Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Анадолы бейліктері (Анадолу бейліктері, Осман түрікше: Tavâif i mülûk, Beylik;) – Анатолиядағы билер басқаратын кішігірім княздықтар (немесе шағын мемлекеттер), алғашқылары 11 ғасырдың соңында құрылған. Екінші, одан да кең ауқымды құрылу кезеңі 13 ғасырдың екінші жартысында Рум Сәлжұқ сұлтанатының әлсіреуі салдарынан болды. Оғыз түркілерінің Қайы руынан шыққан Османұлы бейліктерінің бірі, Бурса қаласын астана етіп, 15 ғасырдың соңына қарай басқа бейліктерді біріктіріп, Осман империясын құрды. "Бейлік" сөзі бидің құзырындағы аумақты білдіреді, ол Еуропаның басқа аймақтарындағы герцогтік немесе княздыққа балама болып табылады.
Historical, small Turkic principalities in Anatolia
Anatolian beyliks (Anadolu beylikleri, Ottoman Turkish: Tavâif i mülûk, Beylik; ) were small principalities (or petty kingdoms) in Anatolia governed by beys, the first of which were founded at the end of the 11th century. A second and more extensive period of establishment took place as a result of the decline of the Seljuq Sultanate of Rûm in the latter half of the 13th century. One of the beyliks, that of the Osmanoğlu of the Kayı branch of Oghuz Turks, from its capital in Bursa completed its incorporation of the other beyliks to form the Ottoman Empire by the late 15th century. The word beylik denotes a territory under the jurisdiction of a bey, equivalent to a duchy or principality in other parts of Europe.
Тарих
1071 жылы Селжұқтардың Манзикерт шайқасында Византия империясын жеңгеннен кейін, Оғыз түркі тайпалары қазіргі Түркияға қоныстанды. Селжұқтардың Рум сұлтанатының Коньяда құрылған орталық билігі, негізінен, осы тайпаларды uç bey немесе uj begi деп аталатын тағайындалған бейлер (әсіресе византиялықтарға қарсы қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін шекара аймақтарында) пайдалану арқасында қалыптасты. Бұл тайпалар, бейлер басшылығымен, адалдықтары үшін Селжұқтардан әскери және қаржылық қолдау алатын. Алайда, шығыстан келген моңғол шапқыншылығы Селжұқтардың күшін әлсіретті. Анатолиядағы Ильхандық қолбасшылар күшейіп, бейлерді, бұрын Рум сұлтандығының вассалдары болғандарын, өз иеліктеріне егемендік жариялауға итермеледі. Селжұқтардың Коньядағы орталық билігінің құлдырауымен, көптеген бейлер атабегтермен (бұрынғы Селжұқ басшылары) және басқа да мұсылман діни қайраткерлерімен бірікті. Сонымен қатар, моңғолдардан қашқан Парсы және Түркістанның ғази сарбаздарын да жалдады. Газилер исламдық билікті нығайту мақсатымен, мулла немесе генерал жетекшілігімен Византия жерлеріне шабуыл жасады, бұл шабуылдар бейліктердің ықпал аймағын кеңейтті. Византия империясы әлсіреген сайын, Кіші Азиядағы қалалары осы шабуылдарға қарсы тұру мүмкіндігін жоғалтты, көптеген түріктер Анатолияның батыс бөліктеріне қоныстанды. Нәтижесінде, жаңадан бағындырылған аймақтарда көптеген бейліктер құрылды, олар Византиямен, Генуямен, Тамплиерлермен, сондай-ақ бір-бірімен билік үшін күресті. 1300 жылға қарай түріктер Эгей теңізі жағалауына жетті, бұл аймақты екі ғасыр бұрын уақытша бағындырған еді. Бастапқыда ең күшті мемлекеттер Қарамандықтар мен Гермияндықтар болды. Кейін Османлы империясына айналатын Осман бейлігі Соғұт маңында, солтүстік-батыста орналасқан, сол кезде салыстырмалы түрде кішкентай және әскери қуаты шамалы болды. Эгей теңізі жағалауында, солтүстіктен оңтүстікке қарай, Қараси, Сарухан, Айдын, Ментеше және Теке бейліктері орналасқан. Кандар әулеті (кейін Исфендияр деп те аталды) Қастамону және Синоп облыстарындағы Қара теңіз аймағында билік жүргізді. Өзінің негізін қалаушысы Осман I басшылығымен Осман бейлігі 14-шы ғасырдың басында Византия есебінен батысқа және Мармара теңізінің оңтүстігіне қарай кеңейді. 