1812 жылғы Смоленск шайқасы және Наполеон жорығы

Кіріспе

1812 жылғы француздардың Ресейге басып кіру кезіндегі шайқас, 1941 жылғы қақтығыстар.

Смоленск шайқасы – француздардың Ресейге басып кіру кезіндегі алғашқы маңызды шайқас болды. Ол 1812 жылдың 16-18 тамызында өтті және император Наполеон I басқаратын Ұлы армияның 45 000-ға жуық әскері мен генерал Барклей де Толли басқаратын 30 000-ға жуық орыс әскері арасында болды. Наполеон князь Петр Багратионның Екінші армиясын ығыстырып, Смоленск қаласын басып алды. Француз артиллериясының бомбалауы салдарынан қала толығымен өртеніп кетті. 2250 ғимараттың 84%-і қирады, тек 350-і ғана зақымсыз қалды. Қаланың 15 000 тұрғынының шамамен 1000-ы шайқас аяқталған соң, өртеніп жатқан қираған орында қалды. 15 000-нан астам адамның қаза болуымен, бұл басып кіру кезіндегі ең қанды шайқастардың бірі болды.

Витебск операциясы

Генерал Михаил Андреас Барклей де Толлидің басшылығындағы Ресейдің бірінші Батыс армиясы 27 шілдеде император Наполеонмен болған шешілмей қалған шайқастан кейін Витебскінен қашып шықты, жалпы шайқастан аулақ болды. Наполеон ресейлік армияны шайқасқа салу мүмкін болмағандықтан ашуланды және 12 тамызға дейін Витебскіде қалды, өзінің Grande Armée-ін қайта құру үшін және артта қалған әскерлерін күтіп отырды. Генерал Жан Андош Жуно король Жеромның орнына Вестфалияның VIII корпусының командирі болып тағайындалды және корпус 4 тамызда Оршаның жанында Наполеонның бас әскерімен қосылды.

Франция жағдайы

Бес апта бойы үзіліссіз операциялар жүргізілгеннен кейін, Наполеонның қолжетімді басты 375 000 адамдық соққы тобы, түрлі факторлардың салдарынан 185 000 адамға дейін азайды. Маршал Николя Одино және генералдар Лоран де Гувион Сент-Сир, Жан Рейнье және Виктор де Фей де Ла Тур Маубурдың басқаруындағы 90 000 әскер түрлі міндеттерге жіберілді. Ресей әскерлері Наполеонның басты армиясына мыңдаған жауынгерлік шығын келтірді, бірақ оның әскерін азайтудың басты себебі стратегиялық шығындар болды – қалаларды, кенттерді, бекіністерді және алдыңғы жақтан жабдықтау пункттерін гарнизонмен қамтамасыз ету қажеттігі. Жылдам, күшпен жасалған марштар және көліктік керуендердің жеткізуге қабілетсіздігі дезертирліктердің көптеуіне және ондаған мың адамның аштық пен аурудан, әсіресе дизентериядан қаза табуына әкелді. Шілде айының қайнар ыстығы су қорын азайтты. Жазықтардың жетіспеуі және вагонға жеткілікті жем тиеуге болмауы салдарынан көптеген атты әскер аттары мен жүк тасуға арналған жылқылар мен ешкілер өлді.

