Линьи шайқасы: Наполеонның 1815 ж. Пруссия армиясын жеңген соңғы жеңісі. Судьбалы шайқас, Ватерлооға дейінгі соңғы үміт. Тарих, Наполеон, Пруссия, шайқас.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жетінші коалиция соғысы кезінде 1815 жылғы шайқас.
1815 battle during the War of the Seventh Coalition
Линь шайқасы, онда Наполеон I-нің қолбасшылығындағы Солтүстік армиясының француз әскерлері фельдмаршал Блюхер басқаратын прус армиясының бір бөлігін жеңді, 1815 жылдың 16 маусымында қазіргі Бельгиядағы Линь маңында болды. Бұл француздарға тактикалық жеңіс әкелді, бірақ прус армиясының көп бөлігі шайқастан жарақатсыз шығып, Линь шайқасына қатыспаған прус әскерлерімен толықтырылды және екі күннен кейін Ватерлоо шайқасында маңызды рөл атқарды. Линь шайқасы Наполеонның әскери карьерасындағы соңғы жеңісі болды.
The Battle of Ligny, in which French troops of the Armée du Nord under the command of Napoleon I defeated part of a Prussian army under Field Marshal Blücher, was fought on 16 June 1815 near Ligny in what is now Belgium. The result was a tactical victory for the French, but the bulk of the Prussian army survived the battle in good order, was reinforced by Prussian troops who had not fought at Ligny, and played a role two days later at the Battle of Waterloo. The Battle of Ligny was the last victory in Napoleon's military career.
Кіріспе
1815 жылғы 13 наурызда, Наполеон Парижге жеткеннен алты күн бұрын, Вена конгресінде оған заңнан тыс деп жарияланды; төрт күннен кейін Ұлыбритания, Ресей, Австрия және Пруссия оның билігін тоқтату үшін әрқайсысы 150 000 адамды майданға жіберуге міндеттелді. Наполеон Жетінші коалицияның одақтастарының бірін немесе бірнешеуін Францияға шабуыл жасаудан бас тартуға көндіруге тырысқанда, оның билікте қалудың жалғыз мүмкіндігі – коалиция күшін жинап үлкермей тұрып шабуылдау екенін білді. Егер ол Брюссельдің оңтүстігіндегі коалиция күштерін күшейтілгенге дейін жоя алса, британдықтарды теңізге кері қайтарып, прустарды соғыстан шығаруға мүмкіндігі болатын. Веллингтон герцогы Наполеонның Монс арқылы Брюссельдің оңтүстік-батысына қарай қозғалып, коалиция әскерлерін қоршауға тырысатынын күтті, бұл маневрді ол бұрын да көп рет сәтті қолданған еді. Монсқа баратын жолдар мощенделген, бұл жылдам флангалық қимылға мүмкіндік беретін еді. Бұл Веллингтонның Остендедегі базасымен байланысын үзер еді, бірақ сонымен қатар оның әскерін Блюхерге жақындататын еді. Шындығында, Наполеон екі коалиция әскерін бөліп, оларды жеке-жеке жеңуді жоспарлады және Веллингтонның қате түсінігін жалған ақпаратпен күшейтті. Коалицияны ескертпей шекараға қарай жылжып, Наполеон өз армиясын бір-біріне жақын тұратын үш бөлікке бөлді: маршал Ней басқаратын сол қанат, маршал Грауши басқаратын оң қанат және жеке өзі басқаратын резерв. 15 маусымда таң атпай Шарлеруаның жанындағы Тюинде шекарадан өтіп, француздар тез арада коалицияның аванпостарын басып алды және Веллингтонның одақтас әскері солтүстік-батысқа, ал Блюхердің пруссиялық әскері солтүстік-шығысқа тараған аймақтың қиылысында Наполеонның сүйікті «орталық позициясын» қамтамасыз етті. Тек 15 маусым күні кешкісін Веллингтон Шарлеруа шабуылы француздардың басты шабуылы екеніне толық сенімді болды және ол әскеріне Нивель мен Кватр-Бра маңында орналасуға бұйрық берді. 16 маусым таңында Ричмонд герцогинясының кешінде Оранж принці жіберген хабарламаны алғаннан кейін, ол Наполеонның жылдам ілгерілеуіне таң қалды және өз әскерін асыққан түрде Кватр-Бра бағытына жіберді, онда Оранж принці Саксен-Веймар принці Бернардтың бригадасымен бірге француз сол жағына қарсы әлсіз позицияны ұстап тұрды. Нейдің бұйрығы – Кватр-Бра жол торабын қамтамасыз ету, қажет болған жағдайда ол кейін шығысқа қарай бұрылып, Наполеонды күшейту үшін. Наполеон пруссиялық әскердің шоғырлануын үлкен қауіп деп санағандықтан, оларға қарсы бірінші болып шабуыл жасады. Генерал-лейтенант Зитеннің I корпусының 15 маусымдағы артқы жасағы француздардың алға жылжуын тоқтатты, бұл Блюхерге өз күштерін Зомбрефф позициясында шоғырландыруға мүмкіндік берді, ол бұрын жақсы қорғаныс қасиеттері үшін таңдалған еді. Наполеонның 16 маусымға арналған бастапқы жоспары коалициялық күштер ұйықтап қалғандықтан, тәуекелге толы алға шоғырлануға тырыспайды деген болжамға негізделген. Сондықтан ол Блюхерді сезіну және одан қорғану үшін Гемблукске дейін алдыңғы қарауылды итергісі келді. Бұл операцияға көмек көрсету үшін резервті алдымен Флеврге көшіріп, Граушиге көмектесу үшін, егер оған Блюхердің әскерін кері қайтару үшін көмек қажет болса; бірақ Зомбреффті иеленгеннен кейін, Наполеон резервті батысқа бұрып, Нейге қосылуы керек еді, ол бұл арада Кватр-Браны басып алған деп есептелді. Осы мақсатты жүзеге асыру үшін Нейге, оған III кавалерия корпусы (Келлерман) енді қосылды, Кватр-Брада жиналып, сол жерден солтүстікке қарай алдыңғы қарауылды итеруі керек еді, оны Марбейдегі байланыс бөлімшесімен Граушимен байланыстыру үшін. Орталық және сол қанат бірге Брюссельге түнгі шеру жасауы керек еді. Осылайша коалиция күштерін бөлуге болмайтын еді, және оларды жеке-жеке жою ғана қалды. Наполеон енді Шарлеруадағы қанатты қолбасшыларынан қосымша ақпарат күтті, онда ол VI корпусты (Лобау) жинады, мүмкін болса, оны қарсы шабуылдан құтқару үшін, өйткені ол Брюссельге қарай шеру үшін ғана қажет болады. Ней таңертең өзінің I және II корпустарын жинап, Кватр-Брадағы жауды барлаумен айналысты, оған хабарланғандай, күшейтілген. Бірақ түске дейін ол жол торабын басып алу үшін ешқандай қадам жасаған жоқ, ол содан кейін оның иелігінде болды. Осы арада Флеврден прустар Намурдан келе жатқанын хабарлаған, бірақ Наполеон бұл хабарға аса мән бермеген сияқты. Ол әлі де Шарлеруада болған кезде, сағат 09:00 мен 10:00 аралығында оған сол жақтан Кватр-Брадағы жау күштерінің көп екені туралы қосымша хабарлама келді. Ол бірден Нейге хат жазып, бұл Веллингтон әскерінің бір бөлігі болуы мүмкін екенін және Ней өзінің күштерін шоғырландырып, өзінің алдындағы күшті жоюы керек екенін, сондай-ақ барлық хабарламаларды Флеврге жіберу керектігін айтты. Содан кейін, Лобауды әзірге Шарлеруада қалдырып, Наполеон Флеврге асықты, шамамен сағат 11:00-де жетті.
