Кіріспе

Австралия материгі мен Тасмания арасындағы теңіз боғазы (/b//æ//s/) – Тасмания арал мемлекетін Австралия материгінен (әсіресе Виктория жағалауынан, Боундерли арал арқылы жер шекарасын есептемегенде) бөліп тұратын боғаз. Бұл боғаз Ұлы Австралия шығанағы мен Тасман теңізі арасындағы ең тікелей су жолы болып табылады, сондай-ақ экономикалық маңызы бар Порт-Филлип шығанағына теңіз арқылы кірудің жалғыз жолы. Боғаз 8000 жыл бұрын соңғы мұз дәуірінің соңында теңіз деңгейінің көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Оны ағылшын саяхатшысы және дәрігері Джордж Басс (1771–1803) құрметіне еуропалық отарлаушылар атаған.

Орналасу және контекстке қатысты әртүрлі көзқарастар

Кейбір билік өкілдері бұл бұғазды 2002 жылғы IHO Океандар мен теңіздер шектерінің мақұлданбаған жобасында көрсетілгендей, Тынық мұхитының бір бөлігі деп есептейді. Қазіргі күшіндегі IHO 1953 жылғы жобасында ол Ұлы Австралия шығанағымен байланыстырылған; шығанақ 62 нөмірмен, ал Басс бұғазы 62 А деп белгіленген. Фурнео аралдары мен Тасмания арасындағы бұғаз – Бэнкс бұғазы, ол Басс бұғазының бір бөлігі болып табылады.

Аборигендер

Тасманияның аборигендері шамамен 40,000 жыл бұрын соңғы мұздық кезеңде, қазіргі оңтүстік Виктория жағалауы (Уилсонс промонторынан Отуэй мысығына дейін) мен солтүстік Тасмания жағалауы (Портленд мысығынан Грим мысығына дейін) арасындағы Бассиан жазығы деп аталатын кең доисторикалық құрлық көпірі арқылы Тасманияға келді. Мұздық кезең аяқталғаннан кейін теңіз деңгейі көтеріліп, Бассиан жазығын су басты, осыдан 8000 жыл бұрын Басс бұғазы пайда болды, олар Австралия құрлығынан оқшауланды. Аборигендер Флиндерс аралында шамамен 4000 жылға дейін өмір сүрді. Тілдік топтардың жазбаларына сүйенсек, аборигендер кем дегенде үш рет көшіп келген.

Еуропалықтар

Бұл боғазды 1642 жылы Тасмания жағалауын картаға түсірген кезде капитан Абель Тасман байқаған болуы мүмкін. 5 желтоқсанда Тасман шығыс жағалауымен солтүстікке қарай қаншалыққа созылатынын көру үшін жүріп өткен. Құрлық Эддистон мүйісінде солтүстік-батысқа бұрылғанда, ол онымен бірге жүруге тырысты, бірақ кемелерін кенеттен Басс бұғазы арқылы соққан «Қырық жұрт» желдері шарлады. Тасман Оңтүстік материкті табу миссиясында болғандықтан, аралдарды емес, ол кенеттен шығысқа бұрылып, материктерді іздеуді жалғастырды. Келесі еуропалық, бұл бұғазға 1770 жылдың сәуір айында «Эндевор» кемесімен келген капитан Джеймс Кук болды. Дегенмен, желге қарсы бағытта екі сағат бойы батысқа қарай жүзіп, ол шығысқа қайтып, өзінің күнделігінде «олардың [яғни Ван Димен жері мен Жаңа Голландияның] бір құрлық екендігіне күмәнданатынын» жазды. Бұл боғазға Джордж Басс есімі берілген, ол және Мэтью Флиндерс 1798–99 жылдары «Норфолк» кемесімен Ван Димен жерін (қазіргі Тасмания) айналып өткен кезде оны кесіп өтті. Флиндерстің ұсынысымен, Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторы Джон Хантер 1800 жылы материк пен Ван Димен жері арасындағы су кеңістігін «Басс бұғазы» деп атады. 1798 жылы ол Басс бұғазы деп белгілі болды. Бұл бұғаздың бар екендігі туралы 1797 жылы «Сидней шығанағы» кемесінің капитаны, кемесін қасақана жерге отыртып, Презервация аралында (бұғаздың шығыс жағында) қалып қойғаннан кейін болжаған. Ол күшті оңтүстік-батыс толқыны мен судың ағысы мен тогының аралды Тынық мұхиты мен Оңтүстік Үнді мұхитын байланыстыратын арнада орналастырғанын көрсеткенін хабарлады. Сондықтан 1797 жылдың тамызында губернатор Хантер Джозеф Банкске арнаның бар екеніне көз жеткізген хат жазды. 1798 жылы Басс бұғазының ашылғаны туралы жаңалық Еуропаға жеткенде, француз үкіметі Николя Боден басқаратын барлау экспедициясын жіберді. Бұл губернатор Кингті Сиднейден екі кеме жіберіп, Хобартта гарнизон құруға итермеледі.

