Флёрю шайқасы: Бірінші коалиция соғысының шешуші кезеңі

Кіріспе

1794 жылғы бірінші коалиция соғысындағы шайқас

Флевр шайқасы 1794 жылғы 26 маусымда, Бірінші коалиция соғысы барысында, Жан Батист Журдан басқаратын Бірінші француз республикасының әскері мен Кобург князі Жосиас басқаратын коалициялық әскер (Ұлыбритания, Ганновер, Голландия Республикасы және Габсбург монархиясы) арасында болды. Бұл Фландрия кампаниясының және француз революциялық соғыстарының ең маңызды шайқасы еді. Екі тараптың күштері шамамен 80 000 адамды құрады, бірақ француздар әскерін шоғырландырып, Бірінші коалицияны жеңіске жеткізді. Одақтастардың жеңілісі Австриялық Нидерландының толықтай жоғалуына және Голландия Республикасының құлауына әкелді. Бұл шайқас француз армиясы үшін шешуші кезең болды, ол Бірінші коалиция соғысының соңына дейін үстемдік сақтап қалды.

Өмірбаян

1794 жылдың мамыр айында Жан Батист Журданға Арден армиясын, Солтүстік армиясының және Мозель армиясының бөліктерін біріктіру арқылы құрылған, шамамен 96 000 сарбаздан тұратын әскер басқаруы тапсырылды. Журданға Самбра өзенінің солтүстік жағалауын бағындыру, әсіресе Шарлерой бекінісін жаулап алу міндеті қойылды. Бұл міндетті Самбрадағы күштер үш рет орындауға тырысып, Грандренг, Эрквелинн және Госсели шайқастарында жеңіліске ұшырады. 12 маусымда Журданның әскері Самбраны төртінші рет кесіп өтіп, 70 000 сарбазбен Шарлерой бекінісін қоршады. 16 маусымда шамамен 43 000 сарбаздық австриялық-голландиялық күштер қалың тұманды пайдаланып қарсы шабуыл жасап, 3 000 адамға жуық шығын келтіріп, Ламбусар шайқасында Журданды Шарлеройдан Самбра арқылы кері шегіндірді. Бұл жеңіліс болғанымен, француз әскері көбінесе жақсы тәртіппен алаңнан шықты және шайқаста көп залал көрмеді. Осының нәтижесінде олар екі күннің ішінде қайтадан шабуылға дайын болды.

Қоршау операциялары

Шарлеруа қаласының үшінші қоршауы 19 маусымда ресми түрде басталды, қаланы қоршаумен, полковник Рейнак басқаратын, бар болғаны 2800 сарбаздық гарнизон оны ұстап тұруға тым әлсіз болды, әсіресе француз әскерінің осынша тез қайтадан шабуыл жасайтынын ешкім күтпегендіктен. Екінші қоршау аяқталғаннан кейін үшінші қоршаудың басталуына арада үш күн ғана болғандықтан, гарнизон жаңа қоршауға дайындалуға да, бұрынғы қоршаудың құрылыстарын бұзуға да үлкермеді. Үшінші қоршау кезінде француз әскері екінші қоршау кезінде салынған құрылыстарды қайта пайдалану арқасында, жылдамдық және табысқа жетуде үлкен артықшылыққа ие болды. Қоршау барысында армияның түрлі бөлімдері жау әскерін периметрден тазартатын және одақтас әскерлерінің бақылауын алыс ұстайтын бірнеше кішкентай дивизиялық операцияларды жүргізді. 20 маусымда Клебер Дюхем мен Монтегю басқаратын екі дивизиясын Шапель-ле-Эрлемонға жеткізіп, төрт бағытта шабуыл жасап, қаладағы жау әскерін ығыстырды. Монтегю Тразегниден Питон қаласына дейін, ал Дюхем оң жағынан Тразегниден Питон өзеніне дейін орналасты. 21 маусымда Чемпионнет пен Морло Кватр-Брасқа шабуыл жасап, одақтас күштерін жол торабынан ығыстырып, өз бекіністеріне қайтты. 22 маусымда Клебер өзінің екі дивизиясымен қайтадан Шапель-ле-Эрлемонға шабуыл жасап, қайта келген одақтас әскерлерін қуып шықты.

Шарлероидің берілуі

25 маусым күні таңғы сағат 7-де бір аптадан бері көмек келмейтінін және француздардың үшінші параллельді (шабуылға жақын арада жаяу әскерді жіберуге мүмкіндік беретін траншея желісін) бастамақ болғанын көріп, Рейнак бас тарту шарттарын сұрады. Оның штабының майоры Рейнақтың шарттарын ұсынғанда, келіссөздерді басқарған Халық өкілі Луи Антуан Сент-Жаст оны қабылдаудан бас тартты. Сент-Жаст дереу толық капитуляцияны талап етті. Бұл кезде Самбрадағы күштердің бас инженері Арман де Мареско келіссөздерге қатысып, өзінің науқандық есебінде келесідей әңгімені тіркеді:

СЕНТ-ЖЮСТ: Маған бұл қағаз (яғни Рейнақтың берілу шарттары жазылған хаты) керек емес, маған осы жердің өзі керек. МАЙОР: Бірақ егер біз шартсыз берілсек, біздің абыройымыз дақ болады. СЕНТ-ЖЮСТ: Біз сізді құрметтей де алмаймыз, қорлай да алмаймыз, сіздің француз ұлтын құрметтеуге немесе қорлауға күшіңіз жетпегендей, біздің де мүмкіндігіміз жоқ. Біздің арамызда ешқандай байланыс жоқ. МАЙОР: Бірақ біз қандай да бір капитуляция шарттарын алуға мүмкіндігіміз жоқ па? СЕНТ-ЖЮСТ: Кеше сіздерді тыңдауға болатын еді, бүгін сіздер толық капитуляцияға келуіңіз керек. Мен сөйледім, маған сеніп тапсырылған биліктімді пайдаландым, енді ештеңе өзгерте алмаймын. Мен армияның батылдығына, сондай-ақ өзімнің батылдығыма сенемін. Сент-Жюсттың бұл қауіп көрсетуі – әдемі әңгіме ғана еді, француздар Шарлеройға шабуыл жасауға шын мәнінде дайын емес еді. Егер қарсылық қатаң қолбасшымен жалғасқанда, француздар қамалды басып алу үшін кем дегенде тағы сегіз күнге дейін күтуге мәжбүр болар еді. Алайда Сент-Жюст Рейнакты қорқытып, мүмкіндігінше тез берілуге мәжбүрледі, себебі француздар бірнеше күн бұрын одақтастардың бас әскерінің жақын жерде екенін және Шарлеройды құтқару үшін шабуыл жасалатынын білген. Шындығында, одақтастар қауіпті жақындап қалды; 25 маусым күні Рейнак берілу туралы келіссөздер жүргізіп жатқанда, Кобург армиясының бір бөлімі Хеппинье жотасына жете алуға тырысып, ракеталар атып, одақтастардың келгенін белгілеуге әрекеттенді. Бірақ, олардың дивизиясы осы жотаны басып алған Чемпионнет оларды кері шегіндірді. Олар ракеталарын Фраснеден (қазіргі Frasnes lez Gosselies) ғана атып, солтүстікке қарай тым алыс болғандықтан, оларды көру мүмкін болмады. Ұрыс күні түн ортасында Австриялық ат әскерінің офицері граф Радецкий француз желісіне сұғып кіріп, Шарлерой қабырғаларына жетіп, қаланың басып алынғанын анықтады. Бірақ ол жарақаттанып, таңертең француз патрулінен қашып, хабарын штабқа түстен кейін ғана жеткізе алды, сонда шайқас толыққанды жүріп жатқан еді. Француздар әлі қамалды шабуылға алуға дайын болмаса да, Рейнак көмек келмейтініне көңілі толып, Сент-Жюсттың қатыгездігі мен қауіп-қорқыныштарынан қорқып қалды. Бұдан әрі қарсы тұрудың мәні жоқ екенін түсініп, ол сол күні шартсыз берілуге келісті. Шарлеройды қоршап тұрған Хатри дивизиясы қалаға кіріп, оны басып алды. Рейнақтың берілуі француздар үшін өте уақтылы болды. Келесі күні таңертең одақтастар Шарлеройді құтқару үшін Флевр шайқасын бастайды – жарты күн кешігіп. Қамаудан босатылған Хатри дивизиясы шайқаста резервтік күш ретінде маңызды үлес қосты.

SAINT JUST: I don't want this piece of paper (i. e. Reynac's note with proposed terms of surrender), I want the place itself. MAJOR: But if we surrender at discretion (i. e. unconditionally), we will be dishonoured. SAINT JUST: We can neither honour or dishonour you, just as it is not in your power to honour or dishonour the French nation. There is no connection between you and us. MAJOR: But can we not obtain some form of capitulation (i. e. terms)? SAINT JUST: Yesterday we could have listened to you; today you must surrender at discretion. I have spoken; I have used the powers entrusted to me; I will take back nothing. I count on the courage of the army, and mine. Saint Just's threat was just a bluff; the French were not actually ready to assault Charleroi. It would have taken at least another eight days for the French to have taken the fortress by assault if resistance had continued under a resolute commander. However, Saint Just needed to intimidate Reynac into surrendering as soon as possible because the French had been aware for some days that the Allied main army was already nearby and their attack to relieve Charleroi was imminent. In fact, the Allies were already getting dangerously close; on 25 June itself, as Reynac was negotiating his surrender, a detachment from Coburg's army was already trying to get to the ridge of Heppignies to fire rockets, an agreed upon signal that the relief army had arrived. However, they were driven away by Championnet, whose division occupied the ridge, before they could get close. They were only able to launch their rockets from Frasne (modern Frasnes lez Gosselies), too far away to the north to be seen. Around midnight on the day of the battle, an Austrian cavalry officer, Count Radetzky, did manage to infiltrate the French lines and actually reach the walls of Charleroi to discover it was already captured, but was then injured and chased by a French patrol on the way back later in the morning, and did not make it back to headquarters with his news until the afternoon, when the battle was already in full swing. Despite the fact that the French were clearly not ready to assault the fortress yet, Reynac had been discouraged by the apparent lack of any relief, and was intimidated by Saint Just's posturing and threats. Seeing no point in further resistance, he agreed to surrender unconditionally that very afternoon. Forces from Hatry's division, which had been besieging Charleroi, then marched in to take possession of the city. Reynac's surrender had come in the nick of time for the French. The very next morning, the Allies would commence the battle of Fleurus to relieve Charleroi–just half a day too late. Hatry's division, freed up from siege duties, would make an important contribution as a reserve force during the battle.

Кобург Шарлеройде шешуші шайқас күтеді

Самбрадағы науқандар генерал Чарльз Пичегрюдің стратегиясының жартысы ғана болды, ол сол кездегі Төмен елдердегі, Солтүстік армиясы мен Арденн армиясын да қамтитын бүкіл майданның бас қолбасшысы еді. Самбр әскерлері Пичегрюдің оң қанатынан шабуыл жасағанда, оның сол қанаты Куртрай маңындағы бірнеше шайқаста одақтастарды жеңіп, 1 маусымнан бері Ипрді қоршауға алған еді. 16 маусымда Ламбусарт шайқасында француздар жеңілгеннен кейін Кобург осы қанаттан туындаған қауіп сейілді деп есептеді және ол Ипрді қоршаудан босату үшін, екінші қанаттағы күштерді граф Клерфайға, Ипрді босатуға тырысатын австриялық әскерлерге күшейтуге мүмкіндік алды. Бірақ 18 маусымда 23 жаяу әскер батальоны мен 30 атқыштар эскадрильясымен жорыққа шыққан Кобург сол күні кешке Коейгемге (қазіргі Куайгем) келгенде, Ипрдің тапсырылғаны және Жорданның Самбрадан қайта өткені туралы хабар алды. Қоршауды көтеруге қажеттілік болмады, сонымен қатар екі майданда бірден күресу қажеттілігінен де босатылған Кобург Турнеге қайтып келді, онда ол Самбрада француздарға қарсы шешуші шайқасты іздеу үшін, енді босатылған одақтастардың негізгі армиясын Оранждың күштерімен біріктіруге бел буды.