On 13 March 1815, six days before Napoleon reached Paris, the powers at the Congress of Vienna declared him an outlaw; four days later, the United Kingdom, Russia, Austria, and Prussia bound themselves to put 150,000 men each into the field to end his rule. Napoleon knew that once his attempts at dissuading one or more of the Seventh Coalition Allies from invading France had failed, his only chance of remaining in power was to attack before the Coalition could put together an overwhelming force. If he could destroy the existing Coalition forces south of Brussels before they were reinforced, he might be able to drive the British back to the sea and knock the Prussians out of the war. The Duke of Wellington expected Napoleon to try to envelop the Coalition armies, a maneuver that he had successfully used many times before, by moving through Mons to the south west of Brussels. The roads to Mons were paved, which would have enabled a rapid flank march. This would have cut Wellington's communications with his base at Ostend, but would also have pushed his army closer to Blücher's. In fact, Napoleon planned instead to divide the two Coalition armies and defeat them separately, and he encouraged Wellington's misapprehension with false intelligence. Moving up to the frontier without alerting the Coalition, Napoleon divided his army into three elements which remained close enough to support one another: a left wing commanded by Marshal Ney, a right wing commanded by Marshal Grouchy, and a reserve, which he commanded personally. Crossing the frontier at Thuin near Charleroi before dawn on 15 June, the French rapidly overran Coalition outposts and secured Napoleon's favored "central position" at the junction between the area where Wellington's allied army was dispersed to his north west, and Blücher's Prussian army to the north east. Only very late on the night of 15 June was Wellington certain that the Charleroi attack was the main French thrust, and he duly ordered his army to deploy near Nivelles and Quatre Bras. Early on the morning of 16 June, at the Duchess of Richmond's ball, on receiving a dispatch from the Prince of Orange, he was shocked by the speed of Napoleon's advance, and hastily sent his army in the direction of Quatre Bras, where the Prince of Orange, with the brigade of Prince Bernhard of Saxe Weimar, was holding a tenuous position against the French left commanded by Marshal Ney. Ney's orders were to secure the crossroads of Quatre Bras so that if necessary he could later swing east and reinforce Napoleon. As Napoleon considered the concentrated Prussian army the greater threat, he moved against them first. Lieutenant General Zieten's I Corps rearguard action on 15 June held up the French advance, allowing Blücher to concentrate his forces in the Sombreffe position, which had been selected earlier for its good defensive attributes. Napoleon's original plan for 16 June was based on the assumption that the Coalition forces, which had been caught napping, would not attempt a risky forward concentration, and he intended, therefore, to push an advance guard as far as Gembloux, to feel for and ward off Blücher. To assist this operation the reserve would move at first to Fleurus to reinforce Grouchy, should he need assistance in driving back Blücher's troops; but, once in possession of Sombreffe, Napoleon would swing the reserve westwards and join Ney, who, it was supposed, would have in the meantime mastered Quatre Bras. In pursuance of this object Ney, to whom III Cavalry Corps (Kellermann) was now attached, was to mass at Quatre Bras and push an advanced guard northward of that place, with a connecting division at Marbais to link him with Grouchy. The centre and left wing together would then make a night march to Brussels. The Coalition forces would thus be irremediably sundered, and all that remained would be to destroy them in detail. Napoleon now awaited further information from his wing commanders at Charleroi, where he massed the VI Corps (Lobau), to save it, if possible, from a harassing countermarch, as it appeared likely that it would only be wanted for the march to Brussels. Ney spent the morning in massing his I and II corps, and in reconnoitring the enemy at Quatre Bras, who, as he was informed, had been reinforced. But up till noon, he took no serious step to capture the crossroads, which then lay at his mercy. Grouchy meantime reported from Fleurus that Prussians were coming up from Namur, but Napoleon does not appear to have attached much importance to this report. He was still at Charleroi when, between 09:00 and 10:00, further news reached him from the left that considerable hostile forces were visible at Quatre Bras. He at once wrote to Ney saying that these could only be some of Wellington's troops and that Ney was to concentrate his force and crush what was in front of him, adding that he was to send all reports to Fleurus. Then, keeping Lobau provisionally at Charleroi, Napoleon hastened to Fleurus, arriving about 11:00.
