Кіріспе

Цирк өнерінде, ойын-сауықта немесе жұмыста қолданылатын тіректер тіректер – адамның немесе құрылыстың жерден жоғары тұруына мүмкіндік беретін тіректер. Су тасқыны қаупі бар аймақтарда, жағажайларда немесе тұрақсыз топырақта ғимараттарды су, толқындар немесе топырақ пен құмның жылжуынан қорғау үшін көбінесе тіректерге орнатады. Жүруге арналған тіректерде аяққа басатын платформалар болады және оларды пайдаланушының аяғына бекітуге болады. Тіректер көп ғасырлар бойы қолданылып келеді.

Қолмен ұсталатын

Қолмен ұсталатын қазықтар балалар ойыншығы ретінде және цирк шеберлігін үйрену семинарларында қолданылады және екі негізгі түрі бар: жіптік және банка/шелек қазықтары мен бағаналы қазықтар. Басқа қазық түрлерінен айырмашылығы, қолмен ұсталатын қазықтар киетін адамға байланбайды немесе бекітілмейді. Қолмен ұсталатын бағаналы қазықтар екі ұзын бағанадан тұрады, олардың әрқайсысының астында аяқ тіреуіші бар. Қазық таяқтың жоғарғы бөлігінен ұстап, аяқтарын тіреуіштерге қойып, қадам жасағанда таяқты жоғары қарай тартады. Екінші типтегі қолмен ұсталатын бағаналы қазықтар бірінші типке ұқсас, бірақ олар тұтқамен аяқталады, бұл қазық жүргізушіге оларды жылжыту үшін көбірек бақылау мен икемділік береді. Мұндай қазықтар өте биік болуы мүмкін (бірнеше метрден астам). Қолмен ұсталатын жіптік қазықтар (оларды қалайы банка немесе шелек қазықтары деп те атайды) – жіптері бекітілген платформалар. Көбінесе қалайы банкалардан немесе кішкентай пластик шелектерден жасалған платформалар қазық жүргізушінің салмағын ұстап тұрады, ал жіптер қадам жасағанда банкаларды аяққа тарту үшін қолданылады.

Пег

Пег-посттар, сондай-ақ қытайлық аяқкерлер деп те аталады, көбінесе кәсіби артистер қолданады. Бұл аяқкерлер аяққа, тобуыққа және тізеден сәл төменге бекітіледі. Пег-посттар көбінесе ағаштан жасалады, бірақ алюминийден немесе түтікшелі болаттан да жасалуы мүмкін. Бұл аяқкерлер ең жеңіл түрлері болып табылады және пайдаланушыға жылдам жүруге, кенеттен бұрылуға, тіпті секірмекке немесе билеуге мүмкіндік береді. Аяқкермен жүруші әрдайым тепе-теңдігін сақтау үшін қозғалып тұруы керек.

Құрғақ қабырға немесе Dura

Кеңірдек немесе Dura тіректері шұңқырмен жүрушіге тұрып қалуға немесе жүруге мүмкіндік береді. Олар бастапқыда гипсокартон немесе гипсті қабырға құрылысында, бояу және басқа да осы сияқты жұмыстар кезінде биіктікте жұмыс істеу үшін жасалған. Кеңірдек тіректері қарапайым тіректерге қарағанда ауыррақ болады және көбінесе алюминийден жасалады. Олардың конструкциясы жүру кезінде қауіпсіздікті қамтамасыз етеді, бірақ олар көбінесе қарапайым тіректерге қарағанда қолдануда аздап әмбебапсыз болады.