Йорк герцогінің ынтымақтастығын қамтамасыз ету

Кобург өзінің қол астындағы 12 000 австриялықты Турнайдан Шарлеруаға қарай Оранж бен Болиудың 40 000 әскерімен қосылу үшін Жорданға қарсы шешуші шайқасқа жеткізуді жоспарлады. Дегенмен, шешуші шайқас үшін сол жақ қанатта австриялық күштерді шоғырландыру екі қиындық тудырды: Ол сонымен қатар Шельданы одақтастардың оң жақ қанатында қорғап тұрған қанатты әлсіретті, тек ағылшын жалдамалы күштерін, Йорк герцогының басшылығымен, сондай-ақ Клерфайт корпусын өзенді ұстап, Брюссельді қорғау үшін қалдырды. Бұл күштер француз әскерлерінен салмақты түрде кем болатын. Олардың бұйрықтарына сәйкес, осы австриялықтардың шығысқа кетуі британдықтар мен британдық жалдамалы әскерлер үшін Төменгі елдерді тастап кетуді жабу үшін жасалған әрекет ретінде қарастырылуы мүмкін, және олар Голландия мен Нидерландыдағы одақтастарын қорғау үшін дереу кері шегінуге мәжбүр болар еді, себебі австриялықтар өздері күштерін кері тартқан жағдайда австриялықтардың мүдделерін жалғыз қорғауға дайын да, қабілетті де емес еді. Кобург Йорк герцогін Турнай маңындағы күштерге бірнеше аптаға басшылық етуге, Шельданың Пишегрден қорғалуын қамтамасыз етуге және Нидерландыға кері шегінуді кейінге қалдыруға көндіруі керек болды. Бірақ бұл бастапқыда қабылданбады, өйткені ағылшындар австриялықтар оларды Төменгі елдерден қашуды жабу үшін пайдалануға тырысып жатыр деп күдіктенді. Бұл күдікті Оранж жоғары қолбасшылыққа жіберген хатымен күшейді, онда ол Клебердің 20 маусымда Шапель-ле-Эрлемон қасындағы күштеріне жасаған шабуылы, мүмкін, кері шегінуді жабу мақсатымен жасалғанын болжады, оны 21-ші күні қарсылықсыз қаланы қайта басып алуы дәлелдеді. Оранжтың Самбр майданында алаңдаушылыққа орын жоқ деген пікірі Йорктің Кобургтың Самбрды Австрияның Мёзға және Төменгі елдерден кетуіне сылтау ретінде пайдаланып отыр деген күдігін растады. Алайда, Кобург Оранж қателік жасағанын және жағдайдың өте шұғыл екенін түсіндірген хаттар алмасудан кейін, Йорк ақыры Шельдаға басшылық етуге келісті, бірақ тек австриялық гарнизонды Турнайды, негізгі одақтас базасын қорғау үшін қалдыру шартымен, өйткені Йорк күштері өзенді де, қаланы да қорғауға тым әлсіз болды. Йорк сондай-ақ өзінің британдық жалдамалы әскерлер корпусын Шарлеруаны құтқаруға қосылуды ұсынды, себебі бұл шоғырлану Кобургке күшті жеңіске жетуге жеткілікті күш береді, бұл оған екінші қанатқа шабуыл жасауға мүмкіндік берер еді. Ол сондай-ақ, егер Кобург жеңілсе, Йорк Шельданы жалғыз ұстай алмайтынын, сондықтан Самбрға шабуылға қосылуы мүмкін екенін айтты. Бірақ Кобург бұл ұсынысты қабылдамады, Йоркты Австрия гарнизонымен бірге Шельдада қалдыруды жөн көрді. Екі генерал сонымен қатар, егер Кобург Самбрде жеңілсе, Йорк Голландияға шегінуді бастай алады деп келісті. Содан кейін Йорк өз әскерлерін Турнай мен Уденаарде арасында өзенді күзету үшін орналастырды, сонымен қатар қажет болған жағдайда Голландияға шегінуге қолайлы жол қалдырды.

Coburg planned to bring the 12,000 Austrians under his command at Tournai towards Charleroi to join with Orange's and Beaulieu's 40,000 in the theatre for the decisive battle against Jourdan. However, the concentration of Austrian forces on the left wing for a decisive battle created two complications:

It also meant denuding the wing that was defending the Scheldt on the Allied right wing, leaving only the forces in English pay, under the Duke of York, as well as Clerfayt’s corps, to hold the river and cover Brussels. These would be severely outnumbered by the French forces facing them. Under their standing orders, the departure of these Austrians to the east could be construed by the British and British paid troops as a ruse to cover the abandonment of the Low Countries, and would lead to them immediately withdrawing to protect their allies in Holland and the Netherlands, as they were unwilling and unable to fight alone to defend Austrian interests if the Austrians themselves had withdrawn their forces. Coburg needed to convince the Duke of York to take command of the forces around Tournai for a few weeks, guard the line of the Scheldt against Pichegru, and delay his withdrawal to the Netherlands. However, this at first met with refusal, as the English suspected that the Austrians were trying to use them to cover a retreat from the Low Countries. This was exacerbated by a letter which Orange had sent to the high command at Tournai, in which he assessed that Kleber’s attack on his forces at Chapelle lez Herlaimont on 20 June was probably intended to cover a retreat, proven by the fact that he was able to reoccupy the town on the 21st with no resistance. The impression given by Orange that the Sambre front was no cause for concern initially confirmed York’s suspicions that Coburg’s was using the Sambre as an excuse to begin an Austrian withdrawal towards the Meuse and out of the Low Countries. However, after a further exchange of letters in which Coburg clarified that Orange was mistaken and clarified that the situation was truly urgent, York finally agreed to take command on the Scheldt, but only on condition that a garrison of Austrians remain to defend Tournai, the main Allied base, because York's force was too weak to defend both the river and the town. York also offered to bring his corps of British paid troops to join in the relief of Charleroi, on the basis that this concentration would give Coburg even greater numbers to secure a strong victory that would free him up to then attack the other wing. He also argued that if Coburg was defeated, York would not be able to hold the Scheldt alone anyway, so he might as well join in the attack on the Sambre. However, Coburg declined this offer, preferring to leave York on the Scheldt with the Austrian garrison he requested. The two generals also agreed that York could commence a retreat to Holland if Coburg was defeated on the Sambre. York then positioned his troops between Tournai and Oudenaarde to guard the river while still affording them a good route of retreat to Holland if needed.

