Флёрюс шайқасы (1690)

Кіріспе

Франция мен Ұлы одақ арасындағы Тоғыз жылдық соғыстағы шайқас (1690)

1690 жылғы 1 шілдеде Флорюс маңында, сол кездегі Испан Нидерландының бір бөлігі, қазіргі Бельгияда Тоғыз жылдық соғыстың маңызды шайқасы болды. Люксембург басқарған француз армиясы Вальдек басқарған одақтас күштерді жеңді. Люксембургтің жеңісінің стратегиялық маңызы шектеулі болды, себебі Франция королі XIV Людовик оған Фландриядағы науқанын аяқтауды және Рейндегі Дофинге көмек көрсетуді бұйырды. Бұл одақтастарға Брюссельге қайтуға және әскерін жаңадан құруға мүмкіндік берді.

Өмірбаян

1690 жылы Тоғыз жылдық соғыстың басты майданы Рейн аймағынан Испан Нидерландтарына көшті. 1689 жылғы тамыздағы Уолкорт шайқасындағы жеңілістен кейін Гумиердің орнына Люксембург қолбасшылыққа келді және 1695 жылы қайтыс болғанға дейін осы қызметте қалды. Оның әскері шамамен 30 000 – 40 000 адамнан тұрды, ал қажет болған жағдайда ол Мозельдегі Буфлерден қолдау сұрай алатын. Уильям III Ирландиядағы әскери науқанда болғандықтан, Уолкорт жеңімпазы Уолдек аймақтағы одақтас күштердің қолбасшысы болып қала берді. Уолдек науқанды кейінге жылдыруға ниеттенген, соның арқасында Бранденбург сайлаушысы Мозельге жылжып, Буфлерді мойып тұруға мүмкіндік алатын еді, бірақ Люксембургтің ерте маневрлері Буфлерге француз қолбасшысын қолдау үшін Самбра және Мёз өзендері арасында қозғалуға мүмкіндік берді. Ал Уолдек Тиен (Тирлемонт) қаласындағы жиын орынынан шығып, Ваврге бет алды. Әскерін жайып, азық-түлік іздеуге жіберген соң, одақтас әскері 8 маусымда Генаппеге жетті. Маусымның ортасында Люксембург күштерін бөліп жіберді. Хюмиер Лиз және Шельда өзендері бойындағы бекіністерді қадағалауға тағайындалды, ал негізгі француз армиясы Денизеден шығып, оңтүстікке қарай жылжып, 23 маусымда Жеммонт қаласында Самбраны кешіп өтті. Сонымен қатар, Рубантель басқаратын Буфлер күштерінің жасақтары Люксембург армиясын күшейтіп, 27 маусымда Буссуда орналасты. Люксембург Монс және Шарлеруа қалаларының оңтүстігінде маневр жасағанда, Уолдек 28 маусымда Нивель мен Питон арасындағы лагерін ауыстырды. Сол күні кешке Люксембург Герпиннен жеке жасақпен және Самбраны кесіп өту үшін понтондық құралдармен Хамға келді. Фройдмонттағы нығайтылған бекініс (шамамен 100 сарбазбен гарнизонталған) артиллерия өзеннен өткеннен кейін көп ұзамай қарсылық көрсетпей берілді; француз драгуннарының бір уақыттағы шабуылы Люксембург армиясының жақындауына байланысты тастап кетілген жау бекінісін басып алды. Көпір басы қауіпсіздікке ие болғаннан кейін, француз армиясының қалған бөлігі (Хамның оңтүстік жағалауында қалған ауыр жүктерінен басқа) 30 маусымда Самбраны кешіп өтті. (Суретке қараңыз). Уолдек лагерін тастап, француз көпір басына қарай жылжыды. Француз және голланд атты әскерлері аймақты барлау үшін жіберілді, олар Флерус маңында нәтижесіз шайқасқа қатысты, бірақ кешке қарай француз атты әскері Велайнге қайтып келді, онда олардың қалған әскерімен қосылды, одақтастардан ешқандай қарсылық болмады.

