Кіріспе

Махараштра штатының жағалауындағы арал, Үндістан.

Сальсет аралы (порт. Salsete, Махараштри Конкани: साष्टी, sāṣṭī, Sashti) – Махараштра штатының Конкан бөлігінде, Үндістанның батыс жағалауында орналасқан арал. Әкімшілік тұрғыдан Үлкен Мумбай (Үлкен Бомбей) деп белгілі, Мумбай қалалық ауданы, Мира-Бхайандер және Тане ауданының бір бөлігі оның құрамына кіреді, бұл оны тығыз халықтанған және әлемдегі ең тығыз бекілген аралдардың біріне айналдырады. Аралда 20 миллионнан астам адам тұрады.

Орналасқан жері

Салсетті солтүстігінде Васай ағысымен, солтүстік-шығысында Ульхас өзенімен, шығысында Тане ағысымен және Мумбай портымен, оңтүстігінде және батысында Араб теңізімен шектеседі. 19-шы және 20-шы ғасырларда жерді қайта жарату арқылы біріктірілген Мумбайдың алғашқы жеті аралы қазір әлдеқайда үлкен Салсетті аралының оңтүстікке қарай сүйірілген түбегін құрайды. Бұрын Салсеттің оңтүстік-шығысында орналасқан Тромбей аралының көп бөлігі арасындағы батпақтарды қайта жарату нәтижесінде бүгінде Салсеттің бір бөлігі болып табылады. Аралында Боривали ұлттық паркі, сондай-ақ Санжай Ганди ұлттық паркі орналасқан. Тане қаласы солтүстік-шығыс бұрышында, Тане ағысында жатыр, ал Мумбайдың батыс қалашықтары Баяндардан солтүстік-батыс бұрышынан Бандраға дейін созылып, Мумбай қаласы ауданынан бұрынғы батыс жағында орналасқан. Ал Танеден Курлаға дейін созылған Мумбайдың шығыс қалашықтары аралдың шығыс жартысында жатыр. Екі қалашықтың арасын Боривали ұлттық паркі Андхеридегі Повай ауданына дейін бөліп тұрады. Саяси тұрғыдан Мумбай қалалық ауданы Махим мен Сионның оңтүстігіндегі түбекті қамтиды, ал бастапқы аралдың көп бөлігі Мумбай қалалық ауданының құрамына кіреді. Солтүстік бөлігі Тане ауданының құрамында, ол Тане ағысы арқылы материкке дейін созылады.

Тарих

Сасашти (сонымен қатар Сашти деп қысқартылған) сөзі Махараштри Конкани тілінде "алпыс алты" дегенді білдіреді, бұл аралдағы бастапқы "алпыс алты ауылға" сілтеме жасайды. Бұл жерде (Агри, Кунби) шаруалар, ауыл шаруашылығымен айналысушылар, (Бхандари) тодди-тапшылар, (Сутар, Мали) қолөнершілер және (Колис) балықшылар тұрған. Олар 55 жылы Мәсіхтің шәкірті Бартоломей елшісінің солтүстік Конкан аймағына келгенімен байланысты христиан дінін қабылдады. Кейіннен оларды Үндістандағы Латын шіркеуіне төрт діни орден – доминикан, францискан, августин және иезуиттер – 15 ғасырда португалдықтармен бірге әкелді. Салсеттің алғашқы тұрғындары – Бомбейдің шығыс үнді католиктері, Агрис және Колис. Аралда 109 буддалық үңгірлер, оның ішінде Канхеридегілер табылды, олар 2 ғасырдың соңына жатады. Салсетті бірден кейін біреуі биледі, соңғылары Силхаралар және кейін Маратхалар болды. 1343 жылы аралдар Гужарат сұлтанына қосылды. 1534 жылы португалдық империя Сұлтан Бахадур Шахтан аралдарды тартып алды. Сашти португалдық Үндістанның солтүстік провинциясының бөлігіне айналды, ол Бассейн шығанағының солтүстік жағалауындағы Васайдан (Бассейн) басқарылды. Ол 25 қазан 1535 жылдан 1548 жылға дейін зерттеуші Диого Родригеске жалға берілді. 1554 жылы аралдар атақты дәрігер, ботаник және "Индияның қарапайым дәрілері мен медициналық мәселелері туралы" еңбегінің авторы Гарсия де Ортаға берілді. Португалдықтар Салсетте аралында тоғыз шіркеу салдырды: Нирмал (1557), Носса Сеньора дос Ремедиос (1557), Сандор (1566), Агаши (1568), Нандакал (1573), Папди (1574), Пэле (1595), Маникпур (1606) және Носса Сеньора дас Мерсе (1606). Бандрадағы Сент-Эндрюс шіркеуі мен Маунт-Сент-Мария шіркеуі, Мазагаондағы Крест алаңындағы Крест, Глория шіркеуі (1632) және Санта-Крустағы шіркеудің қалдықтары – 21 ғасырға дейін сақталған жалғыз құдайға табыну орындары. 1661 жылы Бомбей (Мумбай) аралдары Англияның Карл II-іне Екатерина де Браганцаның қалыңдықтарының бөлігі ретінде Ұлыбританияға берілді, ал Салсетт португалдықтардың қолында қалды. Чарльз II өз кезегінде 1668 жылы Бомбей аралдарын ағылшын Шығыс Үнді компаниясына жылына 10 фунт стерлингке жалға берді. Компания Мумбайдағы (Бомбей) терең порты өте қолайлы екенін анықтады және 1661 жылы халық саны 10 000-нан 1675 жылға қарай 60 000-ға дейін өсті. 1687 жылы Шығыс Үнді компаниясы штаб-пәтерін Сураттан сол жерге көшірді. 1737 жылы арал Маратхалардың зорлық-зомбылығымен басып алынды, 1739 жылға дейін Маратха күштерінің жиі шабуылдауына байланысты Дамаон, Диу және Сильвассадан басқа, Үндістанның барлық португалдық солтүстік провинциясы. Маркиз де Помбал 1750 жылдары Маратха конфедерациясының Пешва Баладжи Баджираоға Үлкен Бомбейді ресми түрде берді. Британдықтар 1774 жылы Салсетті басып алды, ал ол 1782 жылғы Салбай келісімінде Шығыс Үнді компаниясына ресми түрде берілді. 1782 жылы Бомбей провинциясының губернаторы Уильям Хорнби Бомбей аралдарын біріктіру жобасын бастады. 1845 жылы оңтүстік Бомбейдің жеті аралы бірігіп, 435 км² аумақты құрады. Бомбей аралын материкке Салсет арқылы қосу үшін 19 ғасырда теміржол виадуктары мен тас жолдар салынды. Мумбайды Салсет пен Тромбейден бөліп тұрған арналар 1803 жылы Сион тас жолымен көпірленді. Бұл тас жол салынып біткеннен кейін қолжетімділік айтарлықтай артты. Махим мен Бандра 1845 жылы Махим тас жолы арқылы қосылды. Бұл теміржолдар мен жолдар бай саудагерлерді Салсетте виллалар салуға ынталандырды. 1901 жылы Салсеттің халқы 146 993 адамға жетті және аймақ Үлкен Бомбей деп атала бастады.