Ресейлік жоспар

Ресей аумағының үлкен бөлігін француздардың басып алуы дағдарысқа және Ресей жоғары командасындағы билік ауысуға әкеп соқты. Принц Петр Багратионның айналасындағы агрессивті "орыс" топ Наполеонға қарсы дереу, толыққанды шабуыл жасауды талап етті. Оларды император Александр I және офицерлер корпусының көп бөлігі қолдады. Көптеген офицерлері неміс тегінен шыққан Барклей де Толлидің айналасындағы "шет елдік" топ Наполеонның соққы беру күшін әлсірету үшін қазіргі кешіктіру және шегіну саясатын жалғастыруды жақтады. Жоғарыдан және төменнен қатты қысымға, тіпті күш қолдану туралы қорқытуларға тап болған Барклей 6 тамызда шабуылға келісті. Француздардың орналасқан жерін білмей, Барклей Рудня маңында вице-король Евгений де Богарнеге тиесілі деп есептеген оқшауланған корпусты қоршауға алып, жоюды және Евгенийге көмекке келген француздарға қосымша шығын келтіруді жоспарлады. Барклей 7 тамызда Рудня және Порьешеге қарай жылды. Сол күні граф Матвей Платовтың казақтары Инково маңында генерал Гораций Себастианидің атқыш әскеріне ауыр жеңіліс сыйға тартып, 600 француз сарбазын жойды. 8 тамызда Барклей Евгений корпусы Порьешеде орналасқан деген жалған хабарды алды және әскерінің жартысын солтүстікке бұрды. Платовқа Барклей әскеріне қайта қосылу, ал Багратионға Видраға жол тарту бұйрық берілді. Багратион француз маршалы Луи Николя Давудың сол қанатына қауіп төнгенін сезіп, бұйрыққа бағынбады. Ол әскерінің аш және ауруға шалдыққандарын мәлімдеп, Смоленскке көшті. Барклей оны тоқтатуға тырыспады, тек өзінің күштерін түзетумен болды. 11 тамызда Барклей өз орнында тұрып, неаполитан корольі Иоахимнің француз атқыш әскерімен шектеулі шайқасқа түсті. 12 тамызда Барклейдің барлаушылары Порьешенің бос екенін анықтады және Платовты француз әскерінің қозғалысын бақылауға жіберді. Ресейлік шабуыл генералдар арасындағы келіспеушіліктер, Барклейдің белсенсіздігі және ресейліктердің қайтаруға мүмкіндіксіз уақытын жоғалтқан нәтижесіз жорықтарының салдарынан сәтсіз аяқталды.

Француз жоспары

Наполеон ресейліктердің шабуылдауын күткен еді және оны Ресей әскерін қоршап алып, жоюдың зор мүмкіндігі деп қарады. Ол маршал Жак Макдональдқа Даугава өзенін кесіп, Одиноттың әскеріне көмектесуге бұйрық берді, сондай-ақ Одинот пен Сент-Сирге ханзада Петр Витгенштейннің 20 мың сарбаздық корпусына шабуыл жасап, Барклайға көмектесуіне кедері келтіруді тапсырды. Наполеон Смоленск маневрі деп танылған, Барклайды оңтүстіктен айналып өтуге, ресейліктерді Мәскеуден бөліп, оқшауланған Ресей армиясын жоюға және соның арқасында соғысқа нүкте қоюға арналған шеберлікпен жасалған жоспарды ойлап шығарды. 7 тамыздағы Инково шайқасын Наполеон ресейліктердің дереу шабуылға көшетінінің белгісі деп қабылдады. Қайғырып, ол III корпустың төңірегінде қорғаныс позициясын қабылдады. 10 тамызға қарай Барклайдың өте баяу әрекеттері Наполеонды қауіп сейілгеніне көндірді. Ол маневрін жалғастырды. Витебскте француз әскерінің байланыс жолдарын қорғау үшін 3800 сарбаздық гарнизон құрылды, кейін ол 7000-ге дейін артты. Наполеон Барклайдың нақты орналасқан жерін білмеді және сезіміне сеніп әрекет етті. Ұлы армия Наполеон мен Даву басшылығындағы екі алып колонна болып жылжуға тиіс болды. Наполеонның колоннасы Жоахим Мураттың кавалериясынан, Императорлық гвардиясынан, III және IV корпус сарбаздарынан тұратын еді. Олар Днепрді Росана тұсында кешіп өтеді. Давудың колоннасы Оршада I, V және VIII корпус сарбаздарынан құралды. Бұл алып күш Днепрдің сол жағалауымен шығысқа қарай жылжиды, содан соң солтүстікке бұрылып Смоленск-Мәскеу жолын кесіп, оқшауланған ресейліктерді жояды. Латур Маубурдың кавалериясы Днепр бойымен шабуыл жасап, назарды аударуға тиіс болды. Наполеонның әскерін орналастыруы генералдар Эммануэль де Груши, Этьен де Нансути және Луи Пьер Монбрун басқаратын қалың кавалерия экранының арқасында ресейліктерден жасырын қалды. Генерал Жан Батист Эбле басшылығымен француз инженерлері 13-14 тамыз түнде Росана маңында Днепрге төрт понтондық көпір салды. Таң атқанда 175 мың сарбаздық Ұлы армия Смоленскке қарай жылдам жылжуды бастады.