Әскерлер
Француздық Армия дю Норд (Солтүстік армиясы) – бірнеше шайқаста жеңіске жеткен Наполеонның өзі басқарған және тәжірибелі офицерлермен толықталған армия. Оның тікелей бағынында үш маршал болды: Грауши, Ней және Соулт, олардың барлығы да даңқты және батыл генералдар еді. Корпус және дивизия генералдары қабілеттерімен және көптеген науқандардың қатысушылары ретінде танымал болды. Солтүстік армиясының әскерлерінің көп бөлігі кем дегенде бір шайқасқа қатысқан тәжірибелі ардагерлерден тұрды. Басқа армиялармен салыстырғанда ардагерлердің үлесі жоғары болғанымен, көптеген әскерлер бұрын бір-бірімен жұмыс істемеген және өз офицерлерінің басшылығымен қызмет етпеген еді. Сондықтан бір-біріне және офицерлеріне деген сенім жеткіліксіз болды. Ардагерлердің санын есептегенімен, француз жасақтарында ешқашан атыс көрмегендердің көп екені айтылды. Генри Гусаяның сөздерімен айтқанда: «Наполеон ешқашан мұндай қауіпті және күнсіз құралды қолына ұстаған емес». Француздар жабдық пен жабдықтау жағынан толыққанды дайындалған, бірақ гвардиялық бөлімшелер стандартты қару-жарақпен қамтамасыз етілді, ал Солтүстік армия төрт күндік шайқас бойына қарсыластарынан басым артылған атты әскерге ие болды, ол Ватерлоо шайқасымен аяқталды. Ал, Пруссия армиясы осы кезде қайта құрылу және ұйымдастыру кезеңінде болды. Тарихшы Питер Хофшрёердің сөзіне сәйкес: «1815 жылы Пруссия Корольдігінің қарулы күштері адамдық ресурстардың сапасы, жабдықтары және ұйымдық тұтастығы тұрғысынан Революциялық және Наполеон соғыстарында Пруссияның ең нашар армиясы болды». Пруссиялық атты әскер еркін корпус пен легиондарды қайта ұйымдастырып, тұрақты атты әскер құрамына айналдырды. Артиллерияда оқ-дәрі жетіспеді және қару-жарақ пен жабдықтар соғыс қарсаңында Пруссиядан келіп түсе берді. Пруссиялық жаяу әскерінің үштен бірінен аспайтын бөлігі Ландверден (халықтық жасақтан) құралды, және 1813/1814 жылдарғы Ландверден айырмашылығы, олар жаттығудан өтпеген. Хофшрёердің айтуынша, «олар тәртіпсіздікпен шабуылға өтетін және хаоспен кері шегінетін» еді. Пруссиялықтардың қиындықтарын одан әрі ушықтырған Саксон және Рейнланд контингенттері Пруссия армиясына жақында ғана қосылған еді, және бұрын француз армиясының құрамында болғандықтан, олар қатысуға құлшынбады. Кейбір саксондықтар көтеріліс жасап, француздардың алға жылжуына дейін үйлеріне қайтарылды, ал Рейнландтықтардың көп бөлігі де дезертирлік жасап, шайқас кезінде үйлеріне қашып кетті.
The French Armee du Nord (Army of the North) was commanded by veteran officers and headed by Napoleon himself, who had won dozens of battles. Directly under him were three Marshals, Grouchy, Ney, and Soult, all generals of renown and bravery. The corps and division generals were well known for ability and with several campaigns behind them. The troops of the Army of the North were, for the most part, experienced veterans who had seen at least one battle. While the mix of veterans was higher than in either of the other armies, many of the troops had never worked with one another before nor under their officers. Trust in one another and their officers was therefore in short supply. For all that we may count the veterans, it was noted that there were many in the French formations that had never been under fire. In the words of Henri Houssaye, "Napoleon had never held in his hand an instrument so fearsome or fragile". In equipment and supply, the French were well set with both, although the Guard units had to suffer standard weapons, and the Army of the North had more cavalry than their opponents throughout the four days of battle that would follow and end at Waterloo. By contrast, the Prussian Army was, at this point, in a state of disorganization and rebuilding. According to historian Peter Hofschröer "The armed forces fielded by the Kingdom of Prussia in 1815 were in terms of quality of manpower, equipment, and coherence of organization probably the worst fielded by Prussia in the Revolutionary and Napoleonic Wars." The Prussian cavalry was reorganizing and converting the Freecorps and Legions into regular cavalry formations. The artillery was lacking guns and needed equipment and guns and equipment continued to arrive from Prussia even as the battles were raging. No less than one third of the Prussian Infantry consisted of Landwehr (militia) and, unlike the Landwehr of 1813/1814, these were untrained. Hofschröer says that "they could be counted to go forward in disorder and retreat in chaos". To further compound the Prussians' problems, the Saxon and Rhinelander contingents were recent additions to the Prussian Army and, having been until recently part of the French Army, they were reluctant to participate. Some Saxons rebelled and were sent home before the French advanced, and many of the Rhinelanders would also desert and head home during the battle.
Пруссиялық дайындамалар
Пруссиялықтар күңкеюге уақыт таппады және артиллерия/ат әскерінің алдын ала орналасқан бекеттерін құрды, осылайша ат әскері фронтты патрульдеп, алдын ала белгіленген сигнал бойынша зеңбіректердің оқ атуы үшін артиллерияға қайта оралып жүгірді. Осылайша, жұқа жайылған 1-ші және 2-ші бригадалар дереу ескертіліп, жылдам жиналуға кірісті. Генерал Зитеннің I корпусы қиын шайқас жүргізіп, шегінуді бастады, бұл пруссиялық армияның жиналуына уақыт берді. Пост тізбегі – қалалардың эстафетасы болды, олардың әрқайсысы бекінілген ауыл ретінде құрылды. Әр бекетке пруссиялық офицер басшылық етті, ол хабарларды тиімді жеткізу үшін жеткілікті аттар, жем және әскерлер болуын қадағалады. Бұдан өзге, бұл посттар барлау орындары ретінде де қызмет етті, онда бақылау жүргізіліп, қалып қойғандар жиналды және адасқан азаматтар мұқият тексерілді. Блюхердің бас штабына хабар желісі орнатылды, сондықтан штаб француз әскерінің алғашқы орналасуынан бастап ескертілді. Генерал Штайнметцтің I корпусының 1-ші бригадасы 12 мамыр, 17 мамыр, 21 мамыр және 9 маусымда өзінің бекеттерін тексеруде өте белсенді болды. Алдын ала орналасу және барлау жұмысына тиісті мән берілді. Генерал Штайнметцке жіберілген есептерде 12 маусымда шабуыл болуы мүмкін екені көрсетілді. 12 маусым мен 14 маусым аралығында I корпустың бригада командирлері және генерал Зитеннің өзі генерал Блюхер мен генерал Веллингтонға есептер жіберді. Сонымен қатар, I корпусының позициясымен батыстан шектесетін голланд ат әскерімен де байланыс орнатылды. Айта кетерлігі, генерал Штайнметц өзінің бригадасына 13 маусым күні түнде, ал генерал Пирх II 14 маусым күні таңертең қорғануға дайындалуға бұйрық берді, өйткені француз әскерінің орналасуы өте күшті болды. Бірінші француз шабуылдары 15 маусымда басталды.
