Кіріспе

High and Low (天国と地獄) - 1963 жылы түсірілген жапондық полициялық қылмыстық фильмі. Фильмнің режиссері және монтаждаушысы – Акира Куросава, сценарийін Куросава, Хидео Огуни, Эйдзиро Хисаита және Рюзо Кикусима жазған. Фильм Эд МакБэйннің (Эван Хантер) 1959 жылғы «Кингс Рэнсом» романының сюжетіне негізделген. Оқиға жапон компаниясының басқарма мүшесінің басынан кешеді, ол өте көп ақшаны компанияны басқару үшін пайдалану, немесе ұрланған баласын босату үшін ақша қарызға алып, қызметкеріне көмектесу арасында таңдау жасауға мәжбүр болады. Фильмде Тоширо Мифунэ Кинго Гондо рөлінде, ол National Shoes компаниясын жаулап алуға қауіпті әрекет жасайды, ал Тацуя Накадай – ұрлық ісін тергеуге жауапты Токура инспекторы рөлінде ойнайды.

Сюжет

Кингго Гондо (Тоширо Мифуне) есімді бай басшы National Shoes компаниясының бақылауын алу үшін күресіп жатыр. Бір топ компанияның қазіргі кезде танымал болып отырған берік және жоғары сапалы аяқ киімнен гөрі, импульстік нарыққа арзан, сапасыз аяқ киімдерді шығаруды қалайды. Гондо компанияның ұзақ мерзімді болашағына заманауи стильдегі жақсы жасалған аяқ киімдер жақсы қызмет етеді деп санайды, бірақ бұл жоспар танымал емес, себебі ол қысқа мерзімді пайданы төмендетеді. Ол компанияны бақылауға алу үшін құпия түрде несие сатып алып, бар мүлкін кепілге қойды. Ол жоспарын жүзеге асырайын деп жатқанда, оған телефон соғылып, оның ұлын, Джунны ұрлап кеткенін айтады. Гондо төлем төлеуге дайын, бірақ Джун сыртта ойнап келген кезде, шақыруды әзіл деп қабылдайды. Алайда, Джуннің ойын жолдасы, Шиничи, Гондоның шоферінің баласы жоғалып кеткенін және оны ұрлаушылар қателікпен оның орнына ұрлап кеткенін анықтайды. Басқа телефон арқылы хабарласып, ол өзінің қателігін түсінгенін айтады, бірақ соған қарамастан, сол төлемді талап етеді. Енді Гондо баланы құтқару үшін төлем төлеуге, немесе сатып алуды аяқтауға шешім қабылдауға мәжбүр. Ұзақ түнгі ойланудан кейін Гондо төлемді төлемейтінін хабарлайды, себебі бұл оның компаниядағы лауазымын жоғалтуды ғана емес, сонымен қатар қарызға батып, әйелі мен ұлының болашағын қауіпке ұшырататынын түсіндіреді. Оның жоспарлары оның сенімді көмекшісі "арзан аяқ киім" фракциясына ұрлау туралы хабарласа, олар басқаруға келген жағдайда оны жоғарылату үшін. Ақыры, шофер үнемі жалбарынғаннан кейін және әйелінің қысымынан кейін, Гондо төлем төлеуге шешім қабылдайды. Ұрлаушының нұсқауларына сәйкес, ақша екі кішкентай портфельге салынып, қозғалып жатқан пойызбен лақтырылады; Шиничи еш зардап шекпеген күйінде табылады. Гондо компаниядан қуылды, ал оның кредиторлары қарыз орнына кепілдікті талап етеді. Алайда, бұл оқиға кеңінен жарияланып, Гондоны халық қаһарманы етіп көрсетеді, ал National Shoe Company-ны қорлайды және бойкоттайды. Осы арада полиция Шиничи тұтқындалған жерді тауып алады. Ұрлаушының екі серігінің денесі табылады, олар героиннің шамадан тыс дозасынан қайтыс болған. Полиция ұрлаушы оларды есірткімен қамтамасыз етіп, өлтіруді жоспарлаған деп болжайды. Ілгерідегі іздер ұрлаушының кім екенін анықтауға көмектеседі – ол жақын маңдағы ауруханада интерн болып жұмыс істейтін дәрігер, бірақ оны серіктерінің өліміне байланыстыратын нақты дәлел жоқ. Полиция тұзақ құрып, газеттерге жалған ақпарат жариялап, серіктерінің тірі қалғанын айтады, содан кейін олардан қосымша есірткі талап етілген хатты жасақтайды. Содан кейін ол ұсталады, есірткіге тәуелді адамға сынап көргеннен кейін, серіктеріне тағы бір өлтіруші дозаны жеткізуге тырысқанда. Төлемнің көп бөлігі қалпына келтіріледі, бірақ Гондоның мүлкін аукционнан сақтап қалуға тым кеш болады. Ұрлаушы өлім жазасына кесілген кезде, ол түрмеде Гондомен кездесуді сұрайды және Гондо онымен бетпе-бет кездеседі. Гондо бәсекелес аяқ киім компаниясында жұмыс істеуге кетті, ол бұрынғыдан аз ақша табады, бірақ компанияны басқаруда толық еркіндікке ие. Ұрлаушы бастапқыда жасаған әрекеттеріне өкініш білдірмейді. Ол күн сайын Гондоның үйін көруден туған қызғаныштың оны қылмыс жасауға итергенін айтқанда, оның эмоциялары басымдық алады және ол Гондо алдында эмоционалды түрде күйреп түседі, өзінің сәтсіздігіне бетпе-бет кездеседі.