In 1690, the main theatre of the Nine Years' War moved from the Rhineland to the Spanish Netherlands. Defeat at Walcourt in August 1689 led to Humières being replaced as commander by Luxembourg, who retained the position until his death in 1695. His army consisted of around 30,000 40,000 men, while if necessary he could call upon support from Boufflers on the Moselle. With William III campaigning in Ireland, Waldeck, the victor of Walcourt, continued as commander of Allied forces in the region. Waldeck had hoped to delay the campaign to enable the Elector of Brandenburg to move on the Moselle and tie down Boufflers, but Luxembourg's early manoeuvres had allowed Boufflers to move between the rivers Sambre and Meuse to support the French commander. Waldeck, meanwhile, left his assembly point at Tienen (Tirlemont) and advanced to Wavre. After dispersing his troops to live off forage, the Allied army reassembled and advanced to Genappe on 8 June. In mid June Luxembourg split his forces. Humières was relegated to supervise the garrison of the Lines of the Lys and the Scheldt, whilst the main French army left Deinze and marched south, crossing the Sambre at Jeumont on 23 June. Meanwhile, detachments from Boufflers force under Rubantel had augmented Luxembourg's army, which continued its march, camping at Boussu on 27 June. As Luxembourg manoeuvred south of Mons and Charleroi, Waldeck moved his camp between Nivelles and Pieton on 28 June. That same evening, Luxembourg personally led a detachment from Gerpinnes with pontoons to establish a bridge across the Sambre at Ham. A fortified position at Froidmont (garrisoned by about 100 men) was soon compelled to surrender after artillery was brought across the river; a simultaneous attack by French dragoons seized an enemy redoubt that had been abandoned at the approach of Luxembourg's army. With the bridgehead secure, the rest of the French army (apart from the heavy baggage that had remained on the south bank at Ham) crossed the Sambre on 30 June. (See map). Waldeck decamped and moved towards the French bridgehead. French and Dutch cavalry sent out to reconnoitre the area crossed swords in an inconclusive action near Fleurus, but by evening the French cavalry had withdrawn to Velaine where it was joined by the rest of their army, only from the Allies.

Шайқас

1 шілде күні таңертең Люксембург әскерін Флеврге қарай бастады. Вальдек өзінің 30,000-38,000 әскерін оң жақтағы Хеппинье ауылы мен сол жақтағы Сент-Амант сарайы арасындағы биік жердегі екі қатарға орналастырды; Вальдек майданы Орме өзенінің жоғары жағалауларымен қорғалған, ал оған тікелей шабуыл жасау мүмкін емес еді. Люксембург одақтас әскерінің екі жағына да бірдей шабуыл жасауға шешім қабылдады, бұл жоспардың табысы құпиялылық пен алдауға байланысты болды. Бірінші француз қатарының колонналары Хеппинье мен Флевр арасында орналасу үшін бөлінді, ал кейбір әскерлер Сент-Аманға қарай жылжыды. Люксембургтің оң жағындағы екі колонна Орме өзенінен солтүстікке қарай бұрылды, олардың өтуі шұңқырлар мен бидай егістіктерімен, сондай-ақ француз атты әскерінің қорғауымен жасырылды. Қырық зеңбірек Сент-Амант сарайының жанына, ал тағы 30 зеңбірек сарай мен Флевр арасына орналастырылды. Вальдек байқамай, Люксембург оның қанаттарын қоршап алды. Егер одақтас қолбасшы Люксембург әскерін екіге бөлгенін білген болса, ол оң жақ орналасқанға дейін оқшауланған француз сол жағын жеңуге тырысқан болар, бірақ ол олай істемеді. Француз оң жақ қанаты (Люксембургтің өзі басқарған) позицияға келгеннен кейін, олардың артиллериясы шамамен сағат 10:00-де атып, одақтас жаяу әскеріне күшті соққы берді. Француз сол жақ қанаты генерал-лейтенант Жан Кристоф, граф де Гурней басшылығымен атты әскер шабуылын бастады, бірақ Гурней шабуыл кезінде қаза тапты; оның өлімі оның атты әскерін дезорганизациялады, ол Флеврге қайта топтасу үшін шегінді. Алайда, оң жақ қанаттағы француз атты әскері қарсыластың атты әскерін кері итеріп, үлкен жетістікке жетті. Осыдан кейін болған оқиғалар туралы мәліметтер әртүрлі. Джон А. Линн айтуынша, атты әскер шабуылынан кейін француз жаяу әскері Вальдек қатарының екі жағына да шабуыл жасады, ол қоршауға түсіп, соңында ыдырады. Кейбір одақтас әскері Флевр маңындағы биік жерде қайта топтасты, бірақ ақырында жеңілді. Француз атты әскерінің қысымына қарамастан, Вальдек өзінің қалған күштерімен жаңа қатар құруға үлкерді. Алайда, бұл қатар да француз жаяу әскерінің алғашқы жетістігінен туған сенімділікпен бұзылды. Вальдек әскерінің қалған бөлігі Нивельге қарай мүмкіндігінше жақсы тәртіппен шегінді. Бірақ Олаф Ван Нимвегеннің айтуынша, Вальдек пен Айльва француздардың қоршауына түскен сәтте голланд жаяу әскеріне шаршы құруға бұйрық берді. Бұл сәтті орындалды және француз атты әскері шабуылды тоқтатуға мәжбүр болды. Француз жаяу әскері де, тікелей шабуыл жасауға бұйрық алған, бірақ ауыр шығынға ұшырағаннан кейін шаршыларды бұза алмады. Люксембург одан әрі шабуыл жасаудың бекер екенін түсініп, голланд жаяу әскерін жақыннан тұтқынға алу үшін жаулап алынған артиллериямен бомбалауға шешім қабылдады. Оның таңғалысы, ауыр шығынға қарамастан, голландтықтар формаларын сақтап қалды, ал оның бірінші көмекшісінің бірі, қан төгілуге шыдай алмай, капитуляцияласу туралы келіссөздер жүргізуге тырысты. Шабуылдан кейін Люксембург Луивуаға "оларға толық қоршауда екендерін, мен (Люксембург) сол жерде екенімді және оларды аяйтынымды айттым. Олар: "Бізге ештеңе қажет емес, өзімізді қорғай аламыз", - деп жауап берді. Одан кейін қарсыластың қасарысқан әрекеті болды. Вальдек пен Айльва әскерді шаршылармен Мелетке, содан кейін Брюссельге қарай жылжытты, ал арттағы голланд батальондары француздарға қарсы ауыспалы майдан құрды. Осы қорғау отының астында Вальдек әскері шайқас алаңынан шықты. Генрих II Казимир және Нассау принці Усинген басқарған голланд оң жақ қанаты Шарлеруа зеңбіректерінің маңында паналау іздеді.

