Кіріспе

Британдық колония, кейін Тасмания деп аталды.

Ван Димен жері – 19 ғасырда британдықтар Австралияны зерттеу және отарлау кезінде Тасмания аралына берген колониялық атауы. Бұрын аралды 1642 жылы голландтар ашқан және ат қойған. Голландиялық Шығыс Үндістанның генерал-губернаторы Энтони ван Дименнің қолдауымен саяхатшы Абель Тасман аралды ашты. Британдықтар 1803 жылы аралда қоныс іргесін қалап, 1825 жылы жеке колония болғаннан кейін осы атауды сақтап қалды. Оның жазалау орындары қатал табиғи ортасы, шалқарулылығы және қашып құтылу мүмкін еместігіне байланысты сотталғандарды жер аудару үшін танымал болды. 1856 жылы аралдың аты Тасмания деп өзгертілді, бұл аралды оның жазалаушы өткенінен айыру және оны ашқан Абель Тасманды құрметтеу мақсатында жасалды. Англияда ескі атау Макуари және Порт-Артур сияқты жазалау орындарының қаталдығынан туындаған қорқыныштың символы болды. 1855 жылы арал өзін-өзі басқаратын колония болғаннан кейін, жаңа заң шығарушы органның бірінші қадамдарының бірі оның атын өзгерту болды. 1850 жылғы Австралия Конституциялық заңы қабылданысымен Ван Димен жеріне (Жаңа Оңтүстік Уэльс, Квинсленд, Оңтүстік Австралия, Виктория және Батыс Австралиямен бірге) өз сайланған өкілдері мен парламентімен жауапты өзін-өзі басқару құқығы берілді. 1856 жылдың 1 қаңтарында колонияның атауы Ван Димен жерінен Тасманияға ресми түрде өзгертілді. Тасманиядағы соңғы жазалау орыны 1877 жылы жабылды.

Топоним

Арал Голландиялық Шығыс Үндістанның генерал-губернаторы Антони ван Дименнің құрметіне аталған. Ол 1640 жылдары голланд зерттеушісі Абель Тасманды ашылу сапарына жіберген. 1642 жылы Тасман Тасмания жағалауына қонған алғашқы еуропалық болды. Блэкман шығанағына қонғаннан кейін және кейін Солтүстік шығанақта голланд туын көтергеннен соң, Тасман аралды өзінің демеушісінің құрметіне Антуни ван Дименсландт (Антони Ван Дименнің жері) деп атады. Ван Димен жерінің тұрғындары "Ван Димониан" деп аталды, бірақ замандастары "Вандемониан" деп жазды. Энтони Троллоп соңғы атауды қолданды: "Олар (Вандемониандар) сотталғандардың келуі тоқтатылғаннан кейін олардың құлдырауына ұшырады деп мәлімдеді". 1856 жылы Ван Димен жері Тасмания деп өзгертілді, бұл Ван Димен жерінің атын оның жазалау орындарымен (және "шайтан" деген мағынасымен) байланысты жағымсыз естеліктерден құтқарды. Тасмания аралды алғашқы болып зерттеген Абель Тасманның құрметіне таңдалды. 21 жылдың ішінде Тасманиядағы Порт-Артурдағы соңғы жазалау орыны 1877 жылы мұңайтулы жабылды.