1354 жылы көршілес Қарасы бейлігін басып алып, Румелияға қарай жылжуымен олар күш жинап, сол кезде ең күшті деп саналған Қараман бейлігінің басты қарсыласы болды. 14-шы ғасырдың соңында Османлылар Анатолияға қалаларды басып алу немесе некелік одақтарды нығайту арқылы енді. Осы кезде Осман аймақтық билігінің күшеюінен сақтанған Қарамандықтар басқа бейліктердің, Мамлюктердің, Ақ Қоюнлудың ("Ақ қойлы түркімендердің"), Византиялықтардың, Понттықтардың және Венгрлердің көмегімен Османмен қайта-қайта қақтығысты, бірақ әрқашан жеңіліске ұшырап, билігін жоғалтты. Ғасырдың соңына қарай алғашқы Осман басшылары Қарамандықтардан және басқа да маңызды емес бейліктерден көптеген жерлерді басып алды. Олар 1402 жылы Анкара шайқасында Осман империясының Тамерланға қарсы жеңілісінен кейін қысқа уақытқа тыныс алды, оларға аумақтары қайтарылды. Бірақ Осман мемлекеті Мехмед I және оның ұлы Мурад II басшылығымен тез арада қайта құрылды, олар 25 жыл ішінде осы бейліктердің көпшілігін Осман территориясына қайта қосты. Қараман бейлігіне соңғы соққыны Мехмед II берді, ол олардың жерлерін басып алып, Анатолияда біртекті билікті қамтамасыз етті. Османлылардың біртұтас билігіне қарай келесі қадамдарды 1515 жылы Мамлюк сұлтанатына қарсы жорығы кезінде Рамазан бейлігі мен Дулкадир бейлігінің аумақтарын басып алған Селім I және оның ұлы Сүлеймен Шаһана жасады, ол 1534 жылғы жорығында Түркияның қазіргі аумақтарын (және одан да көп) толыққанды біріктірді. Бұрынғы Анатолия бейліктерінің көпшілігі кейін Осман империясының әкімшілік бөліністерінің негізі болды.
Following the 1071 Seljuk victory over the Byzantine Empire at the Battle of Manzikert and the subsequent conquest of Anatolia, Oghuz Turkic clans began settling in present day Turkey. The Seljuk Sultanate of Rum's central power established in Konya was largely as a result of using these clans under appointed beys called uç bey or uj begi (especially in border areas to ensure safety against the Byzantines); uç is a Turkish term that denotes a border or frontier territory equivalent to marches, with the similar term margrave used in other parts of Europe. These clans, led by beys, would receive military and financial support from the Seljuks in return for their fealty. However, Mongol invasions from the East saw a decline in Seljuk power which gradually deteriorated. The Ilkhanate commanders in Anatolia then gained strength and authority which encouraged the beys, who had until then been vassals to the Sultanate of Rum, to declare sovereignty over their dominions. With the fall of Seljuk centralized power in Konya, many beys joined forces with the atabegs (former Seljuk leaders), and other religious Muslim leaders, in addition to employing Ghazi warriors from Persia and Turkestan, who also fled the Mongols. The ghazis fought under the inspiration of either a mullah or a general, trying to assert Islamic power, with the attacks on Byzantine territory further expanding the power sphere of the beyliks. As the Byzantine Empire weakened, their cities in Asia Minor became gradually less and less able to resist these attacks, and many Turks began to settle in western parts of Anatolia. As a result, many more beyliks were founded in these newly conquered realms, who engaged in power struggles with the Byzantines, the Genoese, the Knights Templar, as well as between each other. By 1300, the Turks had reached the Aegean coastline, held momentarily two centuries before. In the beginning, the most