Кіріспе
Басқалармен өзара әрекеттесу және қарым-қатынасты жеңілдететін құзыреттілік.
Әлеуметтік дағды – бұл басқалармен өзара әрекеттесу және қарым-қатынасты жеңілдететін, сондай-ақ әлеуметтік ережелер мен қатынастардың сөзді және сөзсіз жолдармен жасалатын, жеткізілетін және өзгеретін кез келген құзыреттілік. Осы дағдыларды меңгеру процесі әлеуметтендіру деп аталады. Мұндай дағдылардың жетіспеуі әлеуметтік қиындықтарға алып келуі мүмкін. Адамдар аралық дағдылар – бұл басқалармен тиімді қарым-қатынас үшін қолданылатын іс-әрекеттер. Адамдар аралық дағдылар үстемдік пен бағыныштылық, махаббат пен жек көру, жақындасу мен агрессия, және бақылау мен тәуелсіздік сияқты санаттармен байланысты (Лири, 1957). Адамдармен қарым-қатынас жасаудың жағымды дағдыларына көндіру, белсенді тыңдау, өкілеттік беру және басшылық ету кіреді, және т.б. Әлеуметтік психология – әлеуметтік функцияны зерттеуге бағытталған академиялық сала. Ол адамдар аралық дағдылардың қоғамдық көзқарас, ойлау және мінез-құлық өзгерістері арқылы қалай меңгерілетінін зерттейді.
Кедергілердің себептері
Грэшем 1998 жылы әлеуметтік дағдыларды тану және оларды көрсетудегі жетіспеушіліктерді, тиісті үлгілерді ұстанудағы қиындықтарды, сондай-ақ даму және өзгеру кезеңдеріне байланысты нақты жағдайларда қанағаттанарлық мінез-құлықты көрсетудегі сәтсіздіктер деп жіктеді. Әлеуметтік дағдылардың жетіспеушілігі мінез-құлқында қиындықтары бар балалардың ересек өмірге бейімделуіне кедерес келтіреді.
Алкогольді ішімдіктерді теріс пайдалану
Алкоголизмнен зардап шегетін адамдардың әлеуметтік дағдылары көбінесе айқын түрде нашарлайды. Алкогольдік фетальды спектрлік бұзылыстары бар адамдарда да әлеуметтік дағдылардың нашарлауы мүмкін. Бұл кемшіліктер зардап шеккен адамдардың өмірі бойы сақталады және мидың қартаю әсерінен уақыт өте келе нашарлауы ықтимал.
СДВГ және гиперкинетикалық бұзылу
ТДШ және гиперкинетикалық бұзылыстары бар адамдар көбінесе әлеуметтік дағдылармен, мысалы, әлеуметтік өзара әрекеттесумен қиындықтарға тап болады. ТДШ-мен ауыратын балалар мен жасөспірімдердің шамамен жартысы, ТДШ жоқ жастардың 10–15 пайызымен салыстырғанда, құрбыларынан көңілі қалғандықтарын сезінеді. ТДШ-мен ауыратын жасөспірімдерге жақын достық және романтикалық қарым-қатынастар құру қиынға түседі; олардың көпшілігі теңдестері тарапынан жас немесе қоғамнан шеттеген адамдар ретінде қарастырылады, бірақ ТДШ немесе осыған ұқсас жағдайлары бар, немесе осындай белгілерге жоғары төзімділік танытатын теңдестерден басқа. Дегенмен, есейген сайын мұндай қарым-қатынастар жасау оңайырақ болады. Әлеуметтік дағдыларды оқыту, мінез-құлқының түзелуі және дәрілік препараттардың қолдануы белгілі бір пайдалы нәтижелер береді. ТДШ-мен ауыратын жастардың, бұзық немесе қылмыстық қызметпен айналыспайтын, айқын психикалық аурулары немесе даму кемістіктері жоқ адамдармен достық қарым-қатынас жасауы маңызды, осылайша кейінірек психопатологияның пайда болуын азайтуға болады. Жақсы қарым-қатынас жасау мүмкін болмаған жағдайда, үлкен депрессия, қылмыс, оқудағы сәтсіздік және есірткіге тәуелділік сияқты проблемалар туындауы мүмкін.
Аутистік спектрдегі бұзылулар
Аутистік спектрдегі бұзылыстар, оның ішінде аутизм және Аспергер синдромы бар адамдар көбінесе әлеуметтік қарым-қатынастағы жетіспеушіліктерімен сипатталады. Аутистік спектр аясында әлеуметтік дағдылар тұжырымы күмәнді болып табылады. Аутистік балалардың қажеттіліктерін ескере отырып, Романчик мінез-құлқының түзелуі арқылы әлеуметтік дағдыларды қалыптастырудың кешенді моделін бейімдеуді ұсынды, бұл әлеуметтік жағдайларға арналған жеке жауаптардан өзгеше.