Француздық дайындамалар

Джурдан Кобургтың келуін тез байқады, бірақ одақтас күштердің санын 70 000-ға жуық, өзінің күшімен шамалас деп жоғары бағалады. Осының салдарынан Джурдан қорғаныс тактикасын таңдады, алдағы одақтастардың шабуылын өз бекіністерінен күтіп алды. Одақтастардың енуі бүкіл фронтты тұрақсыздандырмауы үшін, Ламбусарт шайқасында болғандай, ол Клебер корпусының Духесме дивизиясын Питон өзенінен Джуметке кері шақырды, оны сол жақтағы резерв ретінде орналастырды, ал Хатриді Рансарттың шығысында оң жақтағы резерв ретінде бекітті. Осы кезеңде Джурдан Самбрдің оң жағалауын батысқа қарай күзетіп тұрған Мюллер мен Шерер дивизияларын шақырып, әскерін күшейтуге тырысты, бірақ Қоғамдық қауіпсіздік комитеті оған оларға билік беруден бас тартты. Содан кейін Джурдан Маубеж гарнизонының қолбасшысы, генерал Ферранмен байланысып, дивизия көлеміндегі гарнизоннан қол жеткізе алатын әскерді сұрады. Ферран Дорье бригадасының 6000 әскерін Джурданға жіберді, ол Лернсте, Эспинетте биіктігінен тыс жерде, ал авангардын Фонтен-л’Эвекке орналастырды. Резервтер енді қолда болса да, Джурданның сол қанаты айтарлықтай әлсіреп, тек Монтейгу дивизиясынан ғана тұрды, ол Тразегний-Миукортқа (қазіргі Курсельдің ішінде) және Дорье бригадасына дейін тым алға жылжытылған еді. Осы әлсіздікке қарамастан, Джурдан Монтейгуды осы осал жағдайда қалдыруды жөн көрді, өйткені оған армияның шегінуі үшін маңызды болған Самбр өзеніндегі Маршиенн-о-Понт маңындағы понтондық көпірлерді, сондай-ақ Монтиньи-сюр-Тиллеульдегі резервтік артиллерияны қорғауға мүмкіндік беретін барынша уақыт және кеңістік қажет болды. Монтейгудың шығындарын азайту үшін ол дивизия командиріне жау қысымы күшейсе, баяу шегініп, Маршиенн-о-Понтқа қарай қайтуды бұйырды. Ал Дорье бригадасы қажет болған жағдайда, Маршиенн-о-Понттағы өткелдердің артиллериялық қашықтығындағы Эспинетте биіктігін қорғау үшін қарсы шайқас жүргізуге дайын тұру керек еді, осылайша жаудың оны басып алуына және армияның шегіну жолын кесуіне жол бермеуге тиіс болды.

Jourdan quickly detected Coburg's arrival, but overestimated that the Allied forces numbered 70,000, on par with his strength. As a result, Jourdan opted to act defensively, receiving the imminent Allied attack from within his fortifications. To prevent Allied penetrations from destabilising his entire line like at the battle of Lambusart, he pulled Duhesme's division of Kleber's corps back from the Pieton river to Jumet to act as a reserve on the left, while positioning Hatry to the east of Ransart as a reserve for the right. During this period, Jourdan also sought to call in Muller's and Scherer's divisions, guarding the right bank of the Sambre further west, to reinforce his army, but he was not given authority over them by the Committee of Public Safety. Jourdan then contacted General Ferrand, the garrison commander of Maubeuge further to the west, and requested any troops he could spare from the division sized garrison. Ferrand sent the 6,000 men of Daurier's brigade to Jourdan, who took position at Leernes, beyond the heights of l’Espinette, with a vanguard at Fontaine l’Eveque. While reserves were now available, Jourdan's left wing was now considerably weakened, consisting solely of Montaigu's now overstretched division, pushed far forward to Trazegnies Miaucourt (within modern Courcelles), and Daurier's brigade. Despite this weakness, Jourdan opted to keep Montaigu far forward in this vulnerable position as he wanted maximum time and space to protect both the pontoon bridges on the Sambre near Marchienne au Pont which the army depended on for retreat, as well as the reserve artillery at Montigny sur Tilleul, which he had not yet had time to bring into Charleroi. To minimise Montaigu's losses, he instructed the division commander to slowly give ground if enemy pressure grew too great, withdrawing on Marchienne au Pont. Daurier's brigade meanwhile would conduct a fighting withdrawal if needed to defend heights of l’Espinette, within artillery range of the crossings at Marchienne au Pont, to prevent the enemy from occupying it and interdicting the army's route of retreat.

Карл мен Болидің бағаналары

20 жаяу әскер батальоны, 36 атты әскер эскадрильясы және 36 зеңбіректерден тұратын бұл күштер негізгі шабуыл тобы болуға тиіс болды және олар Австрия императорының інісі, эрцгерцог Карлдың басқаруына берілді. Олардың міндеті – француздың оң қанатын қирату еді. Бірлескен күш 26-сы күні сағат 2-де Пойнт-ду-Джор тавернасынан (қазіргі N29 және N93 бағыттарының қиылысы) Грос-Бюссонға (Флеюрдің солтүстігіндегі жазыққа) қарай жорықтап, 25-ші күні түнін өткізіп, содан кейін Флеюрге қарай жылжуы және Карлдың колоннасы Кампайнерде шайқасқаннан кейін Хеппинье мен Вагниге шабуыл жасауы керек еді.