The Prussians were not caught napping and set up a series of artillery/cavalry outposts whereby the cavalry patrolled the front and raced back to the artillery which would fire cannon in a prearranged signal. In this way, the thinly stretched 1st and 2nd Brigades were promptly alerted and began rapid assembly. General Zieten's I Corps began a difficult fighting withdrawal, giving time for the Prussian Army to assemble. The post chain was a relay of towns, each set up as a fortified village. Each was commanded by a Prussian officer who made sure that the post kept enough horses, forage, and troops to move messages efficiently along. Also, these posts served as intelligence posts where surveillance would take place, stragglers would be collected, and wandering civilians would be closely questioned. A posted chain was set up back to Blücher's command post so that the Headquarters was alerted from the time of the first French deployment. General Steinmetz' 1st brigade of the I Corps had been very active in touring his outposts on 12 May, 17 May, 21 May, and 9 June. Out posting and intelligence collection were given proper weight. Reports sent back to General Steinmetz indicated that an attack was seen as imminent as soon as 12 June. During the period of 12 June through to 14 June reports were sent by the I Corps brigade commanders and General Zieten himself to General Blücher and General Wellington. Also, communications were made with the Dutch cavalry adjoining I Corps position to the west. Notably, General Steinmetz ordered his brigade to assemble for defense on the night of 13 June and General Pirch II on the morning of the 14th, so thick was French deployments to their front. The first French attacks were to take place on 15 June.
Жауынгерлік алаң
Лигни шайқасы Шелда және Меза өзендерінің арасындағы суайырымда орналасты. Лигни өзені Флеврдің батысынан басталып, солтүстік-шығысқа қарай Лигни кішкентай ауылы арқылы Сомбреффке құяды. Өзеннің жағаларындағы ені бірнеше метр ғана болса да, кейбір бөліктері батпақты болғандықтан, Сент-Аманд және Линьдегі көпірлер стратегиялық тұрғыдан маңызды болды. Осы себепті Линь, Сент-Аманд және Вагнеле ауылдары – Сент-Аманд-ле-Хамо және Сент-Аманд-ла-Хей шағын елді мекендерімен байланысқан – ең қолайлы қорғаныс позициясы болды, себебі олар мықты салынған және ағаштармен қоршалған еді. Шайқас алаңының қалған бөлігі адам бойына жететін бидай егілген далалардан тұрды. Лигниден солтүстік-батысқа қарайғы төбедегі Брай жел диірмені стратегиялық бақылау орны болды және Блюхер шайқас кезінде оны штабы ретінде пайдаланды. Наполеон штабын Флеврде орналастырды, онда ол Навоу жел диірменінен шайқас алаңын жақсы көре алатын еді.
The battlefield of Ligny was on the watershed between the rivers Scheldt and Meuse. The Ligny stream rises to the west of Fleurus and meanders in a northeast direction through the small village of Ligny to the confluence at Sombreffe. The stream was only a few metres wide at its edges, however, it was swampy in parts so that the bridges at Saint Amand and Ligny were strategically important. This dictated that villages of Ligny, and St Amand and Wagnelée – connected by the hamlets of Saint Amand le Hameau and Saint Amand la Haye – were the best defensive position because they were sturdily built and surrounded by trees. The remaining parts of the battlefield consisted of fields of grain as high as a man. The windmill of Brye on a hill north west from Ligny was a suitable vantage point and Blücher made it his headquarters during the battle. Napoleon placed his headquarters in Fleurus, where he also had a good view of the battlefield from the windmill of Naveau.
Сент-Аманд
Наполеон шабуылды шамамен 14:30-ға дейін кешіктірді, ол Котр-Брас бағытынан артиллериялық оқ атуын естіді, соның арқасында сол қанатының қауіпсіз екенін білді. Бұл кешігу Герардың IV корпусына Флерюге оңтүстік-батыстан келгеннен кейін орналасуға қосымша уақыт берді, өйткені олар Наполеонның Линьиге шабуыл жоспарында маңызды рөл атқаруға тиіс болды. Екі кешігу де түн түскенге дейін шешуші жеңіске жету үшін уақыттың азаюын білдірді. Наполеон Флерю маңында орналасқан гвардиялық артиллерияның оқ атуымен шабуылды бастады. Біраз уақыттан кейін Вандаммның III француз корпусы (сол жағында Жирардың 7-ші жаяу әскер дивизиясы қосылған) Сен-Аман-ла-Эй шағын ауылына шабуыл жасады. Сен-Аман-ла-Эйді қорғаған Яговтың 3-ші пруссиялық бригадасы Лефолдің 8-ші дивизиясының қысымына төтеп бере алмай, кері шегінуге мәжбүр болды. Көп ұзамай генерал Штайнмец 1-ші бригаданың алты батальонымен қарсы шабуыл жасап, ауылды қайта басып алды. Вандамм әскерлерінің жаңа шабуылы қатал шайқасқа әкелді, нәтижесінде пруссиялықтар шамамен 2500 адамды жоғалтып, Сен-Аман-ла-Эйді қайтадан басып алды. Сен-Аман-ла-Эйді жоғалтқаннан кейін Блюхердің оң қанатының құлау қаупі туды, сондықтан ол Пирх II-нің 2-ші пруссиялық бригадасына Сен-Аман-ла-Эйді қайтарып алуға бұйрық берді. Жирар қаза болса да (жараларынан 25 маусымда Парижде қайтыс болды), француздар ауылды ұстап тұрды, сондықтан Блюхер Типпельскирхке II корпустың бөлімдерімен ауылдың сол қанатына шабуыл жасап, француздарды қоршауға бұйрық берді. Вагнеле алдында орналасқан француздық күшейтерулер (Вандаммның III корпусы) бұл оқиғаның алдын алды, Типпельскирхтың бригадалары шабуылға дайындалу үшін астық егісінен шығып келе жатқанда оларға шабуыл жасады. Олар ауылға кері жетелді. Блюхер Брайдегі жел диірменіндегі бақылау пунктинен шығып, жеке өзі шайқасқа араласты. Оның басшылығымен, француздарға қарсы пруссиялықтардың қарсы шабуылы сәтті аяқталды және Сен-Аман-ла-Эй қайтадан пруссиялықтардың қолына көшті. Осылайша, сағат 19:00-де Сен-Аман, Сен-Аман-ла-Эй және Вагнеле әлі де пруссиялықтардың бақылауында болды.