Көктем

Көктемгі аяқтар, сондай-ақ секіру аяқтары деп те аталады, серіппелі болып келеді және пайдаланушыға жүгіруге, секіруге және түрлі акробатикалық тәсілдер орындауға мүмкіндік береді. Шыны талшықты серіппелі жапырақтары бар көктемгі аяқтар 2004 жылы Америка Құрама Штаттарында "PowerSkip" тауарлық белгісімен патенттелген, олар ойын-сауық және экстремалды спорт түрлері үшін таңдалады. Бұл аяқтарды пайдалану powerbocking деп те аталады, бұл атау аяқтардың ойлап табушысы Александр Боекке арналған. Көктемгі аяқтар көбінесе алюминийден жасалады. Пого таяғының алдындағы сталь спиральді серіппелерді қолданатын көктемгі аяқтар 19 ғасырда жасалуға тырысылған.

Цифрлық деңгейі

Цифрлық тірек – бұл аяқпен жүретін тірек, оның сызығы тібік сүйегінен емес, аяқтан өтеді. Бұл костюмерлерге жануардың қадамдарын қайталауға мүмкіндік береді. Осындай конструкцияға түсетін күштің артық болуынан олар сирек кездеседі; яғни, қолмен жасалған сәттілігі аз болады.

Артикуляциялық

Бұл типтегі тіреулер құрғақ қабырға тіреулеріне ұқсас, себебі олар жүрушіге тепе-теңдікті сақтау үшін салмақты бір аяқтан екіншісіне ауыстырмай, бір орында тұруға мүмкіндік береді. Буынды тіреулердің ерекшелігі – аяқ басының астында, ал кейбір түрлерінде – өкшенің астында иілгіш буын болады. Бұл тіреулер көбінесе «Уолт Дисней әлемі» және «Универсал Студиясы» сияқты ойын-сауық парктерінде қолданылады, өйткені олар артистерге қауіпсіз билеуге және басқа тіреулерге оңай зақым келтіретін трюктер жасауға мүмкіндік береді. Буынды тіреулердің екі танымал бренді – Флорида штатының Орландо қаласындағы Гэри Энсменгер өндірген «Бигфутс» және Невада штатының Лас-Вегас қаласындағы «Stilt Werks» компаниясының «Джей Уокерс» тіреулері. Буынды тіреулерді 18-ден 30 дюймға дейін реттеуге болады.

Тарих

Арменияда б.з.б. 9-7 ғасырларға жататын, акробаттардың бейнелері салынған урарт қола белбеулері табылды. Археологиялық қираған орындар мен мәтіндер ежелгі Грецияда б.з.б. 6 ғасырдан бері күлте таяқпен жүру практикасы болғанын көрсетеді. Ежелгі грек тілінде күлте таяқпен жүруші адамды κωλοβαθριστής (kōlobathristēs) деп атаған, ол κωλόβαθρον (kōlobathron) – "күлте таяқ" сөзінен шыққан, бұл сөз κῶλον (kōlon) – "мүше" және βάθρον (bathron) – "негіз, тұғыр" сөздерінен құралған. Күлте таяқпен жүру дәстүрлерінің кейбіреулері өте көне. Бельгияның Намур қаласында 1411 жылдан бері күлте таяқпен жүрушілер күрескен. Батпақты немесе су тасқынына ұшыраған жерлерде тұратын адамдар кейде сазда жұмыс істеу немесе су толыған өзендерден өту сияқты практикалық мақсаттар үшін күлте таяқтарды қолданған. Францияның оңтүстігіндегі Ландес аймағындағы қойшылар көру аумағын кеңейту үшін күлте таяққа тұрып, қойын бақылаған, ал қала тұрғындары күнделікті өмірінде ылғалды жерлерді аралау үшін оларды жиі пайдаланған. Жұмысшылар шұңғыл шөпті 12 фут биіктіктегі сымдарға бекіту үшін күлте таяқтарды қолданған. Бұл техника 20 ғасырдың ортасына дейін қолданылып келді, содан кейін жаңа технологиялармен алмастырылды.

Қазіргі қолданысы

Қаңқабақтар ойын-сауық мақсатында, басқа да жұмыстарды атқаруға көмектесетін құрал ретінде, сондай-ақ хобби немесе демалыс құралы ретінде қолданылуы мүмкін.