Өндіріс

"Жоғары және төмен" Тохо студиясында және Йокогамада түсірілді. Куросава өзінің танымал актерлерінің көптеген эпизодтық рөлдерін қосты, осылайша фильмнің жұлдызды актерлік құрамы ең жақсы есте қалатын ерекшеліктерінің біріне айналды. Фильм экономикалық өркендеу жылдарының қазіргі заманғы инфрақұрылымын және 1964 жылғы Токио Олимпиадасына дайындық кезеңін, соның ішінде жоғары жылдамдықты теміржолдарды және жеке автомобильдердің кең таралуын көрсетеді.

Жазу

Сценарий бастапқыда инспектор Токура мен Гондо арасындағы әңгімемен аяқталу жоспарланған, бірақ Куросава монтаждау кезінде өз шешімін өзгертті.

Түсірілім

Кодама экспресс пойзының ашық терезесінен ақша төгілетін көрініске дайындалу үшін фильм жасаушылар Жапон Ұлттық Теміржолдарына көптеген сауалдар жолдады; олардың сұрақтарының себебін білмейтін бір шенеунік соңында: «Сіздер кімдерсіздер?» деп сұрады. Пойыз жалданып, көрініс Токайдо желісі бойымен пойыз қозғалып тұрғанда түсірілді. Актерлер бір реттік түсірілімге дейін декорацияда бір апта бойы репетиция жасады. Көптеген Куросава фильмдерінің сценарийін бақылаған Теруё Ногамидің сөзіне сүйенсек, Куросава жеке үйді қиратуға бұйрық берді деген қаңқулар, өйткені ол ұрлаушы актердің бетін жауып тастады деген мәлімдемелер асыра сілтеу. Оның орнына, жақын ғимараттың екінші қабатында жасалған өзгерістерді жасыру үшін көк мата қолданылды, бұл жұмыс түсірілім күнінен бір күн бұрын жоспарланып, орындалды. Соңғы көріністе, ұстауды ұйымдастырушы рөлін сомдаған Ямазаки Цутому, жарықтың қызуынан сым торға қолын күйдірді. Бұл рөл оны актерлік мансабында сәттілікке жеткізді, ол Куросаваның тағы екі фильмінде («Қызыл сақал» және «Кагемуша») ойнады, сондай-ақ 1970-ші жылдардағы танымал джидаигеки теледрамасы «Хисацу Шиокинин» басты рөлдерінің бірін сомдады. Фильм CinemaScope кең экранды түсіру жүйесімен түсірілген.

Өңдеу

Куросава Ямазакидің өте күшті ойын көргенін айтқаннан кейін, бастапқы сценарийдің соңы өзгертілді.

Саундтрек

Масару Сато жазған музыкасы бар бұл фильм, Акира Куросавамен бірлесіп жұмыс істеген оның сегізінші туындысы болды. Фильмге 1958 жылғы «The H Man» фильмінен алынған музыка да кірген, оның музыкасын да Сато дайындаған.

Театрлық

High and Low 1963 жылы 1 наурызда Жапонияда шықты. Сол жылдың тамызында ол Венеция кинофестиваліне қатысып, «Алтын арыстан» сыйлығына ұсынылды, бірақ Италияда бірнеше жылдан кейін ғана кеңінен көрсетілді. Toho International компаниясы бұл фильмін 1963 жылы 26 қарашада АҚШ-та ағылшын тіліндегі титрлермен шығарды. 1967 жылдан бастап ол Еуропада кеңірек таралды, Ұлыбританияда сәуір айында, Испанияда шілде айында тұңғыш рет көрсетілді, ал Францияда 1976 жылға дейін шыққан жоқ.

Үй медиасы

Criterion Collection 1998 жылдың 14 қазанында фильмді DVD форматында шығарды, ал 2008 жылдың 22 шілдесінде жаңартылған бейне және дыбыс сапасымен қайта шығарды. Blu-ray нұсқасы 2011 жылдың 26 шілдесінде жарық көрді. BFI 2005 жылдың 28 наурызында фильмнің DVD-ін шығарды.