Napoleon had expected a Russian offensive and saw in it a great opportunity to envelop and annihilate the Russian army. He directed Marshal Jacques MacDonald to cross the Daugava to help out Oudinot's force and ordered Oudinot and Saint Cyr to attack Prince Peter Wittgenstein's 20,000 strong corps to prevent it from assisting Barclay. Napoleon came up with what became known as the Smolensk maneuver, a masterful operation designed to outflank Barclay from the south, cut off the Russians from Moscow and destroy the isolated Russian army, thus bringing the war to an end. The action at Inkovo on 7 August was seen by Napoleon as heralding an immediate Russian attack. Worried, he deployed his army in a defensive posture around III Corps. By 10 August, Barclay's glacial slowness of operations had convinced Napoleon that the threat had passed. He proceeded with his maneuver. Vitebsk was garrisoned with a force of 3,800 men, which later grew to 7,000, to protect the French lines of communications. Napoleon did not know Barclay's exact location and was acting on instinct. The Grande Armée would advance in two huge columns commanded by Napoleon and Davout. Napoleon's column consisted of Joachim Murat's cavalry, the Imperial Guard, III Corps and IV Corps. It would cross the Dnieper at Rosasna. Davout's column would cross at Orsha, composed of I Corps, V Corps and VIII Corps. This giant force would advance east along the left bank of the Dnieper, swing north to cut the Smolensk Moscow road and annihilate the isolated Russians. Latour Maubourg's cavalry would attack down the Dnieper as a diversion. Napoleon's deployment remained hidden from the Russians due to a thick cavalry screen under Generals Emmanuel de Grouchy, Étienne de Nansouty and Louis Pierre Montbrun. French engineers under General Jean Baptiste Eblé erected four pontoon bridges across the Dnieper near Rosasna on the night of 13–14 August and by daybreak the 175,000 strong Grande Armée was advancing rapidly toward Smolensk.

Красной шайқасы

Барклей генерал-майор Неверовскийдің 27-ші дивизиясын, сонымен қатар кейбір ат әскері мен артиллерияны Красной қаласын күзетуге қалдырды. Бұл күшке 5500–7200 жаяу әскер, 1500 салт атты және 10–14 зеңбірек кірді. 14 тамыз күні сағат 14:30 шамасында Мурат пен маршал Мишель Ней басқарып келген 20000 француз әскері оларға шабуыл жасады. Мурат пен Нейдің жаяу және ат әскерлерінің қимылдарын үйлестіре алмауы ресейліктерге қашуға мүмкіндік берді, бірақ олар 1500–2300 ресейлік әскер және жеті зеңбірек, сондай-ақ 500 француз сарбазын жоғалтты. Француздар Красной шайқасының бірінші кезеңінде ресейліктерді толығымен талқандауға көптеген мүмкіндіктерге ие болды, бірақ одан нәтиже шығара алмады. Неверовский Смоленскке шегініп, қақпаларын жапты. Француздардың қаланы жылдам басып алуға тырысуы олардың операцияларын үлкен кешіктіруге алып келді. Неверовский Багратионнан күшейтеру сұрады және 15 тамыз таңында Смоленск маңындағы Днепрдің оңтүстік жағалауын қорғау үшін Николай Раевскийдің VII корпусы келді. Барклей француздардың шабуылы туралы Неверовскийден хабар алды. Ол Наполеонның шабуылын шегіну деп түсіндіріп, Витебскіні басып алуға дайындық жасады. Багратионға Днепр бойымен оңтүстікке қарай жылжуға бұйрық берді. Багратион Смоленск, Неверовский және Раевский қауіпті жағдайда екенін айтып, бұйрыққа бағынбады. Содан кейін ол Барклиден Днепрдің оңтүстік жағалауындағы Катанға орналасуға рұқсат алды. Баркли генерал Дмитрий Дохтуровтың корпусына Багратионға қосылуға бұйрық берді және Смоленск губернаторына қала архивін эвакуациялауды тапсырды. Наполеонның орналасқан жері туралы нақты мәлімет болмағандықтан Баркли шешімді кешіктірді. Александр патша әскерді тастап, Барклиге әскер басшылығын тапсырып, Смоленскіні қорғауға бұйрық берді. Баркли өзінің және Багратионның әскерін Витебскінен Смоленскіге жылдам жеткізуге шешім қабылдады. Наполеон операциялық жоспардың нәтижесіне қарамастан, жеткілікті қарқынмен әрекет ете алмады және 24 сағатқа ілгерілеуді тоқтатуға бұйрық берді.