География

Салсеттеде тасқындық жазықтармен қоршалған төбелердің орталық массиві басым. Оның батыс жағында бірнеше кішкентай аралдар жатыр. Олардың ішінде Бандра, Хар Данда, Джуху (теңіз деңгейінен бір-екі метр ғана жоғары көтерілген ежелгі, сызықты құмдар), Версова, Марве аралы, Дхарави аралы және Рай Мурде бар. Бәрінің де төбешік ядросы және толқындармен ойылған платформалары мен құмды жағажайлары бар. Бұл аралдар 1808 жылға дейін дерлік бөлек болған. 1882 жылы Тананың ескі анықтамалығында жазылғанда, төмен су кезінде арадағы тасқындық бұғаздар арқылы жүріп осы аралдарға жетуге болар еді, қазіргі Горайдағы Дхарави аралын (Махим маңындағы шалаппен шатастырмау керек) қоспағанда, оған қайықпен жету қажет еді. Қазір бұл аралдар бөлек емес, қайта құру арқылы Салсеттеге қосылған. Ең биік нүктесі – аралдың солтүстік бөлігіндегі Боривали ұлттық паркіндегі Канхеридің (467 метр) конус тәрізді шыңы. Бұл ұлттық парк – қала шегіндегі әлемдегі ең ірі ұлттық парк.

Геология

Арал бірнеше жарықтардың тоғысқан жерінде орналасқан. Бұл аймақты жер сілкінісіне осал етеді, оның шамасы 6 балға дейін жетеді. Аралдың көп бөлігі қара базальт тас түзілімдерінен құралған. Теңіз жағасында болғандықтан, батыс жағалауында құмды жолақ бар. Ескі Мумбаидың оңтүстік бөлігі көбінесе теңіз деңгейінде жатыр. Дегенмен, бұрынғы сайлы жерлер теңіз деңгейінен төмен орналасқан. Қаланың көп бөлігі төбелі жерлерден тұрады.

Көлдер

Аралда үш ірі көл бар: Повай көлі, Тулси көлі және Вихар көлі. Соңғы екеуі Мумбай қаласының сумен жабдықталуының бір бөлігін қамтамасыз етеді. Одан басқа көптеген кішкентай тоғандар мен көлдер де кездеседі.

Өзендер

Мити (Махим), Поисар, Ошивара және Дахисар өзендері ұлттық саябақта басталып, Араб теңізіне құяды. Мити өзені Вихар көлінен бастау алады. Васай мен Тане бұғаздары – Ульхас өзенінің тармақтары.

Жағалар

Жағалаудан ішкі жерлерге қарай бірнеше тұзды немесе ащы сулы салалар созылып жатыр. Махим саласы қала мен батыстағы қала шетін бөліп тұрады. Батыс жағалауының солтүстігінде Ошивара өзені Малад (немесе Марве) саласына, ал Дахисар өзені Горай саласына құяды. Шығыс жағалауында да көптеген кішкентай салалар бар.

Сулы-жауынды жерлер

Салсеттің шығыс жағалауының шағын оңтүстік бөлігі Мумбай портын құрайды. Осы аймақтың солтүстігінде Севриде қоныс аударатын құстар мекендейтін, кең аумақты қорғалған ылғалды жерлер орналасқан. Аралдың солтүстік және солтүстік-батыс бөлігінде, сондай-ақ Махим өзенінің бір бөлігінде үкімет қорғауындағы батпақтар бар. Бұл батпақты аймақтар тығыз мангр ормандарын құрайды.