Кіріспе

Неміс офицері және саясаткер Теодор Дюстерберг (19 қазан 1875 – 4 қараша 1950) – нацистер билікті басып алғанға дейін Германиядағы «Дер Стальхелм» ұйымының жетекшісі болды.

Өмірбаян

Дармштадт қаласында әскери хирургтың ұлы болып туған Дюстерберг 1893 жылы кадет корпусында оқығаннан кейін Пруссия армиясына қосылды. 1900 жылы Дюстерберг Боксер көтерілісі кезінде Қытайда әрекет еткен Шығыс Азия экспедициялық корпусының құрамында болды. Екі жыл өткен соң Дюстерберг офицер болып, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін түрлі әскери құрамаларды басқарды. Соғыс жылдары Дюстерберг Пруссияның соғыс министрлігінде қызмет етіп, ақырында Oberstleutnant шеніне жетті. Немец Ұлттық Халық партиясының жетекшісі Альфред Гугенберг 1929 жылдан бастап Германиядағы саяси орталықты жоюға бағытталған поляризация стратегиясын қолға алды, нәтижесінде балама ретінде тек СПД және КПД сияқты марксистік партиялар мен оңшыл "ұлттық" партиялар ғана қалды. Пруссиялық референдумның сәтсіз аяқталуы Дюстербергті орташа оңшылдарды "ұлттық" лагерьге қосу стратегиясынан бас тартып, Гугенберг ұсынғандай орташа оңшылдарды жоюға бағыттады. 1931 жылдың қазанында Дюстерберг "Дер Штальхельм" ұйымын нацистермен, ДНВП және басқа оңшыл топтармен біріктіріп, Харцбург майданын құрды. Харцбург майданы Генрих Брюнингті және Веймар Республикасын құлатуға тырысты, бірақ Адольф Гитлердің нацистік партияны осындай ірі оңшыл коалицияға ұзақ мерзімге бағынуға дайын болмауына байланысты тарап кетті. Харцбург майданы таратылғаннан кейін Дюстерберг "Дер Штальхельм" ұйымын басқаруын жалғастырды және ұйымның ДНВП-мен одағын сақтап қалды.

1932 жылғы президенттік сайлау

1932 жылы Дюстербергті «Дер Штальхелм» және ДНВП Германия президенті лауазымына үміткер етіп ұсынды, бірақ нацистер оның еврей тегі бар екенін жариялағанда, Дюстербергтің неміс халқының кең қолдауын алу мүмкіндігін түгелдей жойды. 1932 жылдың сәуір айында, қатты антисемит Дюстерберг өзінің атасының 1818 жылы лютеран дініне өткен прус еврей дәрігері екенін білді. Бұл жаңалық Дюстербергтің жүйкесіне тиіп, оны «Дер Штальхелм» ұйымынан ұяттан отставкаға кетеді. Бірнеше досы оны отставкаға кетпеуге көндірді, ал «Дер Штальхелм» ұйымының федералдық жетекшісінің орынбасары ретінде қалуы үшін ол әрбір мүшеге қосымша талаптар қойды, атап айтқанда: «Дер Штальхелм» мүшелері ата-аналарының, аталарының және бабаларының «еврей қаны» жоқ екенін растайтын шіркеу тізімдерінің нотариалды куәландырылған көшірмелерін ұсынуы керек. «Дер Штальхелм» мүшелері абыройға сөз беріп, еврейлермен жеке, отбасылық немесе кәсіби қарым-қатынаста болмағанын мәлімдеуі керек. «Дер Штальхелм» мүшелері өздерінің бабаларының Наполеон Франциясына қарсы «азаттық соғыстарында» және/немесе біріктіру соғыстарында қай жақта болғанын дәлелдеуі керек. «Дер Штальхелм» мүшелері Бірінші дүниежүзілік соғыста қандай қызмет атқарғанын растауы керек. Дюстербергтің еврей тегінің ашыққа шығуы сайлаудың бірінші кезеңінде оның үлкен дауыс жинамауына себеп болды, ол келесі кезеңнен бас тартты. 1932 жылғы президенттік сайлау кезінде нацистер Дюстербергтің еврей тегі бар екені үшін оны әжуалай мазақтады, ал Йозеф Геббельс және Рихард Вальтер Дарре оның үстінен шабуыл жасауда ерекше қатыгездік танытты. Дарренің шабуылдарына Дюстерберг қатты ренжіді, сондықтан оны жекпе-жекке шақырды, бірақ Дарре оны қабылдамады, себебі ол «еврей қаны» бар адаммен күресуге лайық емес деп есептеді. Дюстерберг кейін Дарреге қарсы шағымын Шарнхорсттың 1-ші Ганновер далалық артиллерия полкінің бұрынғы офицерлерінің ар-намыстық сотына жеткізді, мұнда Дарре мүше болды. Дюстерберг ар-намыстық сотта Дарренің неміс офицеріне лайық емес мінез-құлқы үшін ұйымнан шығарылуы керек деп мәлімдеді, ал Дарре Дюстербергті антисемиттік сөздермен қорлауға құқығы мен міндеті бар екенін айтты. Ар-намыстық сот Дарренің пайдасына шешім шығарды, оның Дюстербергті «еврей қаны» бар деп қорлағаны дұрыс екенін мәлімдеді. Айырықша жағдай, Гитлер 1933 жылы Германияның канцлері болғаннан кейін Дюстербергке Гитлер кабинетінде қызмет ету ұсынылды, бірақ Дюстерберг бұл ұсыныстан түгелдей бас тартты. Франц Зельдте болса, Гитлер кабинетіне кірді. 1933 жылдың сәуір айында президент Пол фон Гинденбург және қорғаныс министрі генерал Вернер фон Бломберг Дюстербергті «Дер Штальхелм» ұйымынан кетуге қатты шақырды, Гитлер канцлер болғаннан кейін ол олар үшін қауіпті болып кеткенін айтты.

Тұтқындалу және кейінгі өмір

1934 жылы Дуэстербергті «Ұзын пышақ түнінде» нацистер тұтқындап, Дахау концлагеріне жіберді, онда ол қысқа мерзімге қамалды. Бостандыққа шыққаннан кейін ол танымал болмай қалды. 1943 жылы нацизмге қарсы болған Карл Фридрих Герделермен шектеулі байланыста болғаны белгілі болды, бірақ Дуэстерберг Герделердің Гитлерге қарсы жасаған қастандықтарына қатыспады. 1949 жылы Дуэстерберг «Темір қап және Гитлер» деген кітап жазды, онда ол соғысқа дейінгі саяси мансабын және «Дер Штальхельм» қозғалысын қорғады, сондай-ақ қозғалыстың нацистік партиядан тәуелсіздігін және «Гитлер уағыздаған қатыгез еврейге деген жеккөрушілікті» егжей-тегжейлі баяндады. Бір жыл өткен соң Дуэстерберг Хамелинде қайтыс болды.