powerful states were the Karamanids and the Germiyanids in the central area. The Beylik of Osmanoğlu, who would later go on to become the Ottoman Empire, was situated in the northwest, around Söğüt, and was at that stage relatively small and possessed modest military power. Along the Aegean coast, from North to South, were the principalities of Karasi, Saruhan, Aydin, Menteşe, and Teke. The Candar dynasty (later also known as Isfendiyar) reigned in the Black Sea region around the provinces of Kastamonu and Sinop in what was the Beylik of Candar. Under its eponymous founder, Osman I, the Beylik of Osman expanded at Byzantine expense westwards and southwards of the Sea of Marmara in the first decades of the 14th century. With their annexation of the neighboring Beylik of Karasi and their advance into Rumelia starting in 1354, they soon gained strength to emerge as the principal rivals of the Beylik of Karaman, who at the time were thought to be the strongest. Towards the end of the 14th century, the Ottomans advanced further into Anatolia either through the acquisition of towns or by cementing marriage alliances. Meanwhile, wary of an increase in Ottoman regional power, the Karamanids repeatedly engaged in conflict with the Ottomans with the help of other beyliks, Mamluks, Aq Qoyunlu ("White Sheep Turkomans"), Byzantines, Pontics and Hungarians, failing and losing power every time. By the close of the century, the early Ottoman leaders had conquered large parts of land from Karamanids and other less prominent beyliks. These had a short respite when their territories were restored to them after the Ottoman defeat suffered against Tamerlane in 1402 in the Battle of Ankara. But the Ottoman state quickly collected itself under Mehmed I and his son Murad II, who reincorporated most of these beyliks into Ottoman territory in a period of about 25 years. The final blow to the Beylik of Karaman was struck by Mehmed II, who conquered their lands and re assured a homogeneous rule in Anatolia. The further steps towards a single rule by the Ottomans were taken by Selim I who conquered territories of the Beylik of Ramadan and the Beylik of Dulkadir in 1515 during his campaign against the Mamluk Sultanate, and his son Süleyman the Magnificent who more or less completely united the present territories of Turkey (and much more) in his 1534 campaign. Many of the former Anatolian beyliks subsequently became the basis for the administrative subdivisions in the Ottoman Empire.
Кесе Дағ (1243) кейін құрылған бейліктер
Екінші топ бейліктер 1243 жылы Кёсе Дағ шайқасындағы моңғол шабуылының нәтижесінде осы орталық мемлекет әлсірегеніне байланысты пайда болды, бұл 13 ғасырдың соңында Батыс Анатолияда түрік аумағының кеңеюіне жанама себеп болды. + Кёсе Дағ шайқасынан кейін құрылған. Бейлік атауы, бас қаласы, билік ету мерзімі:
A second group beyliks emerged as a result of the weakening of this central state under the Mongol blow with the Battle of Köse Dağ in 1243, which had the indirect consequence of extending Turkic territory in Western Anatolia toward the end of the 13th century. + Founded after the Battle of Köse DağBeylik's nameCapital cityDuration of ruleAhilerAnkarac. 1290–1362Alaiye Alanya1293–1471 as vassals to KaramanidsAydinids Birgi, later Ayasluğ (Selçuk)1300–1425CanikSamsun, Amasya and the vicinity ?