Квосдановичтің бағанасы

7 батальоннан, 16 эскадрильядан және 16 зеңбіректен тұратын Петр Витус фон Квосдановичтің колоннасы 25-і түнде Нивельден, ол орналасқан жерден, Мелле ауылының солтүстігіндегі жазық – Гранд-Шампқа көшуі керек еді. Содан кейін Кауництің колоннасы Ломбуе орманына (қазіргі Domaine du Bois Lombut) жетуін күту керек еді, ал одан кейін оны Daurier бригадасы L'Espinette биіктігінде, шамамен сағат 9 мен 10 арасында тоқтатты. Оранж әскерлері Монтейгуға шабуыл жасағанда, Клебер дереу Монтейгуға көмек ретінде Духесме дивизиясынан 3 батальон мен 3 зеңбірек жіберді, бірақ олар уақтылы келмеді. Монтейгу толыққанды шегінген кезде, бұл күштер Пиетондағы Клеберге қайта оралды. Сағат 8-ге таяу, Клебер Пьетон арқылы өтетін көпірлерді Бригада генералы Жан Бернадоттың Духесме дивизиясының бригадасымен қамтамасыз етуге шешім қабылдады, Монтейгудың шегінуінен кейін француздың сол жақ фланкін нығайту үшін. Кейінірек таңертең, Монтейгу Самбрда Вальдекке қарсы тұрып, ал Дауриер Эспинетте Фредерикке қарсы тұрғанда, Клебер Дюхесме резервтік дивизиясымен 3 колоннада қарсы шабуыл жасауға шешім қабылдады. Сол жақта Клебер жеке Монко орманына қарсы бір колоннаға басшылық етті. Ортада Бернадот Рудағы көпірден батысқа қарай жылжып, ал Дюшме оң жақта Курсель мен Тразегнияға қарсы шабуылдайтын болды. Сағат 11-ден 12-ге дейін шабуылды бастаған Дюхесме дивизиясының колонналары Waldeck күштерін түстен кейін ұстап тұрып, ақыры оларды кешкі сағат 5-те Forchies la Marche-ге қайтаруға мәжбүр етті. Темде, князь Фредериктің колоннасы Дауриерге қарсы күшті шабуыл жасады, және түске қарай d’Aulnes және Lobbes көпірлерін басып алып, Дауриердің Ланделидегі шегінуін кесіп тастау қаупі тудырды. Осы сәтте, Понцеттің Монтейгу дивизиясының бригадасы Самбра арқылы Рус пен Маркиенне-о-Понттан шегінгеннен кейін, Дауриердің қорғанысын қолдау үшін Фредерикке қарсы Аульн қаласында қайтадан шабуыл жасауға бұйрық берілді. Понце бригадасы түстен кейін қарсы шабуыл жасады, және Дауриермен бірігіп, Фредерикті күндізгі сағат 3-ке қарай Андерлуес биіктігіне қайтарды. Осы кезде Оранж француздардың әлі де күшті екенін және сол жақ фланкін нығайтып жатқанын көріп, өзінің сол жақтағы келесі колоннасы – Квосдановичтің қолдауына жетпейтініне алаңдап, кешкі сағат 5-ке таяу Хайн Сент-Полға қарай шегінуге шешім қабылдады. Кобургтың жалпы шегіну туралы бұйрығы Оранж өзінің шегінуін бастағаннан кейін көп ұзамай жетті.

Consisting of 7 battalions, 16 squadrons and 16 guns, Peter Vitus von Quosdanovich’s column was to move from Nivelles, where it was located, to Grand Champ, the plain north of the village of Mellet, on the night of the 25th. It was then to wait for Kaunitz's column to reach the forest of Lombue (modern Domaine du Bois Lombut) before finally being stopped at the heights of l’Espinette by Daurier's brigade, also between 9 and 10 am. When Orange's forces attacked Montaigu, Kleber had immediately despatched 3 battalions and 3 guns from Duhesme's division in reserve to support Montaigu, but these arrived too late to help. With Montaigu in full retreat, these forces withdrew back to Kleber at the Pieton. At around 8 am, Kleber decided to secure the bridges across the Pieton with General of Brigade Jean Bernadotte’s brigade of Duhesme's division to create a new refused French left flank after Montaigu's retreat. Later in the morning, with Montaigu holding the Sambre against Waldeck and Daurier holding l'Espinette against Frederic, Kleber decided to counterattack with Duhesme's reserve division in 3 columns. On the left, Kleber personally took command of one column against the forest of Moncaux. In the centre, Bernadotte would advance west from the bridge at Roux, and Duhesme would advance on the right against Courcelles and Trazegnies. Beginning their advance between 11 am and noon, the columns of Duhesme's division pinned down Waldeck's forces throughout the afternoon, finally forcing him back to Forchies la Marche at 5 pm. Meanwhile, Prince Frederic's column had been pushing hard against Daurier, and by noon, was threatening to capture the bridges further west at d’Aulnes and Lobbes, from which he could cross and cut off Daurier's retreat at Landelies. It was at this moment that Poncet's brigade of Montaigu's division, having retreated back across the Sambre at Rus and Marchienne au Pont, was ordered to recross and counterattack Frederic at Aulnes to support Daurier's defence. Poncet's brigade counterattacked in the early afternoon, and, combined with Daurier, drove Frederic back to the heights of Anderlues by 3 pm. At this point, Orange, seeing that the French still stood strong and were even reinforcing their left, and concerned that he was too far forward to be supported by the next column on his left under Quosdanovich, decided to withdraw at around 5 pm to Haine Saint Paul. Coburg's orders for a general withdrawal arrived soon after Orange had commenced his own withdrawal.