Барлау

1642 жылы Абель Тасман аралдың батыс жағын ашып, оны голландтар атынан атады. Ол оңтүстікке қарай, шығысқа қарай жүзіп, Блэкман шығанағына жетіп, оны Австралия материгінің бір бөлігі деп ойлады. 1772 және 1798 жылдар аралығында еуропалықтардың тіркелген сапарлары аралдың оңтүстік-шығыс бөлігімен ғана шектелді және Мэтью Флиндерс пен Джордж Басс 1798–1799 жылдары «Норфолк» шлюпімен айналып келгенге дейін ол арал екені белгілі болмады. 1773 жылы Тобиас Фурно Ван Димен жерінің оңтүстік және шығыс жағалауларының көп бөлігін зерттеді және аралдың ең алғашқы британдық картасын жасады. Ол Д’Энтрекасто каналына ашылатын жолды тапты және Бруни аралындағы шығанаққа өз кемесінің құрметіне «Әдемі шығанақ» деп ат қойды. 1777 жылы Джеймс Кук үшінші сапарында Тасманияда су мен ағаш алып, жергілікті халықпен беттесіп танысты. Кук Басс бұғазының шығыс жағындағы Фурно аралдар тобын және қазіргі Төменгі архипелаг деп белгілі топты атады. Жаңа Оңтүстік Уэльс құрылғаннан бастап, теріс аңшылар мен кит аулаушылар айналасындағы суларда жұмыс істеп, аймақты зерттеді. 1793 жылдың қаңтар айында Антуан Бруни д’Энтрекасто басқаруымен француз экспедициясы Решерш шығанағына жетіп, осы аймақта бес апта бойы табиғат тарихы мен географияны зерттеумен айналысты. Бірнеше айдан кейін, британдық Шығыс Үндістан компаниясының капитаны Джон Хейс «Кларенс герцогы» және «Герцогиня» кемелерімен Әдемі шығанағында ағаш пен сумен қамтамасыз етілді, сондай-ақ Дервент өзенін және оны қоршаған көптеген жерлерді зерттеп, ат қойды. 1802 және 1803 жылдары Николас Боден басқарған француз экспедициясы Д’Энтрекасто каналын және Мария аралын зерттеп, Басс бұғазының картасын жасады. Боден, Пейру сияқты, француз Канадасынан (қазіргі Нью-Брансуик және Новая Шотландия аймақтарынан) Луизианаға акадиялықтардың қоныс аударуымен байланысты болды.

Ертедегі отарлау

1784–1785 жылдары колониялық жобалармен айналысқан кәсіпкер Анри Пейру де ла Кудреньер «Ван Димен жерін қоныстандыру арқылы испан тәжінің пайдасына арналған естелік» жазды. Испания үкіметінен жауап алмағаннан кейін Пейру оны француз үкіметіне «Mémoire sur les avantages qui résulteraient d'une colonie puissante à la terre de Diémen» деген атаумен ұсынды, бірақ жоспары іске аспады. 1798 жылдан бастап теріс аңшылар мен кит аулаушылар Тасмания аралдарында орналасты. 1803 жылдың тамызында Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторы Филип Кинг француз саяхатшыларының әрекеттерінен туындауы мүмкін аралға деген талаптардың алдын алу үшін лейтенант Джон Боуэнды Дервент өзенінің шығыс жағалауында шағын әскери бекініс құруға жіберді. 1804 жылдың 24 қыркүйегінен 1813 жылдың 4 ақпанына дейін Ван Димен жерінде екі әкімшілік бөлім болды: солтүстікте Корнуолл округі және оңтүстікте Букингем округі. Округтер арасындағы шекара 42-ші параллель (қазіргі Триал Харбор мен Френдли Бичтер арасындағы) деп белгіленді. Корнуолл округін Уильям Патерсон, ал Букингем округін Дэвид Коллинз басқарды. 1825 жылы генерал-майор Ральф Дарлинг Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторы болып тағайындалды. Сол жылы ол Хобарт Таунына сапар шекті. 1825 жылдың 3 желтоқсанында ол тәуелсіз колонияның құрылуын жариялады және үш күн бойы оның губернаторы болды. 1836 жылы жаңа губернатор сэр Джон Франклин, колонияның алғашқы архидиаконы болатын Уильям Хатчинспен бірге Ван Димен жеріне келді. 1856 жылы колонияға өкілдік парламентімен дербес басқару құқығы берілді және арал мен колонияның атауы 1856 жылдың 1 қаңтарында ресми түрде Тасмания деп өзгертілді.