Теңіз тарихы

Үнді мұхитының оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан Антарктика және Тасман теңізінің арасындағы Тынық мұхиты сулары арасындағы күшті ағымдар, күшті және қатал дауыл толқындарының туындауына себеп болады. Тасмания мен Виктория жағалауларында жүздеген кемелер қаза тапқан, бірақ берік металл кемелер мен қазіргі заманғы теңіз навигациясы қауіптілікті едәуір төмендетті. Көптеген кемелер, олардың кейбіреулері өте ірі болған, із-түзсіз жоғалып кетті немесе олардың өткеніне мардымсыз дәлел қалдырды. Пираттық, кемелердің құлауы және Бермуда үшбұрышы сияқты мифтік және табиғаттан тыс құбылыстар туралы әңгімелерге қарамастан, мұндай жоғалулардың себебін әдетте жел мен теңіздің қауіпті үйлесімі, сондай-ақ боғаздағы көптеген жартылай су астында қалған жартастар мен рифтерге байланыстыруға болады. Судың қиын жағдайына қарамастан, 19 ғасырдың басында Еуропа мен Үндістаннан Сиднейге қатынайтын кемелер үшін бұл боғаз қауіпсіз және тыныш жол болды. Бұл боғаз саяхатты да қысқартты. Батиметриялық Басс бассейні, Басс боғазының орталық бөлігінде орналасқан, шамамен ені және ұзындығы бар (жалпы ауданынан асып түседі) жағалаулық ойыс, ең терең жері Ішкі Систер аралы мен Флиндерс аралы арасындағы арнада орналасқан, навигациялық карталар бойынша тереңдігі жетеді. Басс боғазының шығыс және батыс жиектерінде орналасқан Басс төбесі мен Кинг аралы төбесі, сәйкесінше, палеозой гранитінен тұратын негізден құралған. Бұл нысандар Басс бассейні мен жақын орналасқан мұхит бассейндерін бөліп тұратын шекараларды құрайды. Бассиан төбесімен байланысты Фурно аралдары, олардың ең ірісі Флиндерс аралы (ең жоғары биіктігі ). Кинг аралы төбесінің беті де 0,6 метрден кем тереңдікте орналасқан, соның ішінде солтүстік жиегіндегі жағалау және Кинг аралының өзі де бар. Басс боғазындағы теңіз түбінің шамамен жартысын су асты төбелері (құм толқындары) және тасқын ағындары жабады. Плейстоцен дәуірінде теңіз деңгейі төмен болған кезде Басс боғазының орталық алабы үлкен, жақсы көрінетін көлге айналған көтерілген есіктермен қоршалған. Бұл соңғы мұздық максимум кезінде (18 000 ж.б.) орын алды, осы кезде бассейн толығымен оқшауланған. Теңіз деңгейінің көтерілуі теңіздің кеңеюі кезінде бассейнді су басып, 11 800 ж.б. - 8700 ж.б. аралығында батысқа қарай құйылды, ал бассейннің жиегі шамамен 8000 ж.б. дейін толығымен су астында қалды, осы кезде Басс боғазы пайда болды және Тасмания оқшауланған аралға айналды. Тасманияны қоршаған басқа да сулар сияқты, әсіресе оның шектеулі тереңдігіне байланысты, ол өте жартасты, 19 ғасырда онда көптеген кемелер жоғалып кеткен. 1848 жылы боғаздың шығыс бөлігінде кемелерге бағыт беру үшін Дил аралында маяқ салынды, бірақ 1848 жылы Кейп Отуэй маяғы алғаш рет жарықтанғанға дейін батыс кіреберісіне ешқандай нұсқаулар болмады, содан кейін 1861 жылы Кинг аралының солтүстік ұшындағы Уикхэм мысында тағы бір маяқ орнатылды.