–1460Candar (later also known as Beylik of Isfendiyar)Eflani, later Kastamonu, last Sinop1291–1461ChobanidsKastamonu (preceding the Candars)1211–1309Dulkadirids Elbistan, later Maraş1348–1522Eretnids Sivas, later Kayseri1335–1390Erzincan Erzincan1379–1410Eshrefids Beyşehir1285–1326Germiyanids Kütahya1300–1429Hamidids Eğirdir1300–1391Kadi Burhan al Din Sivas (replacing the Eretnids)1381–1398Karamanids Larende (Karaman)1250–1487Karasids/Karası Balıkesir, later Bergama and Çanakkale1296–1357Ladik (also called Inanjids, subordinate to Sahib Ataids and Germiyanids)Denizli 1262–1391Menteşe Milas1261–1424Ottomanids (later the Ottoman Empire)Söğüt, later Bursa, Dimetoka, Edirne and Istanbul1299–1922Pervâneid Sinop1277–1322RamadanidsAdana1352–1608Sahib Ataids Afyonkarahisar1275–1341Sarukhanids Manisa1300–1410Teke (issued from the Hamidids)Antalya, later Korkuteli1321–1423
Ахилер, Анкара, шамамен 1290–1362
Алайе, Аланья, 1293–1471 (Қарамандықтарға қарасты)
Айдинілер, Бирги, кейіннен Айяслуқ (Селжұқ), 1300–1425
Каник, Самсун, Амасия және айналасы, ?–1460
Кандар (кейін Исфендияр бейлігі деп те аталады), Ефлани, кейін Кастамону, соңында Синоп, 1291–1461
Шобандықтар, Кастамону (Кандарлардан бұрын), 1211–1309
Дулкадирлер, Эльбистан, кейін Мараш, 1348–1522
Эретнілер, Сивас, кейін Кайсери, 1335–1390
Эрзинжан, Эрзинжан, 1379–1410
Ешрефлер, Бейшехир, 1285–1326
Гермиянилер, Күтахия, 1300–1429
Хамидлер, Еғирдир, 1300–1391
Кади Бурхан әд-Дин, Сивас (Эретнілерді алмастырып), 1381–1398
Қарамандықтар, Ларенде (Қараман), 1250–1487
Карасилер/Карасы, Балықесир, кейін Бергама және Чанаккале, 1296–1357
Ладик (Инанджилер деп те аталады, Сахиб Аталықтар мен Гермиянилерге бағынышты), Денизли, 1262–1391
Ментеше, Милас, 1261–1424
Османдықтар (кейін Осман империясы), Сөгүт, кейін Бурса, Диметока, Эдирне және Стамбул, 1299–1922
Перванейд, Синоп, 1277–1322
Рамаданилер, Адана, 1352–1608
Сахиб Аталықтар, Афйонқарахисар, 1275–1341
Сарухандықтар, Маниса, 1300–1410
Теке (Хамидтерден тараған), Анталия, кейін Коркутели, 1321–1423
A second group beyliks emerged as a result of the weakening of this central state under the Mongol blow with the Battle of Köse Dağ in 1243, which had the indirect consequence of extending Turkic territory in Western Anatolia toward the end of the 13th century. + Founded after the Battle of Köse DağBeylik's nameCapital cityDuration of ruleAhilerAnkarac. 1290–1362Alaiye Alanya1293–1471 as vassals to KaramanidsAydinids Birgi, later Ayasluğ (Selçuk)1300–1425CanikSamsun, Amasya and the vicinity ?–1460Candar (later also known as Beylik of Isfendiyar)Eflani, later Kastamonu, last Sinop1291–1461ChobanidsKastamonu (preceding the Candars)1211–1309Dulkadirids Elbistan, later Maraş1348–1522Eretnids Sivas, later Kayseri1335–1390Erzincan Erzincan1379–1410Eshrefids Beyşehir1285–1326Germiyanids Kütahya1300–1429Hamidids Eğirdir1300–1391Kadi Burhan al Din Sivas (replacing the Eretnids)1381–1398Karamanids Larende (Karaman)1250–1487Karasids/Karası Balıkesir, later Bergama and Çanakkale1296–1357Ladik (also called Inanjids, subordinate to Sahib Ataids and Germiyanids)Denizli 1262–1391Menteşe Milas1261–1424Ottomanids (later the Ottoman Empire)Söğüt, later Bursa, Dimetoka, Edirne and Istanbul1299–1922Pervâneid Sinop1277–1322RamadanidsAdana1352–1608Sahib Ataids Afyonkarahisar1275–1341Sarukhanids Manisa1300–1410Teke (issued from the Hamidids)Antalya, later Korkuteli1321–1423
Тіл
Селжұқтармен және түркі тайпаларының Анатолия материгіне қоныс аударуымен байланысты, Анатолия бейліктері Анатолияда түркі тілін және ислам мәдениетін таратуға ықпал етті. Селжұқтардың әкімшілік тілі парсы тілі болғанымен, Анатолия бейліктері тұрмыста қолданылатын түркі тілін ресми әдеби тіл ретінде қабылдады. Осылайша түрік тілі осы биліктерде кеңінен таралып, Осман дәуірінде өзінің ең жоғары жетістіктеріне қол жеткізді.