Napoleon delayed his attack until about 14:30 when he heard cannon fire coming from the direction of Quatre Bras, and thus knew that his left flank was secure. This delay also gave Gérard's IV Corps more time to deploy as it had only recently arrived in Fleurus from the south west, and had an important role to play in Napoleon's plan of attack on Ligny. Both delays meant that there was less time to win a decisive victory before night fell. Napoleon began the attack with a cannonade by the Guards artillery positioned around Fleurus. Shortly afterwards Vandamme's III French Corps (Girard's 7th Infantry Division attached on its left) attacked the hamlet of Saint Amand la Haye. Jagow's 3rd Prussian Brigade, defending Saint Amand la Haye, could not withstand the pressure of Lefol's 8th Division and was forced to retreat. Shortly afterwards a counterattack by General Steinmetz with six battalions of the 1st Brigade recaptured the hamlet. A renewed attack by Vandamme's troops led to a bitter fight in which the Prussians lost approximately 2,500 men and possession of Saint Amand la Haye. With the loss of Saint Amand la Haye, Blücher's right flank threatened to give way, so he ordered Pirch II's 2nd Prussian Brigade to retake Saint Amand la Haye. Although Girard was mortally wounded (dying in Paris on 25 June of his wounds) the French held the hamlet, so Blücher ordered Tippelskirch to envelop the French with an attack by units of the II Corps on the left flank of the hamlet. French reinforcements (Vandamme's III Corps) deployed in front of Wagnelée prevented this happening, attacking Tippelskirch's brigades as they marched out of the grain fields to get into position for their attack. They were driven into the hamlet. Blücher left his observation post in the windmill of Brye and intervened personally in the fight. Under his guidance, the Prussian counter attack on the French, very weak from the preceding actions, succeeded, and Saint Amand la Haye was again in Prussian hands. Thus at 19:00 Saint Amand, Saint Amand la Haye and Wagnelée were still held by the Prussians.
Жоғалған мүмкіндік
Сағат 17:00 шамасында фельдмаршал Блюхер генерал Пирх I-нің қолбасшылығындағы әлі де жаңа II корпусты қолға алды және оған Брайден оңтүстікке қарай тарап орналасуға бұйрық берді. Шамамен сол уақытта Вандамм француздардың сол қанатында Флеврге қарай 20-30 мың сарбазбен шабуылдап келе жатқан күшті байқады, оларды дұрыс емес түрде жау әскерлері деп қабылдады. Блюхердің желісінің ортасына шешуші шабуылға дайындалып жатқан Наполеон бұл жаңалыққа қатты таңқалды, себебі 15:30-да ол граф де ла Бедойерді Кватер-Брасқа, маршал Нейге жазбаша хатпен жіберіп, д’Эрлонның I корпусын пруссиялық оң қанаттың тылына шабуылдауға бұйырған еді. Керісінше, Вандамм байқаған әскерлер француздардың сол қанатына қауіп төндірді. Д’Эрлон корпусының алдында (батысқа қарай, Кватер-Брасқа қарай жорықтап) барлау жүргізіп жатты. Бедойер уақыттың өте маңызды екенін түсініп, бастама көтеріп, I корпусына шығысқа қарай Линьге бұрылуға бұйрық берді. Оның алдыңғы бөлімдері 17:00-де, яғни Наполеон күткеннен ертерек көрінді. Маршал Ней Наполеонның нұсқауларын білмей, д’Эрлонға дереу кері бұрылып, Кватер-Брасқа қайта жорықтап жүруге бұйрық жіберді. Д’Эрлон әскеріне жетіп, Линьге бірнеше шақырым жетпей тұрғанда оларды кері бұрды. Ең бастысы, I корпус сол күні екі шайқастың біріне де қатыспады. Блюхер француздардың шешімсіздігін пайдаланып, француздардың сол қанатына шабуыл жасауға бұйрық берді. Блюхер Брайдегі диірмендегі бақылау пунктинен әскерлерінің Сент-Амандтың батысында қалай шайқасқанын бақылады. Вандаммның III корпусы Духесмнің жас гвардиясынан күтпеген көмек алып, пруссиялықтар бастапқы орналасқан жерлеріне қайта шегінді.
At about 17:00 Field Marshal Blücher employed the still fresh II Corps under the command of General Pirch I and ordered him to deploy it into the area south of Brye. At about the same time Vandamme on the left French flank sighted a force of twenty to thirty thousand men advancing on Fleurus, which he incorrectly took to be enemy troops. Napoleon, who was preparing to launch a crucial attack at the centre of Blücher's line, was very surprised by this news because at 15:30 he had sent Comte de la Bédoyère with a written note to Marshal Ney at Quatre Bras ordering him to send d'Erlon's I Corps to attack the rear of the right Prussian flank. Instead, it seemed that the troops seen by Vandamme threatened the French left flank. D'Erlon had gone on ahead of his corps (marching west towards Quatre Bras) to reconnoitre. Bédoyère, realising that time was of the essence, had on his initiative ordered the I Corps to turn east towards Ligny. Its leading elements came into view at 17:00, that is to say, earlier than Napoleon expected. Marshal Ney, unaware of Napoleon's instructions, sent an order to d'Erlon to immediately turn around and march back towards Quatre Bras. D'Erlon, who had caught up with his troops, turned them around only a few kilometres away from Ligny. Crucially, the I Corps did not fight in either battle that day. Blücher took advantage of the hesitation of the French by ordering an attack on the French left flank. From his observation post in the mill of Brye, Blücher could observe how his troops fared to the west of Saint Amand. Vandamme's III Corps received unexpected support from Duhesme's Young Guard and the Prussians were thrown back to their original positions.
