus» және «Boeing» ұшақтарынан төмен екенін айтқан, сондай-ақ рейстердің тоқтауының көбеюі «Аэрофлоттағы» қауіпсіздік шараларын күшейтумен байланысты екенін мәлімдеді, апат тергеліп жатқанда. 4 маусымда Ресей Федералдық әуе көлігі агенттігі (Росавиация) тасымалдаушыларға 25 маусымға дейін SSJ ұшақтарын бір реттік тексеруден өткізуді тапсырды, оның ішінде ұшақтың жалпы жағдайына бақылау жүргізу және ұшақ пен қозғалтқыш журналдарын тексеру кірді. 2020 жылы барлығы 12 ұшақ келесі операторларға жеткізілді: «Rossiya Airlines», «Azimuth Airlines», «Red Wings Airlines». Соңғы батыс операторы – «Interjet» 2020 жылдың қараша айының соңына қарай тек төрт SSJ100 ұшағымен ғана қалды, 2020 жылдың желтоқсанында рейстерді тоқтатты және 2021 жылдың сәуірінде банкротқа түсті. «Interjet» жоспарының бір бөлігі – 22 SSJ 100 ұшағын «Сухойға» қайтарып, қарызын өтеу және 10 «Airbus A320» ұшағымен рейстерді қайта бастау болды. 2020 жылдың желтоқсанында «Rossiya Airlines» 2021 жылдың соңына дейін 66 Superjet ұшағын пайдалануға ниеттенетінін хабарлады, бұл ұшақтар қазіргі уақытта 54 SJ ұшағына ие «Аэрофлоттан» берілді. 2023 жылдың қыркүйегінде Солтүстік Кореяның жоғарғы басшысы Ким Чен Ын Ресейдің Шығыс аймағындағы әскери ұшақтар өндірісіне сапар жасады, сондай-ақ отандық Superjet 100 үлгісі де бар азаматтық авиация жобасын тексерді.
Ресейге қарсы санкциялардың әсері
Superjet 100 ұшағының ресейлік операторлары Украинаға Ресейдің шабуылдан кейін енгізілген санкциялардың салдарынан өздерінің флоттарын әуеде ұстау қиындықтарына тап болды. 2023 жылы SaM146 қозғалтқыштары үшін бөлшектердің жетіспеушілігі анықталды, атап айтқанда АҚШ-та өндірілген тұтандырғыш шамы мен француздық отын сүзгілері, олардың отандық аналогтары табылған жоқ. Rossiya Airlines компаниясы бөлшектердің жетіспеушілігіне байланысты 2023 жылдың көктемі мен жазында Superjet 100 флотының тек 40% ғана жұмыс істей алады деп мәлімдеді. 2022 жылдың қыркүйегінде SaM146 қозғалтқыштарын өндіруші UEC Saturn, қозғалтқыштардың қызмет ету мерзімін ұзарту үшін ескі сүзгілерді тазалауға көшті, бірақ бұл процедура ресми сертификацияның болмауына байланысты ресейлік реттеуші органмен тыйым салынды. Базалық үлгі EASA мекемесімен 2012 жылғы 3 ақпанда сертификатталды, ал RRJ 95LR100 ұшағының максималды ұшу салмағы (MTOW) арттырылды және RRJ 95B100 ұшағының итермелі күші SaM146 1S17 қозғалтқышынан 1S18 қозғалтқышына дейін арттырылды, бұл өзгерістер 2017 жылғы 7 наурызда енгізілді. RRJ 95LR100 ұшағының ұшу қашықтығы арттырылды, ал RRJ 95B100 ұшағының ұшып көтерілу қашықтығы 10%-ға дейін қысқартылды.
130140 орындықтың созылуы
2011 жылы Ресейдің өнеркәсіп және сауда министрлігі 130 орындық Superjet 130NG ұзартылған нұсқасын атап өтті. Оның алюминийден жасалған фюзеляжы және композиттік қанаттары болар еді. Жаңа материалдар салмақты 15-20% азайту, қызмет мерзімін 20-30% ұзарту және пайдалану шығындарын 10-12% төмендету мақсатында қолданылатын. Бұл ұшақ Airbus A220 және Embraer E Jet E2 отбасымен бәсекелесуі мүмкін еді.