Табиғи ресурстар

Басс бұғазының шығыс бөлігінде, Гиппсленд алабы деп аталатын аймақта мұнай мен газ кен орындары бар. Көптеген ірі кен орындары 1960 жылдары ашылған және Гиппсленд жағалауынан шамамен алғанда теңіздің 6 км тереңдігінде орналасқан. Ірі газ кен орындарының қатарында Уиптайл кен орны, Баракута кен орны, Снаппер кен орны және Марлин кен орны бар. Батыс кен орны, Отуэй алабы деп белгілі, 1990 жылдары Порт-Кэмпбелл жанындағы теңізде табылды. Оны пайдалану 2005 жылы басталды. Мұнай мен газ құбыр арқылы газ өңдеу және мұнай өңдеу қондырғыларына – Лонгфордтағы (Лонгфорд газ зауыты), Батыс Порттағы (Вестернпорт мұнай өңдеу зауыты 1985 жылы жабылды), Алтонадағы (Алтона мұнай өңдеу зауыты 2021 жылы жабылуға жоспарланған) және Джилонгтағы (Джилонг мұнай өңдеу зауыты) жеткізіледі, сондай-ақ танкерлермен Жаңа Оңтүстік Уэльс штатына жіберіледі. Отуэй алабының газ кен орындарынан құбырлар Порт-Кэмпбелл маңындағы бірнеше өңдеу қондырғыларына (Иона газ зауыты және Отуэй газ зауыты) салынған. 2017 жылдың маусым айында Виктория үкіметі Австралиядағы алғашқы теңіздік жел электр стансасының техникалық-экономикалық негіздемесін зерттеуге үш жылдық жобаны жариялады. Жобада 250 жел турбинасы орнатылуы мүмкін, бұл шамамен 8000 ГВт/сағ электр энергиясын өндіруге және Виктория штатының электр тұтынымының 18 пайызын құрап, 2017 жылдың басында жабылып қалған Hazelwood электр стансасының өндірісінің үлкен бөлігін алмастыруға мүмкіндік береді.

Көлік

Басс бұғазы арқылы саяхаттаудың ең жылдам және көбінесе ең арзан жолы – әуе көлігімен. Тасманиядағы ірі әуежайлар – Хобарт әуежайы және Лансестон әуежайы, ондағы басты әуекомпаниялар – Jetstar және Virgin Australia. Qantas та қызмет көрсетеді. Штаттың солтүстігіндегі және бұғаздағы аралдардағы шағын әуежайларға Rex Airlines, QantasLink немесе King Island Airlines қызмет етеді.

Паромдар

Ішкі теңіз жолымен екі "Spirit of Tasmania" жолаушылар мен көлік тасымалдайтын паром қызмет көрсетеді, олардың негізгі порты Тасманиядағы Девонпорт қаласында орналасқан. Кемелер күн сайын Девонпорттан Гиллонгтағы "Spirit of Tasmania Quay" арасында түнгі сапарлар жасаса, жазғы маусымда қосымша күндізгі сапарлар да ұйымдастырылады.

Энергия

Basslink HVDC электр кабелі 2006 жылдан бері қолданыста. Ол өткел арқылы 630 мегаваттқа дейін электр қуатын жеткізе алады. Алинта Джордж Таун қаласының жанындағы ірі өнеркәсіптік тұтынушыларға табиғи газ жеткізетін теңіз асты газ құбырымен, сондай-ақ Тасманиядағы Powerco газ желісімен иеленеді.