Пруссиялық қарсы шабуыл
Сағат 19:00-де майдан жағдайы мынадай еді: Граушидің кавалериясы Тонгренеллді жаулап алып, Мон-Потьяоға қарай жылжыды; орталықта Линьи маңында ауыр шайқас жүріп жатты; пруссиялықтардың оң жақ қанатындағы жас гвардия мен пруссиялықтар арасындағы шайқас тоқталды. Осы сәтте Блюхер Веллингтонның Нейдің француз армиясының сол қанатымен қатысты шайқаста екенін және осы себепті Линьиге ешқандай жағдайда күш жібере алмайтынын хабарлады. Сондықтан Блюхер француз армиясының сол қанатына қарсы шабуыл жасап, шешім шығаруға тырысуға бел буды. Біріншіден, ол Линьидегі шаршаған әскерін нығайтты, содан кейін соңғы резервтерін жинап, жеке басымен Сент-Амандқа шабуыл жасады. Шабуыл бастапқыда сәтті болды және пруссиялықтар Сент-Аманд-ле-Хамоны қайта басып алды, бірақ шабуыл күші жойылды және олар Сент-Амандтан батысқа қарай император гвардиясының аңшыларынан қарсы шабуылға ұшырап, Сент-Аманд-ле-Хаеден ретсіз түрде шегіне бастады.
At 19:00 the situation on the battlefield was as follows: Grouchy's cavalry had captured Tongrenelle and advanced on Mont Potiaux; in the centre, heavy fighting was taking place around Ligny; on the Prussian right flank, there was a lull in the fighting between the Young Guard and the Prussians. It was now that Blücher received a message that Wellington was heavily engaged fighting Ney's left wing of the French army and, therefore, could on no account send support to Ligny. So Blücher decided to counter attack on the French left flank, to force a decision. First, he strengthened his tired forces in Ligny, and then he collected his last reserves and personally led an attack on Saint Amand. The attack was initially successful and the Prussians managed to recapture Saint Amand le Hameau, but the attack faltered and they were counter attacked by chasseurs of the Imperial Guard west of Saint Amand and started a disorderly retreat from Saint Amand le Haye.
Блюхер әрекетке қабілетсіз .
Ескі гвардияның шабуылына жауап ретінде Блюхер генерал-лейтенант Родерге I Пруссия корпусының резервтік ат әскерінің екі бригадасымен қарсы шабуыл жасауды бұйырды. 72 жастағы Блюхер жеке басқарып шабуыл жасағанда, оның аты атылып, үстіне құлап түсті. Ол құтқарылып, жартылай есін жоғалтқан күйде даладан шығарылды. Блюхерді даладан алып кетіп жатқанда, француз ат әскері пруссиялық ат әскерінің қарсы шабуылын тойтарды. Генерал-лейтенант Август фон Гнайзенау (Блюхердің штаб бастығы) қатысушы емес Блюхерден басқаруды қабылдады.
As a reaction to the Old Guard's attack, Blücher instructed Lieutenant General Röder to counter attack with the two brigades of the reserve cavalry of the I Prussian Corps. While leading one of the charges in person, the 72 year old Blücher's horse was shot and fell upon him. He was rescued and borne in a semi conscious condition from the field. While Blücher was being taken from the field the French cavalry beat off the Prussian cavalry counter attack. Lieutenant General August von Gneisenau (Blücher's Chief of staff), took over command from the absent Blücher.
Пруссияның шегінуі
Ақпарат көздері Гнайзенаудың басшылығына қатысты пікірталас тудырып, Блюхер қабілетсіз болған кездегі жағдайды көрсетіп тұр. Чесни оның Веллингтонды қолдау үшін солтүстікке шегіну туралы шешім қабылдағанын айтады: «Гнайзенау, шайқастың соңында Блюхердің құлауынан кейін уақытша басқаруға кірісіп, қазіргі күрестің үмітсіз екенін түсініп, шығысқа шегіну қаупіне бармай, ағылшын армиясына мүмкіндігінше жақын болуды жөн көрді». [Чесни 1869, 142–143-беттер]. Гловер да «Жалпы әскердің Гемблукске шегінуі – бұл Веллингтонмен байланысты толығымен үзуге алып келер еді, сондықтан Гнайзенау бастапқыда Тиллиге солтүстікке шегінуге бұйрық берді, осылайша байланыс сақталды» деп жазады. Алайда, Паркинсон прус тізімдеріне сілтеме жасай келіп, Гнайзенаудың Лигнидегі британдықтардың қолдау көрсетпегеніне «ашуланып», Тиллиден кейін шығысқа шегінуді шешкенін мәлімдейді: «Баяу да, тағдырлы түрде Гнайзенаудың шегіну бағыты Лижге бұрылды, Веллингтонды Наполеонмен жеке күресуге тастап, оның күштері кеміп кетті». [228–229-беттер]. Кейін Блюхер британдық байланыс офицері сэр Гарри Хардингеді шақырып, оған: «Гнайзенау бас берді. Біз герцогке қосыламыз» деді. [Паркинсон 232-бет]. «Блюхердің бұл шешімі жоғары бағалауға лайық. Ол дәстүрлі тәжірибе мен орынсыз сақтықпен ұсынылған барлық қате бағыттарды елемей, ақыл-ойына сүйеніп, 18-і күні Веллингтонға қарай бұрылуға шешім қабылдады, өзінің байланыс жолын тастауға дайын болды. Ол жеңілген шайқаста күшін жоғалтпады. Ол әскерінің шамамен алтыдан бір бөлігін ғана қысқартып, 100 000-ға жуық сарбазымен Веллингтон герцогының қарсыласы болған шайқасты жеңіске айналдыруға мүкіндік алды». Блюхер тірі табылғанда, жарақаттарына байланысты қолбасшылықтан бас тартудан бас тартқаны да еске алуға лайық, «өзін атқа байлап тастауға» дайын екенін мәлімдеді. [Паркинсон 229-бет]. Сағат 22:00-де кері шегінуге бұйрық берілді. Пруссияның оң жағында генерал-лейтенант Зитеннің I корпусы көп бөлігімен бірге артиллериясын баяу шегінді, Брайге жақын артқы күзетті қалдырып, француздың кез келген қуғынын баяулатуға тырысты. Пирш I-нің II корпусы I корпустың соңынан соғыс алаңынан шықты. Олар шайқас алаңынан шамамен үш шақырым жерде қайтадан жиналды және француздың қуғынына ұшырамастан Тилли арқылы Ваврге бет бұрды. «Лигнидің артында орналасқан біздің жаяу әскеріміз кері шегінуге мәжбүр болса да, батыл болды. Олар жаппай жиналып, атты әскердің барлық шабуылдарын салқынқандылықпен тойтарды және биіктікке жақсы тәртіппен шегінді, содан кейін Тиллиге қарай кері қозғалысын жалғастырды. Шайқас алаңынан шамамен үш шақырым қашықтықта әскер қайтадан жиналды. Жаулар оларды қууға батылмады. Түнде Бри ауылы, сондай-ақ генерал Тильманның 3-ші корпусымен күрескен Сомбреф біздің қолымызда қалды». «Сағат 10-да кері шегінуге бұйрық берілді, орталық және оң жақ жақсы тәртіппен шегінді. Шайқас алаңынан шамамен үш шақырым жерде қайтадан жиналып, кері шегінуді қайтадан бастады және жаудың кедергісіз Ваврге шегінді». Сол жақта генерал-лейтенант Тилеманның көп зардап көрмеген III корпусы армияның әртүрлі парктерімен бірге соңғы болып Гемблукске қарай шегінді, онда Булоу жаңадан келген IV корпусымен күтіп отырды. Ол Сомбрефте мықты артқы күзетті қалдырды. «[Гнайзенау] істерді басқаруды өз қолына алып, Бірінші және II корпустардың Тиллиге шегінуін бұйырды және Тилеманға полковник Тиле арқылы нұсқаулар