Қылмыстық колония

1800 жылдардың басында, 1853 жылы қылмыстық жазалау мақсатындағы тасымалдау тоқтатылғанға дейін (жазалау "көлік" деп белгілі болды), Ван Дименнің жері Австралиядағы басты жазалау ошағы болды. Жаңа Оңтүстік Уэльске тасымалдау тоқтатылғаннан кейін, барлық тасымалданатын сотталғандар Ван Дименнің жеріне жіберілді. Барлығы шамамен 73 000 сотталған Ван Дименнің жеріне жеткізілді, бұл Австралияға жіберілген сотталғандардың 40% құрайды. Еркек сотталғандар өз жазаларын еркін қоныс аударушыларға жұмыс істеу арқылы немесе қоғамдық жұмыстарға тағайындалған топтарда өтеді. Тек ең қиын сотталғандар (көбінесе қайталап қылмыс жасағандар) Тасман түбегіндегі Порт-Артур түрмесіне жіберілді. Әйел сотталғандар еркін қоныс аударушылардың үйлерінде қызметшілер ретінде жұмыс істеді немесе әйелдер фабрикасына (әйелдердің жұмыс үйі-түрмесіне) жіберілді. Ван Дименнің жерінде бес әйелдер фабрикасы болды. Жазасын өтеген немесе мерзімінен бұрын босатылған сотталғандар Ван Дименнің жерін тез қалдырды. Көптегендері Мельбурн сияқты қалалардағы еркін қоныс аударушыларды алаңдатқан, жаңадан құрылған Виктория колониясына қоныс аударды. 1829 жылдың 6 тамызында "Кипр" бригі – тауарлар, адамдар және сотталғандарды тасымалдауға қолданылатын мемлекеттік кеме, Хобарт қаласынан Маккуари портына әдеттегідей, жабдықтар мен сотталғандарды алып жүзіп кетті. Кеме Речерш шығанағында тоқтағанда, палубаға рұхсат етілген сотталғандар күзетшілерге шабуыл жасап, бригті бақылауға алды. Көтерілісшілер көтеріліске қатыспаған офицерлерді, сарбаздарды және сотталғандарды ешқандай жабдықсыз тастап кетті. Содан кейін олар "Кипрді" Қытайдың Кантон қаласына дейін жүргізіп, оны суға батырып, басқа кемеден құлап кеткендер екендерін мәлімдеді. Сапар барысында "Кипр" шетелдіктердің кіруіне қатаң шектеулер салынған кезеңде Жапонияға барды, бұл Австралиядан келген алғашқы кеме болды. Отаршылар мен "Вандемониандар" арасында, әсіресе Викториядағы алтын асығу кезінде, Ван Дименнің жерінен келген отаршылардың көптеп ағылып келуі кезінде шиеленіс жиі туды. Виктория тұрғындарының Ван Дименнің жерінен жаңадан босатылған сотталғандардың Викторияда қайтадан қылмыс жасауы туралы шағымдары 1853 жылы Ван Дименнің жеріне тасымалдауды тоқтатуға себеп болған факторлардың бірі болды.

Халықтың жиынтығы

1851 жылғы Ван Димен жерінің санағына сәйкес, жалпы саны 70 130 адамды құрады, оның 62,85% ерлер, 37,14% әйелдер. Сотталмағандар, яғни еркін адамдар халықтың 75,6% құрады, ал сотталғандар 24,3% болды, бұл 1848 жылғы санақпен салыстырғанда артуды көрсетті. Әскери қызметте немесе мемлекеттік жұмыстарда болмаған еркектердің 71% еркін адамдар, ал 28,57% міндетті еңбекте болғандар. Әскери қызметте немесе мемлекеттік жұмыстарда болмаған әйелдердің 84,15% еркін адамдар, ал 15,84% міндетті еңбекте болғандар. +Еркін адамдарЕрлерӘйелдерКөшпенділер24,8%32,5%Колонияда туғандар34,7%51%Бұрын тұтқында болғандар40,3%16,5% +Міндетті еңбектегілерЕрлерӘйелдерБосату билеттерімен қамтылғандар58%31%Мемлекеттік қызметте13,7%32,5%Жекеменшікке берілгендер14,5%14,9%Жеке жұмыста жұмыс істеушілер13,28%21,5%