Танымал мәдениет

1978 жылы Австралия тарихындағы ең әйгілі НЛО оқиғаларының бірі Басс бұғазында болды. Фредерик Валентич кішкентай ұшақпен бұғаздың үстінен ұшып бара жатып, жергілікті әуежай қызметкерлеріне ұшағының маңында белгісіз нысан айналып ұшып жүргенін хабарлады. Одан кейін ол нысан ұшағының тіке алдына келгенін айтты; әуежай қызметкерлері металлмен сызылғандай дыбыс естіп, содан кейін үнсіздік орнады. Валентич пен оның ұшағы кейіннен ізсіз жоғалып кетті, және олар ешқашан табылған жоқ. Уақыт өте келе бұғазда ұшақтардың, кемелердің және адамдардың жоғалып кетуіне байланысты көптеген теориялар пайда болды. Жоғалғандар мен жоғалып кеткендердің ең толық тізімі Джек Лонидің көптеп қайта басылған кітабында келтірілген, бірақ көптеген жағдайларды қатаң ауа райымен байланыстыруға болады. Австралияның танымал "Көршілер" телесериалында, 1940 жылдар стиліндегі Тасманияға саяхатты саботаж жасап, бомбалағандағы оқиға ең қызықты сюжеттік желілердің бірі болды. Ұшақ түн ортасында Басс бұғазына құлап, көптеген кейіпкерлердің өміріне қауіп төнді, ал кейбіреулері суға батып қайтыс болды.

Моторсыз өткелдер

Бас бұғазы желкенді кемелермен үнемі кезігеді, оның ішінде жыл сайынғы Мельбурн-Хобарт яхта жарысы кезінде. Сидней-Хобарт яхта жарысы көбінесе бұғаздан шығысқа қарай өтеді, бірақ оның ауа-райы жағдайларына тәуелді болады.

Желкендеу

Бірінші желкенмен сырғанап өту 1982 жылы Марк Пол мен Лес Токолаймен тіркелді. 1998 жылы австралиялық теңіз саяхатшысы Ник Молуни 22 сағаттың ішінде Басс бұғазын желкенмен сырғанап өтіп, алғашқы адам болды. Шағын қайықпен жүзуден көптеген өтулер жасалды, бірақ 2005 жылдың наурыз айында Австралияның Олимпиада жүлдегері Майкл Блэкберн «Лазер» қайығымен бұғазды 13 сағаттан сәл астам уақытта өтіп рекорд орнатты. 2009 жылдың наурыз айында екі жас қайықшы B14 (шағын қайық) кемесімен Тасманияның солтүстік-батысындағы Стэнлиден Виктория штатындағы Уокервилл-Саутқа дейін жүзіп өтті. Саяхаттың мақсаты – бетке түсетін ісік ауруынан зардап шегіп, құрып бара жатқан тасманиялық шайтанды емдеу үшін қаражат жинау және мүмкін болса, шағын қайықпен өтудің уақыт бойынша рекордын жаңару болды. Кемешілер Адриан Бесвик пен Джош Филипс қолдау көрсететін кемемен бірге 14 сағат 53 минутта сәтті өтті. Китсерфингшілер де бұғазды өтті, 2010 жылы Натали Кларк бұл қашықтықты өтетін алғашқы әйел болды.

Қайықтану / Жүзу

1971 жылы жалғыз қайықпен жүрген Дэвид Боуэн Маунт-Мартадан 6,10 метрлік қайықта Басс бұғазынан өтіп, Девонпорттан Вильсон мүйісіне жетті. Алғашқы паддлбордпен өтуді 2014 жылдың 25 ақпанында Виктория штатындағы Уилсонс-Промонториден Джек Барк, Брэд Галл және Зеб Уолш жасады, ал 2014 жылдың 4 наурызында Тасманияның солтүстік-шығысындағы Кейп-Портлендке жетті. Род Харрис, Иан және Питер Ричардс 1971 жылы алғашқы каякпен өтуді жүзеге асырды. Содан бері көптеген теңіз каякерлері бұғаздың шығыс жағындағы аралдарды аралап өтті. Кинг аралы арқылы теңіз каякшаларымен өтулер азайды, себебі Кейп-Уикхэм мен Аполло-Бей арасындағы қашықтық қиын. Эндрю МакОули 2003 жылы Басс бұғазын теңіз каягымен тоқтамай алғашқы болып кесіп өтті. 2007 жылдың ақпанында Тасман теңізінен өтуге тырысқанда қаза болғанға дейін ол Басс бұғазынан тағы екі рет өтті.

Жүзу

1996 жылы Тэмми ван Виссе Виктория штатындағы Кинг аралынан Аполлон шығанағына дейін, шамамен 17 сағат 46 минутта бөліктей бұғаздан жүзіп өтті.