Кауництің шабуылы

Француз орталығының қарсысында Кауництің колоннасына, ол Карлдың колоннасы шабуылға шыққанда шабуылдауға бұйрық берілді. Сағат 5.30-да Шарль мен Лефеврдің қаруларын естіп, Кауниц колоннасына Хеппиниді басып алуға бұйырды. Чемпионнет дивизиясы осы учаскені қорғады және Кауництің шабуылына дайындық үшін таңғы сағат 2-ден бері тұрды, ал кеше кешке Чемпионнет Брюйер ағашының жанында Кауництің шабуылдық позицияға жылжып бара жатқанын байқаған еді. Сөйтіп, Кауниц солтүстікке қарай Шассарт маңында генерал Греньенің басқаруындағы Чемпионнеттің алдыңғы қатарлы бригадаларының біріне шабуыл жасағанда, олар дайын күйде болды және бұрыннан нығайтылған Сент-Фиакрге шегінді. Сент-Фиакрдағы бригада сағат 9.30-ға дейін тұрды, содан кейін Лефевр дивизиясы Флеврді эвакуациялап, Кампинерге қайта шегінді. Чемпионнет содан кейін Сент-Фиакрды Хеппини биіктіктеріндегі бекіністердің негізгі желісіне көшіруге бұйрық берді. Бұл эвакуация француз қатарында олқылық туды, өйткені Вагнеде, Чемпионнет пен Лефеврдің арасында, Чемпионнет дивизиясының бір ғана батальоны орналасқан еді. Джордан Вагниді қорғаушыларды күшейту үшін Хатри дивизиясынан жартылай бригада жіберді. Кауниц Чемпионнеттің бекіністеріне шабуыл жасауға тырысты, бірақ Чемпионнет дивизиясының алдындағы жер қорғануға өте қолайлы болды. Кауниц толыққанды шабуылға бармады, өйткені ол тым жылдам жылжуды қаламады, себебі сол кездегі соғыс жүйесінде колонналар бір-бірімен қатарласып, жаудың қатарына бірдей қысым көрсетуі керек еді, ал ол нұсқау алған Карл колоннасы сол кезде Лефеврдің қорғанысымен тоқтатылған еді. Алайда, ол Кауництің шабуылдарына қарсы тұрса да, сағат 11-де жағдай өзгерді. Чемпионнет Клебердің сол қанатының (іс жүзінде Монтегю дивизиясының ғана) Маркиенне-о-Понтке дейін шегінгенін және Лефеврдің Марсо корпусы бұзылғаннан кейін Марсоның алғы шебін де, өзінің алғы шебін де қамтамасыз етуге мәжбүр болғанын естіді. Архиегер Карл мен Боэлью Ламбусартқа шабуылдарын қайта бастағанда, Кауниц та белсенді шабуылға шығып, Чемпионнетті қатты қысымға салды, ал одақтас жасағы Чемпионнеттің қанатына, Хеппинидің солтүстік-батыс секторына, қорғалған аңғар арқылы енді. Осы факторлардың үйлесімі, Чемпионнеттің бригадаларының бірі мен д’Опулдің атты бригадасының жасаған қарсы шабуылының сәтсіздігі және Чемпионнеттің хабаршыларының Лефевр дивизиясының нақты жағдайын таба алмауы, жеткізе алмауы және хабарлай алмауы Чемпионнетті ең жаман нәрсені күтуге итермеледі. Ол Жорданнан ашық позицияда деп ойлаған жерден шегінуге рұқсат сұрады және рұқсат алғаннан кейін сағат 15.30-да Хеппиниден шегінуді бастады. Алайда, дивизия Хеппини жотасының артқы беткейлерінен түсіп келе жатқанда, Жорданнан Лефевр Шарль мен Боэльюді тоқтатып, Хатри дивизиясының күштері жақындап келе жатқаны туралы хабар келді. Дивизиясының оң қанаты қауіпсіз болғандықтан, Чемпионнетке Кауницке қарсы шабуыл жасауға бұйрық берілді, оған дивизиясы, Дубоаның атты әскері және Хатри күштері қосылды. Сағат 4-те штыкпен шабуыл жасап, Чемпионнеттің жаяу әскері мен Дубоаның атты әскері Кауниц күштерін толыққанды қуғынға дайындалып жатқанда таң қалдырды. Олар жеңілген жаудың қайта жандануына және қуғынға дайындалып жатқандағы тәртіпсіздікке түскендерін көріп, Кауниц колоннасы бұзылып, бір сағат ішінде шайқас алаңынан қашып кетті. Осы уақытта Кобургтың әскерін кері қайтаруға бұйрығын алған Кауниц соғысты жаңартпады және қалған күштерін кері қайтарды.