Шайқас

Смоленск – халық саны 12 600 адамды құрайтын тарихи бекініс қаласы. Польшаның бірінші бөлінісіне дейін ол Ресей империясының шекаралық қаласы болған. 38 бастион мұнарасы мен мықты тас қабырғасы бар Смоленск Кремлі маңызды бекініс қызметін атқарды. Оңтүстікке қарай Днепр өзені осы нығайтылған Кремльдің қасына ағып өтеді. Наполеонның күтімі бойынша, ресейліктер қаланы жойылудан қорғау үшін Смоленсктен тыс жерде шайқасқа түсер еді. (Смоленсктегі Успен соборы Шығыс православие шіркеуінің ең қадірлі иконаларының біріне – қасиетті Лукаға жатқызылатын Смоленск анамызға орналасқан.) Алайда, 16 тамызға дейін француз әскерлері Багратион әскерлерінің қорғауындағы қалаға шабуыл жасады. Қорғаныс Барклейдің және негізгі орыс әскерінің келуімен одан әрі нығайтылды. Басты шайқас 16 тамызда болды. Алғашқы барлау тобы екі шағын елді мекенді басып алды, бірақ орыстарды шайқасқа шығара алмады. Наполеон екі жүз артиллериялық құралдың қолдауымен Гранде Армеяның үш корпусымен жалпы шабуылға көшуге бұйрық берді. Бұл бастапқыда сәтті болды, қатаң артиллериялық оқшау қалаға өртенді. Француз әскерлері қала қабырғаларына шығу үшін баспалдақ немесе көтерілу құралдарына ие болмады және орыс артиллериясының қарсы атысына тап болды. Түнге қарай қаланың көп бөлігі өртеніп кетті. Сол үшін таң атып пелеке жарық шашқанда біз қалаға қарсы жорыққа шықтық. Өзен қаланың төменгі жағынан кесіліп өтілді. Солтүстік жақтағы шағын елді мекендер шабуылдалып, өртенді және толығымен жанып кетті. Менің ротамның дәрігері, Стаубле есімді, өзеннен өтіп бара жатқанда қолынан жарақат алды және кейін қайтыс болды. Мен енді жолдастарымның жағдайына назар аудара алмадым, сондықтан олар қалай қаза тапқандарын немесе жоғалғандарын білмедім. Барлығы ақырған қызулықпен жауға оқ атып, соқты, армияның алдында, ортасында немесе арт жағында екенін ешкім анықтап айта алмады. Армияны сақтап қалу үшін Барклей де Толли қаланы тастап, барлық оқ-дәрі қоймаларын және көпірлерді жойды, өзінің шегінуін қамтамасыз ету үшін екі күнге шағын күш қалдырды. 17 тамыздың таңында Гранде Армеяның поляк күштері қабырғаны бұзып өтті және бірнеше сағаттан кейін француз күштерінің басым бөлігі қалаға енді. Барклей өзеннің екінші жағында күштерін сақтап, 18 тамыз түніне дейін кешіктірді. Қала дерлік толығымен қирады.