жіберді, егер ол Тиллиге тікелей шегінуді жүзеге асыра алмаса, Гемблукске шегінуін және Булоумен бірігуін, содан кейін армияның қалған бөлігімен қосылуын бұйырды». Брай ауылы түнде пруссиялықтардың иелігінде қалды (I корпус), сондай-ақ III корпус күні бойы Грушиді ұстаған Сомбреф. Артқы күзеттің көп бөлігі түн ортасына дейін ұсталды. Зитеннің I корпусының соңғы бөлімшелері 17 маусымда таңертең ғана майданнан шықты, шаршаған француздар алға жылжуға батылмады. III корпустың соңғы бөлігі 17 маусым күні таңертең қозғалды. Лигниде қатыспаған фон Бюловтың IV корпусы Ваврден оңтүстікке қарай жылжып, пруссиялық әскердің басқа элементтері жиналатын мықты позицияны орнатты. Блюхер Веллингтонмен байланыста болды. «Фельдмаршал өзінің бүкіл әскерімен келуге уәде берді, тіпті Наполеон шабуыл жасамаса, одақтастардың барлық біріккен күшімен келесі күні оған шабуыл жасауды ұсынды. Бұл 16-шы мамырдағы шайқас пруссиялық әскерді қаншалықты аз бұзғанын көрсетуге болады». 8 000 сарбаз Лижге және Экс-ла-Шапельге қашты. Олардың көпшілігі Рейн және Вестфалия провинцияларынан, сондай-ақ Берг герцогтығынан жаңадан шақырылған сарбаздар еді. Рейн провинцияларының кейбіреулері бұрын Францияның бір бөлігі болған, олардың жасақтарында бұрынғы француз сарбаздары болды.
Sources differ over Gneisenau's leadership while Blücher was incapacitated. Chesney credits him with the decision to retreat north in support of Wellington: "Gneisenau, coming into temporary command after the fall of Blucher at the end of the battle, and finding the struggle for the present hopelessly decided, chose at all risk of inconvenience to abstain from the notion of a retreat to the east, and to keep as near as might be to the English army." [Chesney 1869, pp142–143]. Glover also writes "A retreat on Gembloux by the entire army would be the obvious course of action, except that this would lead to a complete break of contact with Wellington. Gneisenau therefore initially ordered a retreat directly north on Tilly, which would maintain that contact". However, Parkinson, citing Prussian records, claims Gneisenau "raged" over the lack of British support at Ligny and decided to retreat east after Tilly: "And slowly, fatefully, Gneisenau's choice of retreat route swung towards Liege abandoning Wellington to face Napoleon alone, outnumbered." [pp. 228–9] Blücher later summoned his British liaison officer, Sir Harry Hardinge, to inform him: "Gneisenau has given in. We are going to join the Duke." [Parkinson p. 232]. "This decision by Blücher is unquestionably worthy of the highest praise. Ignoring all the false courses of action that traditional practices and misplaced prudence might have suggested in such a case, he followed his common sense and decided to turn toward Wellington on the 18th, preferring to abandon his own line of communications rather than adopt half measures. The battle he had lost had not been a rout. It had reduced the size of his force by only about one sixth, and with nearly 100,000 men he could undoubtedly turn the battle that the Duke of Wellington was confronting into a victory". It is noteworthy that when Blücher was found alive, he refused to consider resigning his command on account of his injuries, declaring he would rather have himself "tied to a horse than resign". [Parkinson p. 229]. At about 22:00 the order to fall back was given. On the Prussian right, Lieutenant General Zieten's I Corps retreated slowly with most of its artillery, leaving a rear guard close to Brye to slow any French pursuit. Pirch I's II Corps followed the I Corps off the battlefield. They formed up again within a quarter of a league of the field of battle (about 3/4 of a mile), and retired to Wavre via Tilly, free of French pursuit. "Our infantry, posted behind Ligny, though forced to retreat, did not suffer itself to be discouraged Formed in masses, it coolly repulsed all the attacks of the cavalry, and retreated in good order upon the height, whence it continued its retrograde movement upon Tilly. At the distance of a quarter of a league from the field of battle, the army formed again. The enemy did not venture to pursue it. The village of Brie remained in our possession during the night, as well as Sombref, where General Thielemann had fought with the 3rd Corps". "At 10 o’clock the order to fall back was given, and the centre and right retrograded in perfect order. Forming again within a quarter of a league of the field of battle, they recommenced their retreat; and, unmolested by the enemy, retired upon Wavre". On the left, Lieutenant General Thielemann's largely unharmed III Corps withdrew last with the army's various parks in tow, toward Gembloux where Bulow waited with the newly arrived IV Corps. He left a strong rear guard at Sombreffe. "[Gneisenau], having undertaken the direction of affairs, ordered the retreat of the First and II Corps upon Tilly, and despatched Colonel Thile with directions to Thielemann, that if he could not effect a direct retreat upon Tilly, he was to retire upon Gembloux, there to unite with Bulow, and then effect a junction with the rest of the army". The village of Brye remained in Prussian possession (I Corps) during the night, as well as Sombref, where the III Corps had held Grouchy all day. The bulk of the rear guards held their positions until about midnight. The final units of Zieten's I Corps rear guard only left the battlefield at daybreak on 17 June, as the exhausted French failed to press on. The last of III Corps was moved in the morning of 17 June completely ignored. Von Bülow's IV Corps, which had not been engaged at Ligny, moved to a location south of Wavre and set up a strong position on which the other elements of the Prussian army could reassemble. Blücher was already in communication with Wellington. "The Field Marshall promised to come with his whole army; he even proposed, in case Napoleon should not attack, that the Allies themselves, with their whole united force, should attack him the next day. This may serve to show how little the battle of the 16th had disorganised the Prussian army, or weakened its moral strength". 8,000 troops fled to Liege and Aix la Chapelle. These were mainly new draftees from the Rhenish and Westphalian provinces, and the Duchy of Berg. Some of the Rhine provinces had previously been a part of France, and their contingents included old French soldiers.