Қабылдау

Америка Құрама Штаттарында жарық көргеннен кейін, кейбір сыншылар сол кезде Жапонияда қолжазбаны саралау және дауыс іздерін талдау сияқты тергеу техникаларының мүмкін екендігіне күмән келтірді.

Кассалық жинақ

Фильм Жапонияда кассалық табысқа ие болды, билет сатылымынан 460,2 миллион иен кіріс әкелді. Фильм 2002 жылы АҚШ-та Куросава және Мифунэ фестивалі аясында қайтадан көрсетілді; бұл фестивальге енген бірнеше фильмнің жалпы кірісі 561,692 долларды құрады.

Сыни жауап

Фильмге қатысты заманауи сын-пікірлер оң консенсусқа қол жеткізді. "Нью-Йорк Таймс" газеті оны "барлық уақытта түсірілген ең жақсы детективтік триллерлердің бірі" деп жариялады, сондай-ақ Мифунэ мен Накадайдың актерлік шеберлігін жоғары бағалап, әрі "Куросава мырза омыртқаны тітіркендіретін және сонымен бірге адамгершілікке толы керемет кино мозаикасын жасады" деп қорытындылады. "Вашингтон Пост" газеті былай жазды: "Жоғары және төмен" белгілі бір дәрежеде "Қан тағы" фильмімен жұптасқан туынды. Бұл – Макбет, егер Макбет өмірінде дұрыс шешім қабылдаған болса. Фильмде Шекспирдің туындыларына тән құрылымдық қаталдық, символизм мен тарихи кеңдік, сонымен қатар оқиғаның санада ашылатын қарқыны бар". "The New Republic" газетінің Стенли Кауффманн Куросаваның "Жоғары және төмен" фильмін түсіруге неліктен ниеттенгенін сұрағаннан кейін: "Бұл сөздерім оқырманды фильмді көруден алға тартпасын деп үміттенемін. Керісінше, одан да көп. Екі сағат жиырма үш минуттық тамаша ойын-сауық – бұл ерекше жетістік. Сонымен қатар, бастапқы кадрдан (сөзбе-сөз) соңғысына дейін Куросава ең кішкентай қателікке де жол бермейді және басқаларға да жол бермейді" деп жазды. "The AV Club" журналисі Скотт Тобиас фильмнің екі бөліктен тұратын ерекшелігін атап өтті, оның пікірінше, фильмнің басындағы келіссөздердің ішкі шиеленісі мен ұрлаушыны табуға бағытталған тергеудің уақытқа қарсы күресі арасында бөлінген. Ол Куросаваны "полиция жұмысының әдеттегі процесін шиеленіске толы сасқалаққа айналдырғаны" үшін мақтады. Дэвид Паркинсон 2006 жылы "Empire" журналына жазған мақаласында фильмге бес жұлдыздың төртеуін берді, фильмнің "алдамшы сыртқы көріністі" пайдалануын, "адамдардың барлығы тең, оларды шын мәнінде бөліп тұратын нәрсе – дағдарыс кезінде олар жасаған таңдаулары" екенін көрсету үшін қолданғанын атап өтті. Мартин Скорсезе оны "Жас режиссер үшін 39 маңызды шетелдік фильм" тізіміне қосты. "Rotten Tomatoes" веб-сайтында 24 сынға сүйенгенде, "Жоғары және төмен" фильміне 96% мақұлдау көрсетілді, ал орташа бағасы 8/10 болды. 2009 жылы фильм "Kinema Junpo" жапон киножурналының "Барлық уақыттағы ең үздік жапон фильмдері" тізімінде 13-ші орынды иеленді.

Мұра

Фильм "Рашомон" немесе "Жеті самурай" сияқты кең танылмағанына қарамастан, Куросаваның ең ұлы туындыларының бірі саналады. Жапондық ұрлау заңдарындағы жұмсақ жазалауды көрсеткендігі үшін, "Жоғары және төмен" фильмі 1964 жылы Қылмыстық кодекстің реформасына белсенді ықпал еткен деп есептеледі.

Қайта жасау

Индияның "Инкар" (1977) фильмі осы фильмнің Болливудта қайта түсірілген нұсқасы ретінде сипатталған. 2007 жылы Ясуо Цурухаси бұл фильмді жапон теледидары үшін бейімдеді. 2023 жылғы "Толық шеңбер" мини-сериалының сюжеті "Жоғары және төмен" фильмінен шабыттанды. Apple Original Films 8 ақпан 2024 жылы X әлеуметтік желісінде Спайк Лидің A24 компаниясымен бірлесіп, Дензел Вашингтонды басты рөлге тартып, фильмді жаңаша түсіретінін хабарлады. Фильм түсірілімі сол жылдың наурыз айында басталады.