Smolensk, a historic fortress city with a population of 12,600, resides along the primary Western route linking Warsaw to Moscow. Prior to the First Partition of Poland, it stood as a border town within the Russian Empire. The formidable Smolensk Kremlin, encompassed by 38 bastion towers and a sturdy stone wall, served as a significant stronghold. To the south, the River Dnieper flows adjacent to this fortified kremlin. Napoleon's anticipation presumed that the Russians would engage outside Smolensk to shield the city from potential destruction. (The Assumption Cathedral in Smolensk housed one of the most venerated icons of the Eastern Orthodox Church, Our Lady of Smolensk attributed to St Luke.) However, by August 16, French forces encountered a heavily fortified city defended by Bagration's troops. The defenses were further reinforced by the subsequent arrival of Barclay and the main Russian army. The main battle was fought on 16 August. An initial probing force captured two suburbs but failed to bring the Russians out to battle. Napoleon ordered a general assault with three corps of the Grande Armée, supported by two hundred artillery pieces. This was initially successful, the intense artillery bombardment setting the city on fire. French forces lacked ladders or climbing apparatus to scale the city walls and were under counter fire from Russian artillery. By nightfall, most of the city was burning. So, as soon as day broke —we marched against the city. The river was crossed below the city. The suburbs on the northern side were stormed, set on fire, and burned up. My company's doctor, named Staüble, had his arm shot away in crossing the stream, and he died afterward. No longer could I pay any attention to my comrades and, therefore, knew not in what way they perished or were lost. Everyone fired and struck at the enemy in wild madness, and no one could tell whether he was in front, in the middle, or behind the center of the army. To save the army, Barclay de Tolly abandoned the city destroying all ammunition stores and bridges leaving a small force to hold out for two days to cover his retreat. Around dawn on 17 August, Grande Armée Polish forces successfully breached the walls, and in a few hours the main French forces entered the city. Barclay retained forces on the other side of the river preventing a crossing until the night of August the 18th. The city was almost completely destroyed.

Шығындар

Барклей де Толли 4 мың ресейлік қаза тапқанын, ал Богданович 6 мың жауынгерлік қатысудан шығып қалғанын айтты. Доктюровтың VI корпусы шайқасқа дейін 16 800 адамнан тұрды, бірақ шайқас аяқталғанда олардың тек 6000-ы ғана күреске қабілетті болды, яғни бір ресейлік корпус 10 800 адамды жоғалтты. Виртемберг князі Югеннің дивизиясы 1300 адамын жоғалтты. Гастон Бодарт 6000 адамды көрсетті, ал Дэвид Чандлер 12 000–14 000 деп бағалады. Александр Микаберидзе Смоленск шайқасында 10 000 ресейлік қаза тапқанын айтады. Наполеон 700 француздың қаза тапқанын және 3100–3200 адамның жараланғанын мәлімдеді. Оның бұл бағасы күмәнді, себебі Лобау басқаратын I корпус 6000 адамды жоғалтты. Чандлер француз әскерінің жоғалтуларын 10 000 деп есептейді, ал Микаберидзе де 10 000 деп болжайды. Бодарт 10 000 адамды тізімдеді. Ресейлік авторлар француз әскерінің жоғалтулары 20 000-ға жететінін мәлімдеді.

Салдары

Патша танымал емес Барклай де Толлиді Кутузовпен ауыстырды, ол 29 тамызда Царево-Займищеде әскер басқаруды қабылдап, жауынгерлеріне шайқасқа дайындалуға бұйрық берді. Кутузов Барклайдың шегіну туралы шешімінің дұрыс болғанын түсінді, бірақ патша, орыс әскері және Ресей одан әрі шегінуге көнбеді. Оның шығысқа қарай шайқасқа орын іздеу бұйрығы салдарынан Любино және Бородино шайқастары болды.

Мұра

Смоленск шайқасы Варшавадағы Белгісіз сарбаз қабірінде еске алынады, қабірде "СМОЛЕНСК 17 VIII 1812" деген жазу бар.