Ойын-сауық

Көптеген елдерде аяқ салдылар ойын-сауық үшін кеңінен қолданылады. Аяқ салдымен жүрушілер шерулерде, фестивальдерде, көшедегі шараларда және корпоративтік іс-шараларда өнер көрсетеді. Ангианоның (Испанияның Ла-Риоха) жергілікті фестивальдерінде аяқ салдылармен би өтеді, онда бишілер сатылы көшемен төмен қарай жүріп, айналады. Жыл сайын шілде айының басында Нидерландының Девентер қаласында және Бельгияның Намур қаласында аяқ салдымен жүру және билеу фестивальдері өткізіледі. Алғашқы аяқ салдымен жүру көрсетулері көбінесе костюмді өте биік адам стилінде болған, ол аяқ салдыларды жабу үшін ұзын шалбар немесе юбка киген. Соңғы кезде аяқ салдымен жүрушілер биік адамға ұқсамайтын әртүрлі костюмдер жасады. Мысалы, гүлдер мен жануарлар. Биік адам стилі де әртүрлі тақырыптарды қамтиды. Мысалы, спортшылар, тарихи қойылымдар және әдебиет немесе кино кейіпкерлеріне негізделген қойылымдар. Аяқ салдымен жүрудің ең соңғы түрлерінің бірі – ұзартылған орындық тірегі мен рульдік тірегі бар "аяқ салды велосипедінде" жүретін аяқ салдымен жүруші. Әлемде жарық фестивальдері өте танымал болғандықтан, аяқ салдымен жүрушілер өздерінің костюмдерін жасауға технологияны енгізді. Қоғамдық немесе жеке шараларда аяқ салдыларда LED роботтарын немесе басқа да жарықтандырылған костюмдерді көру өте көп кездеседі.

Жұмыс

Алюминийден жасалған тіреулерді Калифорниядағы жеміс өсірушілер шабдалы, слива және апта ағаштарын күтімдеуге және жинауға кеңінен пайдаланады. Тіреулер үлкен терезелерді жууға, шатырларды жөндеуге, биік жабындарды орнатуға немесе бояуға қолданылып келеді. Тіреулер құрғақ құрылыс кезінде, аяқтау бояуына және аспалы төбе плиткаларын ілу кезінде биік жерлерге жету құралы ретінде пайдаланылады.

Демалыс

Аяқ тіреулерді балаларға дағдыны дамыту ойыншығы ретінде сатып алуға болады, сонымен қатар аяқ тіреулерді мектептердегі, жазғы жәрмеңкелердегі және басқа да шаралардағы цирк шеберлігі семинарларында оқыту кең таралған.

Жазбалар

1891 жылы Францияның Ландес аймағынан келген Сильвен Дорнон (fr) 58 күнде Парижден Мәскеуге дейін аяқ сатып барып жүрді. 2001 жылдың 1 қазанында Қытайдың Саймаити Имингі Синьцзян, Қытайдың Шаншань округінде 24 сағат ішінде аяқ сатып жүрді. 2002 жылдың 14 қыркүйегінде канадалық Даг Хант ең ауыр аяқ сатымен жүрді. Олардың жұбының салмағы болды. Ол осы аяқ сатылармен өздігінен 29 қадам жасады. 2006 жылдың 15 қарашасында Қытайдың Саймаити Имингі ең биік аяқ сатымен жүру бойынша Гиннестің әлемдік рекордын жаңару үшін 10 қадам жасады. 2008 жылы Австралиялық Рой Малой биік аяқ сатылармен бес қадам басты, бұл ең биік аяқ сатылар бойынша ресми емес рекорд. 2008 жылдың 30 наурызында АҚШ-тың Ашрита Фурман Германияның Дахау қаласында серіппелі аяқ сатылармен 7 минут 13 секундта жүгірді.