On the morning of 1 July, Luxembourg marched his forces towards Fleurus. Waldeck had set up his 30,000 38,000 troops in the two customary lines on the high ground between the village of Heppignies on their right and past the chateau of St Amant on their left; Waldeck's front was covered by the Orme stream whose elevated banks made a frontal assault all but impossible. Luxembourg decided to attack both flanks of the Allied army simultaneously, an audacious plan whose success required secrecy and deception. The columns of the first French line split to take position between Heppignies and Fleurus, with some troops moving up towards St Amant. The two columns of Luxembourg's right veered off to the north across the Orme, their passage covered by the hedges and wheat fields, and by a screen of French cavalry. Forty cannons were positioned near the chateau of St Amant, and another 30 guns positioned between the chateau and Fleurus. Unnoticed by Waldeck, Luxembourg had enveloped his flanks. Had the Allied commander realised that Luxembourg had split his army in two, he might have overwhelmed the isolated French left before the right came into position, but he did not. After the French right wing was in position (commanded by Luxembourg himself), their artillery opened fire at about 10:00, striking the Allied infantry with great effect. The French left wing, commanded by Lieutenant General Jean Christophe, comte de Gournay, opened their attack with a cavalry charge but Gournay was killed in the assault; his death disordered his cavalry which withdrew to Fleurus to regroup. A French cavalry charge on the right wing however, met with more success, driving the enemy cavalry back. What ensued from that point on varies depending on the sources. John A. Lynn states that, on the heels of the cavalry assault, the French infantry now advanced against both flanks of Waldeck's line which, finding itself enveloped, finally broke. Some of the Allied troops managed to regroup on high ground near Fleurus, but were eventually overwhelmed. Despite being pressed by French cavalry, Waldeck was able to create a new line with his remaining forces further back. However, this line also collapsed, broken by French infantry flushed with confidence from their initial success. The remainder of Waldeck's troops streamed towards Nivelles in the best order they could. According to Olaf Van Nimwegen however, on the critical moment Waldeck and Aylva found themselves envoloped by the French, they ordered the Dutch infantry to form squares. This succeeded and the advancing French cavalry was forced to break off the assault. The French infantry, ordered to march straight onto the enemy, also failed to break the squares after suffering heavy casualties. Luxembourg, noticing the senselessness of further assaults decided to break the Dutch infantry by bombarding the thick squares from close range with captured artillery. To his surprise, despite heavy casualties the Dutch retained formation, and one of his adjutants, who could no longer stand to see the bloodshed, tried to negotiate their capitulation. After the battle, Luxembourg wrote to Louivois that "he told them that they were completely enveloped, that I (Luxembourg) was there and that I would spare them. They answered him: Leave, we want nothing, and are strong enough to defend ourselves." What followed was a stubborn rearguard action. Waldeck and Aylva moved the troops in squares in the direction of Mellet and from there to Brussels, while the Dutch battalions in the rear formed an alternating front to the French. Under this covering fire the troops under Waldeck left the battlefield. The Dutch right flank under Henry Casimir II and the Prince of Nassau Usingen sought refuge in the vicinity of the guns of Charleroi.