Opposite the French centre, Kaunitz's column had been ordered to attack once he heard Archduke Charles’ column commence fighting. At 5.30 am, hearing Charles’ and Lefebvre's guns, Kaunitz ordered his column forward to capture Heppignies. Championnet's division was defending this section of the front, and had been standing to since 2 am in preparation for Kaunitz's attack, after Championnet spotted Kaunitz moving into his attack position near the tree of Bruyere the previous evening. Thus, when Kaunitz ran into one of Championnet's advanced brigades under General Grenier near Chassart to the north, they were ready, and conducted a fighting withdrawal into Saint Fiacre, which had been fortified beforehand. The brigade at Saint Fiacre held until 9.30 am, when Lefebvre's division evacuated Fleurus and fell back on Campinaire. Championnet then ordered Saint Fiacre's evacuation to the main line of fortifications on the heights of Heppignies. This evacuation opened a gap in the French lines as Wagnee, between Championnet and Lefebvre, was only held one battalion of Championnet's division. Jourdan then sent a half brigade from Hatry's division to reinforce the defenders of Wagnee. Kaunitz attempted to advance on Championnet's entrenchments, but the terrain in front of Championnet's division strongly favoured the defensive. Kaunitz himself had also not committed to a full attack as he did not want to advance too quickly, because the cordon system of war, then prevalent, dictated that columns had to advance in line with each other to exert equal pressure on the enemy front, and Archduke Charles’ column, whom he was to take his cue from, had at the time been checked by Lefebvre's defence. However, although he was holding well against Kaunitz's attacks, at 11 am things changed. Championnet heard that Kleber's left wing (actually only Montaigu's division) had retreated all the way to Marchienne au Pont, and that Lefebvre now had to cover Marceau's front as well as his own after Marceau's corps broke. With Archduke Charles and Beaulieu resuming their advance on Lambusart, Kaunitz now also resolutely took the offensive and pushed Championnet hard, while an Allied detachment worked its way into the northwest sector of Heppignies, on Championnet's flank, via a sheltered defile. The combination of these factors with the failure of a counterattack at 2 pm by one of Championnet's brigades and d'Hautpoul's brigade of cavalry, and the inability of Championnet's messengers to find, reach, and report on the true situation of Lefebvre's division, led Championnet to believe the worst. He requested permission from Jourdan to withdraw from what he thought was an exposed position, and, with the permission granted, began retreating from Heppignies at 3.30 pm. However, just as the division was descending the rear slopes of Heppignies ridge, news arrived from Jourdan that Lefebvre had stopped Charles and Beaulieu and reinforcements from Hatry's division were coming up. With his division/s right flank safe, Championnet was ordered to counterattack Kaunitz with his division, Dubois’ cavalry from the 2 pm attack, and Hatry's reinforcements. Launching a bayonet charge at 4 pm, Championnet's infantry and Dubois’ cavalry surprised Kaunitz's forces, who were forming up for pursuit. Dismayed at the revival of an enemy they had thought was beaten, and caught in disorder just as they were redeploying into columns of pursuit, Kaunitz's column broke and fled the battlefield within the hour. Having also received Coburg's order to withdraw at about this time, Kaunitz made no effort to renew the fight, and withdrew his remaining forces.

Квосдановичтің шабуылы

Француздардың сол ортасына қарама-қарсы, Квосдановичтің колоннасы 25 маусым күні кешке Нивельден жорыққа шығып, түнде Кватре-Брас арқылы өтіп, 26-сы күні таңертең Фраснеді Морло дивизиясының жасағынан басып алды. Фрасне арқылы ілгері жылжуда Квосданович өзінің колоннасын таңғы сағат 4-те Фрасне мен Мелле арасындағы жазыққа, Грандшампқа орналастырды. Бірақ, ашық жазықтағы Дюбуа атқыштар дивизиясының бөлімшелері Квосдановичті 3 сағатқа тоқтата алды, ал Морлот өзінің дивизиясын олардың артында, Меллет ауылының маңына орналастырды. Содан кейін Морлот Квосдановичтің алдынан және оң қанатынан Тюмеон арқылы шабуыл жасады. Шайқас Морлоның оң жағы Греньердің Шасарттан Сент-Фиакрға шегінуімен ашылғанға дейін жалғасты. Бұл, Квосдановичтің Тюмеондағы Морлоттың қанаттық күштеріне қарсы сәтті қарсы шабуылымен бірге, француз генералын Понт-а-Миньелуп арқылы өтетін өзеннің оңтүстік жағалауына шегінуге мәжбүр етті. Квосдановичтің артиллериясы содан кейін Морлоттың дивизиясын сағат 15:00-ге дейін қатты атысқа ұстады, екі тарап та ілгері жылжуға мүмкіндік таппады. Түстен кейін сағат 3-те Морлот Журданнан Чемпионнеттің шегінуімен байланысты Госселиге шегіну туралы бұйрық алды. Квосданович француздар Понт-а-Миньелуп көпірін қиратқандықтан, оларды қууға мүмкіндік болмады. Ол өзенді кесіп өту үшін понтондық құралдарын шақыруға мәжбүр болды, содан кейін ғана жорығын жалғастыра алатын еді. Понт-а-Миньелуптағы артиллериялық шайқас майданның осы бөлігіндегі соңғы шайқас болды. Түскі сағат 4-тен кейін, ол Морлотты қайтадан кесіп өтіп, шабуылға түсе алмастан бұрын, Квосданович Кобургтың шегіну туралы бұйрығын алды және дереу орындады.

Француздық бақылау шары

Флевр шайқасы – әуеден барлау және қарсылас күшін бақылауды қолданған тарихтағы алғашқы шайқас. Бұл француздық барлау шары L'Entreprenant арқылы қамтамасыз етілді, оны Аэростатикалық корпустың капитаны Кутелль басқаратын команда, австриялық әскердің қозғалысы туралы Журданға үнемі хабарлап отырды. Шайқас кезінде L'Entreprenant, Жюме жел тегершігі орналасқан биік төбеге (қазіргі Bellevue, Charleroi қаласының маңы) орналастырылды.

Чемпионнет өзінің мемуарларында шар туралы "осыдан ешқандай маңызды ақпарат келмеді" деген пікірін білдірді. Көзге түсетіні, 3 Плувиоз VII жылы (22 қаңтар 1799 ж.), сол кездегі соғыс министрі Бартелеми Шерерге жазған хатында Журдан "аэростаттар (шарлар) әскерге қажет емес, егер оларды қолданудың басқа тәсілі табылмайынша" деп ұсынды. Шайқас күні таңның көп бөлігін шармен бірге өткізгеніне қарамастан, Журдан өзінің естеліктерінде оның пайдалылығын мүлдем атап көрсетпеді.