Дін

+Дін (әскерлер мен жазасын өтеп жатқан сотталғандарды есептемегенде) ДінАдамдарПайызыАнглия шіркеуі46,06865,69%Шотландия шіркеуі4,5726,52%Веслиандар3,8505,49%Басқа протестанттық бағыттары2,4263,46%Рим католиктері12,69318,10%Жудайлар4410,63%

Фильм

2008 жылы түсірілген «Александр Пирстің соңғы мойындауы» фильмі Александр Пирстің өзінің ирландтық және отарлық дін қызметкері Филип Коннолиге жасаған соңғы мойындауы арқылы шынайы оқиғасын баяндайды. Фильм «Алтын гүл» сыйлығына, Ирландия кино және телеарнасының сыйлығына, Австралия кино институтының сыйлығына ұсынылып, 2009 жылы IF сыйлығын жеңіп алды. 2009 жылы түсірілген «Ван Дименнің елі» фильмі танымал ирландтық сотқын Александр Пирс пен оның жеті басқа сотқынмен бірге қашуы туралы айтады. 2011 жылғы австралиялық драмалық фильмі «Аңшы» (The Hunter) – генетикалық коды қауіпті қарудың құпиясын сақтайтын, жойылып кеткен деп саналатын тайлацинге аң аулау үшін Тасманияға жалдамалы сарбазды жіберген көлеңкелі корпорация туралы. 2013 жылғы ABC телефильмі «Заңнан тыс Майкл Хоу» Ван Димен жерінде өтеді және Майкл Хоудың басшылығымен жасалған сотқындық көтеріліс туралы әңгімелейді. Ланс Дейлидің 2018 жылғы «Black '47» фильмі Ұлы Ирландия ашаршылығы кезінде Ирландияда түсірілген. Фильмде Коннемара провинциясының судьясы ұрлық жасағаны үшін фермерге тағайындалған жаза – алты ай қатаң еңбек және одан кейін Ван Димен жеріне мәжбүрлі түрде жер аударылу көрсетілген. 2018 жылғы «Түнқұйрық» фильмі 1825 жылы Ван Димен жерінде өтеді және Австралияның отаршылдық күштерінің отбасын өлтіргені үшін кек алуға тырысқан ирландтық сотқын әйелдің тағдырын бейнелейді, осы кезде Қара соғыс басталады.

Музыка

U2 1988 жылы шыққан Rattle and Hum альбомына "Van Diemen's Land" әнін жазды, оның мәтіні көлікпен жіберілген адамның қиын жағдайын көрсетеді. Том Расселл "Modern Art" альбомындағы "Исаак Льюис" әнінде Ван Димен жерін кеменің бағыты ретінде көрсетеді. Ирландияның дәстүрлі халық әні "The Black Velvet Band" әніндегі басты кейіпкер сағат ұрлағаны үшін кінәлі деп танылып, жаза ретінде Ван Димен жеріне жіберіледі. Барбара Диксонның вокалымен "Parcel of Rogues" альбомындағы "Van Diemen's Land" әні браконьерлік үшін ұсталған ирландтық ер адам және Ван Димен жеріндегі оның қиын өмірі туралы айтады. Рассел Моррис 2014 жылы Австралияда "Van Diemen's Land" альбомын шығарды. Атау трегі Ван Димен жеріне көлікпен жіберілген сотталған адамның сапарын сипаттайды және Тасманияда түсірілген видеоклиппен бірге жарық көрді. Roud Folk Song Index-те Van Diemen's Land деген атпен екі түрлі ағылшын көлік балладасы бар, екеуі де жазалау колониясына тасымалдауға сотталған браконьер туралы. "Fred Holstein: A Collection" альбомына Фред Холштейннің "Мэгги Мэй" (Мэгги Мэй (халық әні), Род Стюарттың Мэгги Мэйінен өзгеше) классикалық халық әнінің нұсқасы енген. Оның нұсқасында, жезөкше және ұры Мэгги Мэй "Ван Дименнің қатыгез жағалауына" көшіріледі. Эван Макколл "Van Diemen's Land" көлік әнін жазып, оны Riverside Records-тің "Scots Streets Songs" ұзақ ойналатын альбомында шығарды, сондай-ақ әнді 45 айналымдық сингл ретінде де ұсынды.