Салдары

Флевр соғысы - сол дәуірдегі ең қанды шайқастардың бірі, екі жақта да зор шығын болды, бірақ қаза тапқандар мен жараланғандардың саны туралы әртүрлі бағалаулар бар. Австриялық тарихшы Гастон Бодардың мәліметінше, француздар 3000 адамды өлтіріп, тағы 3000 адамды жаралады, ал одақтастар 6000 адамды өлтіріп, 5000 адамды жаралады және 8000 адамды тұтқынға алды. Перини француз жағында 612 офицер мен 3000 сарбаздың қаза тапқанын немесе жараланғанын, ал одақтастардың 5000 адам қаза тауып, 9000 адам тұтқынға алынғанын жазды, бірақ жараланғандардың санын көрсетпеген. Сонымен қатар, француздар 48 зеңбірек пен 150 ту немесе штандартты алды. Алайда, Ван Нимвеген мен Джон Чайлдс одақтастардың жоғалтуларын 7000 өлген және жараланған адамға дейін төмендетіп, француздық жоғалтулар кем дегенде олармен тең болғанын айтады, бірақ тұтқындардың саны туралы нақты дерек бермейді, кейбір голланд деректері 3000-ға дейін төмендетіп көрсетеді. Одақтастар сондай-ақ 34 байрақ пен штандартты жаулап алды, бұл жеңілген тарап үшін сирек кездесетін жағдай. Голланд тарихшылары әдетте өздерінің жаяу әскерінің батылдығы мен шеберлігін жоғары бағалап, Люксембургтің Рокруа шайқасындағы испандықтардан асып түскен голланд жаяу әскерлерін өмір бойы есінде сақтағысы келгенін айтуын ұнатады. Француз тарихшысы Франсуа Гизо Флеврды француздардың толық жеңісі деп сипаттады, бірақ нәтижесіз. Людовик XIV-нің соғыс министрі Лувоа Люксембургке Намурды немесе Шарлеруаны дереу қоршауға алуға бұйрық бергісі келді, бірақ Людовик Рейндегі дофиннің әскеріне алаңдап, Люксембургке күштерінің бір бөлігін бөліп, ірі қоршаудан бас тартуға бұйрық берді. Лувоа наразылық білдірді, бірақ король Людовик өзінің ұлының басқаруына ешқандай "жағымсыз" нәрсе орын алмауына көз жеткізгісі келді. Дегенмен, Люксембург Брюссельдің шығысындағы жерлердің көп бөлігін үлеске алды. Француздар Флеврде және оған дейінгі оқиғаларда тұтқынға алынған әскери тұтқындарды өздеріне қызмет етуге мәжбүрледі. Олар немістерді Каталонияға, валлондықтарды Германияға, ал голландтарды Савойяға жіберді. Бірақ олардың көпшілігі қашып, одақтас аумақтарына оралды. Вальдек Брюсселге қайтып келді, онда оның жарақат алған әскерлері бекініс гарнизондарының сарбаздарымен ауыстырылды. 22 шілдеде Гастаньяга маркизі бастаған 15 000 испандық әскері, сондай-ақ Лиеж бен Бранденбургтен келген Тилли әскерлері одақтастардың негізгі армиясына қосылды. 2 тамызда Бранденбург курфюрстің әскері Вальдекпен бірікті, оның одақтас армиясының саны 70 000 адамды құрады. Осы күштермен одақтастар армиясы 7 тамызда Нивельге қарай Генэппеге бет алды. Шайқастан кейін Нидерланд Республикасында шамалы қанағат болды. Олар француздардың көбірек сарбаздары қаза тапқаны немесе жараланғанына сенді, және француз армиясы одақтастардың армиясынан жақсырақ емес еді. Испаниялық Нидерландтағы науқанның қалған бөлігі салыстырмалы түрде тыныш өтті. Буфлерс уақытша Люксембургпен күштерін біріктірді, бірақ тамыз айының соңында Самбра мен Мез өзендері арасындағы аймаққа оралды. Кішігірім шайқастардан кейін одақтастар да, француздар да қазан айында қысқы жайлауға көшті; Люксембург өз әскерін жау территориясында орналастыруға сақтық танытты, ал одақтастар Маастрихт пен оның айналасында орналасты. Ганноверліктер үйлеріне оралды, ал Бранденбург пен Люнебургтен келгендердің көпшілігі Испаниялық Нидерландтағы бекіністерде жайғасты. Людовик XIV өзінің жаяу әскерінен соншалықты көңілі қалды, ол Люксембургке 1691 жылы жаяу әскермен шайқасқаннан аулақ болуға бұйрық берді. Ол мұндай шайқас "ауыр шығынға әкеледі және ешқашан шешуші болмайды" деп сенді.