Салдары

Флевр шайқасы қатал және үздірілмейтін болды, француз және одақтас әскерлерінің екеуі де шайқаста шаршады. Шындығында, Сульт бұл "өмірімде көрген ең қатал он бес сағаттық шайқас" екенін жазды. Француздар шегініп келе жатқан одақтас әскерін қуып жеңбеді және екі күн бойы қозғалыс жасамады, демалу үшін. Одақтастар, сондай-ақ, Брэйн-л’Аллёд пен Ватерлооға шегінді. Жалпы алғанда, бұл шайқас француздар үшін қымбатқа түсті, шығын көлемі бес-алты мың адамға бағаланды. Одақтастардың шығындары туралы әрдайым дау болды: француздар өздерінен әлдеқайда жоғары шығынға ұшырағанын мәлімдеді, ал одақтастар шығынның әлдеқайда аз болғанын айтты. Салттық бағалаулар Кобург армиясының "көптеген шығынға ұшырағанын" көрсетеді, одақтастардың шамамен бес мың адамы қаза тапқан немесе жарақат алған. Алайда, тарихшы Дигби Смит (1998) бойынша, австриялық-голландиялық әскерлерінің шығыны 208 қаза тапқан, 1017 жарақат алған және 361 тұтқынға алынған. Сонымен қатар, француздар бір миномет, үш кассин және бір туды, ал австриялықтар бір зеңбірек пен бір туды жаулап алды. Флевр тактикалық тұрғыдан шешімсіз болғанымен, 1794 жылғы Төменгі елдердегі француз әскери науқанының стратегиялық шешуші шайқасы болды, одан кейін австриялықтар Төменгі елдерді таластырудан бас тартып, оны француздарға қалдырды. Смит (1998) былай жазды:

Соғыстың осы кезеңінде Венадағы сарай Австрияның Нидерландысын ұстап тұруға тырысудың мағынасы жоқ екеніне көз жеткізді және Кобург шығысқа қарай шығу үшін осында жеңіске жеткізу мүмкіндігінен бас тартқаны күдікті. Флеврден кейін Журдан әскері ресми түрде Самбр және Мёз армиясы ретінде біріктірілді және шығыс Төменгі елдерді басып алу және Кобург әскерін қуу миссиясы берілді. Флеврден кейін бір ай өткен соң Журдан Мехелен мен Лувенді (15 шілде), Намурды (17 шілде) және Льежді (27 шілде) басып алды, ал Пишегрю Брюссельге (11 шілде) кіріп, Антверпенді (27 шілде) жаулап алды. Француздардың алға жылжуына қарсы тұра алмағандықтан және олардың жойылуымен қорқып, Пишегрю мен Журдан әскерлерінің бірігіп әрекет етуі (бұл тек Қоғамдық қауіпсіздік комитеті Пишегрю әскерін шешуші сәтте басқа бағытқа аударғандықтан ғана болмады), Кобург 15 шілдеде Маузға қарай шығысқа қарай шегінуді бастады және 24 шілдеде Маастрихтте, Төменгі елдердің шығыс шекарасында Германияға өтті. Австрияға қарсы соғыстың негізгі майданы Бельгиядан Германия мен Рейнге ауысты. Флеврдағы австриялықтардың жеңілісі солтүстіктегі одақтас әскерінің ыдырауына әкелді, өйткені Австрияның Төменгі елдерді тастауы ағылшын және голланд әскерлерінің солтүстікке қарай, австриялықтардан алыстап, Нидерландыны қорғауға көшуіне себеп болды. Йорк герцогының әскерлері 24 шілдеде Розендаль арқылы Нидерландыға кірді, сол күні Кобург Маастрихт арқылы Муа өзенін кесіп өтті, бұл Төменгі елдерді толықтай бос қалдырды. Бөлініп, саны жағынан кем болған ағылшын және голланд әскерлері француздарға өздерінен қарсы тұра алмады, ал 1795 жылғы 18 қаңтарда Амстердамда Батавия төңкерісінен құлаған Голландия Республикасы жойылды және оның орнына француздық Батавия Республикасы құрылды. Саяси тұрғыдан алғанда, шайқас Францияның өмір сүруіне әскери қауіп төнгендіктен революциялық Террор билігін жалғастыру қажет деген аргументті жоққа шығарды. Осылайша, кейбіреулер Флеврдағы жеңістің бір айдан кейін Термидориялық реакцияның басты себебі болғанын айтады. Сент-Жюст осындай ұлы жеңістен кейін Парижге келді, бірақ Максимилиан Робеспьер және басқа да жетекші якобиндермен бірге қаза тапты.

By this stage of the war the court in Vienna was convinced that it was no longer worth the effort to try to hold on to the Austrian Netherlands and it is suspected that Coburg gave up the chance of a victory here so as to be able to pull out eastwards. After Fleurus, Jourdan's force was formally consolidated as the Army of Sambre and Meuse, and given the mission of capturing the eastern Low Countries and going after Coburg's army. Just a month after Fleurus, Jourdan had occupied Mechelen and Louvain (15 July), Namur (17 July) and Liege (27 July), while Pichegru had entered Brussels (11 July) and captured Antwerp (27 July). Unable and unwilling to contest the French advance further, and threatened with destruction by the combined pressure from Pichegru's and Jourdan's armies acting in concert (which did not happen only because the Committee of Public Safety diverted Pichegru's forces elsewhere at the crucial time), Coburg began a retreat eastward to the Meuse on 15 July, and crossed the river at Maastricht, the eastern border of the Low Countries, into Germany on the 24th. The main battlefields of the war against Austria would now shift from Belgium to Germany and the Rhine. The Austrian defeat at Fleurus also led to the breakup of the Allied army in the north as the Austrian abandonment of the Low Countries also led to the withdrawal of English and Dutch forces northwards, away from the Austrians, to defend the Netherlands. The Duke of York's forces crossed into the Netherlands at Roosendaal on 24 July, the same day Coburg crossed the Meuse at Maastricht, leaving the Low Countries completely vacated. Divided and outnumbered, the English and Dutch were incapable of holding back the French on their own, and, overturned by the Batavian revolution in Amsterdam on 18 January 1795, the Dutch Republic was extinguished and replaced by the pro French Batavian Republic instead. Politically, the battle invalidated the argument that continuation of the revolutionary Reign of Terror was necessary because of the military threat to France's very existence. Thus, some would argue, victory at Fleurus was a leading cause of the Thermidorian Reaction a month later. Saint Just arrived in Paris after such a great victory only to die with Maximilien Robespierre and the other leading Jacobins.