Қауіптілік пен депрессия
Басқалармен араласу мүмкіндігі шектеулі адамдар көбінесе әлеуметтік дағдыларды меңгеруде қиындыққа тап болады. Бұл, әсіресе, қысыну немесе депрессия сияқты психикалық аурулары бар адамдар үшін төмендеу спираліне ұшыратуы мүмкін. Өзара қарым-қатынаста бағалануына қатысты алаңдаушылық пен басқалардың теріс реакциясынан қорқу салдарынан, әлеуметтену кезінде сәтсіздікке ұшырау немесе әлеуметтік қабылдамау туралы күшті үміттер әлеуметтік өзара әрекеттен қашуға немесе жабылуға әкеледі. Әлеуметтік алаңдаушылық деңгейі жоғары адамдар басқалармен байланыс орнату кезінде күресіп, әлеуметтік белгілерді және мінез-құлықты тиісті түрде көрсету қабілеттері нашарлауы мүмкін. Социалдық желілерді пайдалану да алаңдаушылық пен депрессияны тудыруы мүмкін. Бір зерттеуде 3560 студенттен тұратын сынама тобы бойынша интернет көптеген мәселелерге себеп болады. АҚШ-тағы жоғары сынып оқушыларының шамамен 4%-ы интернетті дұрыс емес пайдалануы мүмкін, бұл депрессиямен байланысты болуы ықтимал. Сауалнамаға қатысушылардың төрттен бірі (28,51%) аптасына он бес сағаттан астам уақытын интернетте өткізетінін мәлімдеді. Дегенмен, басқа зерттеулер интернетті пайдаланудың оң әсерлерін көрсетіп тұр. Депрессия адамдардың әлеуметтенуге қатысу мүмкіндіктерін шектеуіне, осылайша олардың әлеуметтік дағдыларын нашарлатуына және әлеуметтік қарым-қатынасты тартымсыз етуіне әкелуі мүмкін.
Әлеуметтік емес мінез-құлық
"Сүттен айырылған жыландар: психопаттар жұмысқа қашан барады" кітабының авторлары жұмыс орнындағы психопатияны зерттейді. ФБР консультанттары психопаттың қалай билікке көтеріліп, оны қалай сақтайтынына қатысты бес кезеңдік модельді сипаттайды. Осы адамдардың көптеген қасиеттері: сыртқы сүйкімділік, адалсыздық, өзімшілдік, манипуляцияға бейімділік, мақтанқорлық, эмпатияның жоқтығы, келісімге келмейтін мінез, пайдакүнемдік, тәуелсіздік, қаталдық, жалғандық және диктаторлық бейімділік. Бабиак пен Харе корпоративтік психопаттар үшін табысқа жетуді ең жақсы кек ретінде қарастырады, ал олардың проблемалық мінез-құлқы шексіз қайталанады, себебі олардың түсініксіздігіне және "ашу, наразылық және қыжыр" сияқты бастапқы эмоциялары қарсы тұруға мүмкіндік бермейтін сүйкімділікке айналады. Авторлар эмоционалдық сауаттылық пен моральдық принциптердің жетіспеушілігінің жиі қаталдықпен, қиын шешімдер қабылдау қабілетімен және дағдарысты тиімді басқарумен шатастырылатынын атап көрсетеді. Бабиак пен Харе психопаттарды зерттеу нәтижесінде анықтаған шындықты айтады: психопаттарға ешқандай терапия көмектеспейді. Нью-Йорктегі Буффало университетінде Эмили Грижальва бизнес саласындағы нарциссизмді зерттеді және нарциссизмнің екі түрі бар екенін анықтады: "әлсіз" және "мақтанқор". Оның пікірінше, "орташа" деңгейдегі мақтанқор нарциссизм тиімді менеджер болумен байланысты. Мақтанқор нарциссистер сенімділікпен сипатталады; олар өздерін артық санауға берік сенімді, тіпті бұл негізсіз болса да. Олар әдемі, көркем, сондай-ақ өзімшіл, қанаушы және тек өздеріне тиесілі болуы мүмкін. Германиядағы Кёльн университетінің профессорлары Йенс Ланге мен Ян Крузиус жұмыс орнындағы нарциссикалық әлеуметтік жорықшылар арасындағы "жамандыққа ұқсайтын игілік" қызғанышын анықтады. Олардың пікірінше, мақтанқор нарциссистер өзін төмен бағалауға және невротизмге бейім емес, сонымен қатар олар қызғанышпен байланысты болатын осал нарциссистерді мазалайтын уайым мен депрессияға да бейім емес. Олар осал нарциссистерді "өздерін ерекше санап, солай көрінгісі келеді, бірақ олар тек қабілетті немесе сүйкімді емес" деп сипаттайды. Нәтижесінде, олардың өзін-өзі бағалауы жиі өзгереді. Олар ұялды және пассивті болады, бірақ өздерінің қадір-қасиеттеріне қауіп төнген жағдайда зорлық-зомбылыққа бейім. Ричард Боятзис бұл адамның эмоцияларын конструктивті түрде бөлісе алмайтын, тиісті дағдылардың жетіспеушілігін көрсететін өнімсіз форма екенін айтады. Голландияның Амстердам университетінің әлеуметтік және мінез-құлық ғалымы Эдди Браммельман мен Колумбустағы Огайо штатының университетінің Брэд Бушман жүргізген зерттеулер Батыс мәдениетінде нарциссизмнің қарым-қатынастарға қарағанда өзіне назар аударудан көтеріліп жатқанын көрсетіп, барлық нарциссизмді әлеуметтік тұрғыдан жағымсыз деп санайды ("өзінің артықшылығы туралы денсаулыққа зиянды сезімдер"). Канададағы Британ Колумбия университетінің профессоры Дэвид Кили нарциссизм уақытша көмектесе алады, бірақ ұзақ мерзімді перспективада өзіңе адал болу, жеке адалдығыңды сақтау және басқаларға мейірімді болу жақсырақ дейді.