Fleurus was one of the bloodiest battles of the age, with enormous losses on both sides, but casualty estimates vary greatly. According to Austrian historian Gaston Bodart, the French had 3,000 men killed and another 3,000 wounded, and the allies suffered 6,000 killed, 5,000 wounded and 8,000 captured. Périni writes that 612 officers and 3,000 soldiers were killed or wounded on the French side, and that the allies had 5,000 killed and 9,000 captured, but does not mention a number of wounded. Additionnally, the French took 48 guns and 150 flags or standards. Van Nimwegen and John Childs, however, reduce allied casualties to 7,000 killed and wounded and argue that French losses were at least equal, but do not provide an estimate for the number of prisoners, a number some Dutch sources bring down to 3,000. The Allies also captured 34 banners and standards, which was rare for a losing side. Dutch historians have generally emphasized the bravery and skill of their infantry and like to quote Luxembourg, who is reported to have said that the Dutch foot soldiers surpassed those of the Spanish at Rocroi and that he wanted to remember them all his life. French historian François Guizot described Fleurus as a complete French victory, but one devoid of result. Louvois, Louis’ war minister, wanted to order Luxembourg to immediately besiege Namur or Charleroi, but Louis, concerned about the dauphin's forces on the Rhine, ordered Luxembourg to detach part of his forces and forgo a major siege. Louvois objected, but King Louis wanted to be sure that nothing ‘disagreeable’ happened to his son's command. Nevertheless, Luxembourg was able to put much of the land east of Brussels under contribution. The French pressed the prisoners of war captured at Fleurus and in preceding events into their service. They sent the Germans to the army in Catalonia, the Walloons to Germany and the Dutch to Savoy. Many however escaped and made it back to allied territories. Waldeck eventually retired on Brussels, where his injured troops were replaced with men from fortress garrisons. 15,000 Spanish troops under the Marquis of Gastañaga joined the main Allied army, as did Tilly with troops from Liège and Brandenburg on 22 July. On 2 August, the Elector of Brandenburg's forces combined with Waldeck, whose Allied army now numbered 70,000 men. With this force, the Allied army marched to Genappe, proceeding on to Nivelles on 7 August. After the battle, there was modest satisfaction in the Dutch Republic. They believed that the French had suffered more soldiers killed or wounded and the French army was indeed in no better shape than that of the Allies to continue the campaign. The remainder of the campaign season in the Spanish Netherlands was relatively quiet. Boufflers temporarily combined his forces with Luxembourg, but in late August he returned to the area between the Sambre and Meuse rivers. After a series of minor skirmishes, both the Allies and the French returned to winter quarters in October; Luxembourg careful to station his men on enemy territory, while the Allies quartered in and around Maastricht. The Hanoverians returned home, while many from Brandenburg and Lüneburg found quarters in the fortresses of the Spanish Netherlands. Louis XIV had become so disillusioned with his infantry that he ordered Luxembourg to avoid infantry engagements in 1691. He believed such an engagement "involves heavy losses and is never decisive".