Combined with the Seljuks and the migration of Turkic tribes into the Anatolian mainland, the Anatolian beyliks spread the Turkic language and Islamic culture in Anatolia. Unlike the Seljuks, whose administrative language was Persian, the Anatolian beyliks adopted spoken Turkic as their formal literary language. The Turkish language thus achieved widespread use in these principalities and reached its highest sophistication during the Ottoman era.
Өнер
Олардың шектеулі ресурстарына және сол дәуірдің саяси ахуалына қарамастан, Анатолия бейліктері кезеңінде өнер гүлденді, бұл Осман өнерінің негізін қалады. Анатолия бейліктерінің көркемдік стилі Селжұқтар мен Османдықтар арасындағы кезеңдік өткелдің өкілі саналады, бірақ жаңа бағыттар да пайда болды. Әсіресе, көшпелі дәстүрлі шеберлер мен сәулетшілер осы жаңа бағыттарды және жергілікті стильдерді Анатолияның көптеген бейліктеріне таратуға көмектесті, нәтижесінде, әсіресе сәулет өнерінде, жаңашыл және ерекше туындылар пайда болды. Селжұқтардың ағаш және тасқа ою-өрнек салу, керамикалық плиткалар және басқа да ұқсас сәндік өнерлері қолданыла берді, бірақ жаңа кеңістіктерді іздеудің және оның басқа өнер салаларындағы көрінісінің әсері де болды. Анатолия бейліктері сәулетінің көрнекті мысалдары: Балаттағы (Милет) Иляс бей мешіті (1404), Селчуктағы Исабей мешіті (1375), Айдын бейлігі салған Биргідегі Ұлу қамыр мешіті (1312). Аталған мешіттер Селжұқ сәулетінің жалғасы болғанымен, ішкі және сыртқы кеңістіктердегі әшекейлеудің артуымен, аулалар мен минареттердің орналасуымен ерекшеленеді. Қараман бейлігі де Ерманектегі Ұлу қамыр мешіті (1302), Қарамандағы Хатуния медресесі (1382), Нигдедегі Ақмедерсе медресесі (1409) сияқты маңызды сәулеттік ескерткіштер қалдырды, олардың барлығы сыртқы ортаны ескеретін және оған үйлесетін жаңа стильді құрметтейді. Анатолия бейліктері сәулетінің алғашқы үлгілерінің бірі – ішкі кеңістікті бір үлкен күмбез астында біріктіруді және монументалды сәулеттік құрылымды қалыптастыруды көздеген Осман сәулетінің қалыптасуын білдіретін Сарухан бейлігі салған Манисадағы Ұлу қамыр мешіті (1374) болып табылады. Сондай-ақ, медреселердің салынуының көбеюі бейліктердің ғылымға қызығушылығының артуын көрсетеді.
In spite of their limited sources and the political climate of their era, art during the Anatolian beyliks flourished, probably forming the basis for Ottoman art. Although the artistic style of the Anatolian beyliks can be considered as representatives of a transition period between Seljuks and Ottomans, new trends were also acquired. Especially wandering traditional crafts artists and architects helped spread these new trends and localized styles to several beyliks across Anatolia, which resulted in innovative and original works particularly in architecture. Wood and stone carving, clay tiles and other similar decorative arts of the Seljuks were still used, however with the influence of the pursuit for new spaces and its reflections in other arts as well. Some representative examples of the Anatolian beyliks' architecture are İlyas Bey Mosque at Balat (Milet) (1404), İsabey Mosque at Selçuk (1375), Ulucami Mosque at Birgi (1312) built by the Aydın beylik. The above mosques, although being successors of Seljuq architecture, differ greatly in the increase of decorations in the interior and exterior spaces and the different placement of the courtyards and minarets. Karaman beylik also left noteworthy architectural works, such as Ulucami Mosque in Ermenek (1302), Hatuniye Madrassa in Karaman (1382), Akmedrese Madrassa in Niğde (1409), all of which respect a new style that considers and incorporates the exterior surroundings also. One of the first examples of the Anatolian beylik architecture hinting at the forming of the Ottoman architecture that aims at uniting the interior space beneath one big dome and forming a monumental architectural structure is Ulucami Mosque in Manisa (1374) built by the Saruhan beylik. Also worth noting is the increase in constructions of madrassas that points at the beyliks' attaching greater importance to sciences.