Салдары
Пруссиялықтардың шегінуі француздар тарапынан тоқтатылмады және көзге түспеді. Ең маңыздысы, олар байланыс жолдарымен шығысқа қарай, Веллингтоннан алыстамай, кері шегінбеді, керісінше, Веллингтонның жорық бағытына параллель, солтүстікке қарай, одан да қолдау көрсетуге болатын қашықтықта шегінді және Веллингтонпен байланыста болды. Олар Ваврдің оңтүстігінде қайта топтасты, Ватерлоодан шамамен 13 шақырым (8 миль) шығысқа қарай, және 18 маусымда Ватерлооға бет алды. Веллингтон Наполеонның Котр-Брасқа шабуыл жасайтынын күтті, сондықтан 17 маусымда солтүстікке қарай шегініп, алдыңғы жылы жеке зерделеген Мон-Сен-Жандағы қорғаныс позициясына орналасты, ол Ватерлоо ауылының оңтүстігіндегі төменгі қыратта және Суан орманының жанында орналасқан. Наполеон, резерв және Солтүстік армиясының оң жағымен 17 маусымда кешкі сағаттарда Кватр-Брастың бағытына шықты, сағат 13:00-де Нейге қосылып, Веллингтон әскеріне шабуыл жасауға тырысты, бірақ онда тек кавалерияның артқы жасағы ғана қалған еді. Француздар Веллингтонды Ватерлооға дейін қуды, бірақ Genappe шайқасында шағын кавалерия жасағын жеңе алды, содан кейін түнгі уақытта қатты жаңбыр жауды. 17 маусымның соңына қарай Веллингтон әскері Ватерлоодағы позициясына жетті, ал Наполеон әскерінің басты бөлігі олардан кейін келді. Науқанның шешуші шайқасы 1815 жылғы 18 маусымда Ватерлоода өтті. Лигниден кетер алдында Наполеон Граушиге 33 000 әскерді беріп, шегініп келе жатқан пруссиялықтарды қууға бұйрық берді. Кешкі сағатта басталу, пруссиялықтардың бағыты туралы нақтылықтың болмауы және Граушиге берілген бұйрықтың түсініксіздігі салдарынан ол пруссиялық әскерінің Ваврге жетуіне кедергі келтіре алмады, сол жерден Блюхер Веллингтонға көмекке аттанды және Тильманн Вавр шайқасын жүргізді. Ватерлоодағы француз әскерінің жеңілісінен кейін, Грауши ғана шамамен 30 000 ұйымдасқан француз әскерімен және артиллериясымен Францияға тәртіпті түрде шегіне алды. Алайда, бұл әскер біріккен одақтас күштерге қарсы тұруға жеткіліксіз болды. Наполеон 1815 жылғы 24 маусымда тақтан бас тарғанын жариялады және 15 шілдеде толыққанды бас берді.
The retreat of the Prussians was not interrupted, and was seemingly unnoticed, by the French. Crucially, they retreated not to the east, along their lines of communication and away from Wellington, but northwards, parallel to Wellington's line of march and still within supporting distance, and remained throughout in communication with Wellington. They regrouped south of Wavre, around 8 mile (13 km) march to the east of Waterloo, from whence they proceeded to Waterloo on 18 June. Wellington anticipated that Napoleon would then come against him at Quatre Bras, so he spent 17 June retreating northwards to a defensive position he had personally reconnoitred the previous year at Mont Saint Jean, a low ridge south of the village of Waterloo and the Forest of Soignes. Napoleon, with the reserve and the right wing of the Army of the North, made a late start on 17 June and joined Ney at Quatre Bras at 13:00 to attack Wellington's army, but found only the rearguard of cavalry remaining on the site. The French pursued Wellington to Waterloo but managed only to defeat a small cavalry rearguard in an action at Genappe before torrential rain set in for the night. By the end of 17 June, Wellington's army had arrived at its position at Waterloo, with the main body of Napoleon's army following. The decisive battle of the campaign took place at Waterloo on 18 June 1815. Before leaving Ligny, Napoleon gave Grouchy 33,000 men and orders to follow the retreating Prussians. A late start, uncertainty about the direction the Prussians had taken, and the vagueness of the orders given to Grouchy meant that he was too late to prevent the Prussian army reaching Wavre, from where Blücher could march to support Wellington at the Battle of Waterloo and Thielmann fought the Battle of Wavre. After the French defeat at Waterloo, only Grouchy managed to retreat in good order to France with his force of nearly 30,000 organised French soldiers with their artillery. However, this army was not strong enough to resist the combined coalition forces. Napoleon announced his abdication on 24 June 1815 and finally surrendered on 15 July.