Кіріспе
Музыка жанры
Музыкадағы неоклассицизм – жиырмасыншы ғасырдағы бағыт болды, әсіресе екі дүниежүзілік соғыс аралығында кең таралды. Композиторлар «классицизм» деп аталатын кең мағынадағы эстетикалық қағидаларға, яғни тәртіпке, тепе-теңдікке, айқындыққа, экономдылыққа және эмоционалдық ұстанымға қайта оралуға ұмтылды. Осылайша, неоклассицизм – соңғы романтизмнің шексіз сезімталдығы мен формасыздығына қарсы реакция болды, сондай-ақ ХХ ғасырдың басындағы екі онжылдықтағы тәжірибелік ізденістерден кейін «тәртіпке шақыру» ретінде де қарастырылды. Неоклассикалық ұмтылыс өзін орындаушылар құрамының қысқартылуы, ырғақ пен контрапункт текстурасына баса назар аудару, тональдық гармонияны жаңарту немесе кеңейту, романтикалық бағдарламалық музыкаға қарағанда абсолюттік музыкаға ден қою сияқты ерекшеліктерде көрсетті. Формасы мен тақырыптық әдістері тұрғысынан неоклассикалық музыка көбінесе он сегізінші ғасыр музыкасынан шабыт алды, бірақ шабыттандырған туындылар классикалық кезеңмен қатар барокко (тіпті одан бұрынғы дәуірлермен) де байланысты болғандықтан, бароккодан шабыт алған музыка кейде необарокко музыкасы деп аталады. Неоклассицизмнің екі ерекше ұлттық даму жолы болды: француз (Эрик Сатидің ықпалынан және шын мәнінде орыс туған Игорь Стравинскийден бастау алды) және неміс (италдық Ферруччо Бусонидің «Жаңа объективтілігінен» және Пауль Хиндемиттен өркендеді). Неоклассицизм – ұйымдасқан қозғалыс емес, эстетикалық бағыт болды; тіпті көптеген композиторлар, олар «неоклассицистер» деп есептелмесе де, осы стильдің элементтерін сіңіріп алды.
Адамдар мен шығармалар
«Неоклассицизм» термині екі жүздік ғасырдағы қозғалысты білдірсе де, он тоғызыншы ғасырдың маңызды көренектері болды. Франц Листтің «А ла Капель Сикстин» (1862), Эдвард Григтің «Холберг» сюитасы (1884), Петр Ильич Чайковскийдің «Пик королевасынан» дивертисменті (1890), Жорж Энескудің «Ескі стильдегі фортепиано сюитасы» (1897) және Макс Регердің «Ескі стильдегі концерті» (1912) сияқты шығармаларында композиторлар «өз музыкаларын ескі киімге орап, өткенді күлімсіреп немесе ойлы еске түсіруге тырысты». Сергей Прокофьевтің №1 симфониясы (1917) кейде неоклассицизмнің көренегі ретінде аталады. Прокофьев өзінің композициясы «өтпелі кезең» деп ойлады, ал Стравинскийдің неоклассицизмі 1920 жылдары «оның музыкасының негізгі бағыты» болды. Рихард Штраус та музыкасына неоклассикалық элементтерді енгізді, әсіресе оркестрлік сюитасында «Le bourgeois gentilhomme» Op. 60, оның алғашқы нұсқасы 1911 жылы, ал соңғы нұсқасы 1917 жылы жазылған. Отторино Респиги де неоклассицизмнің көренектерінің бірі болды, оның «Ескі әуендер мен билер» №1 сюитасы 1917 жылы жазылған. Он сегізінші ғасырдың музыкалық формаларын қарастырмай, атақты композитор және дирижер болған, сонымен қатар белгілі музыкатанушы Респиги он алтыншы және он жетінші ғасырлардағы итальян музыкасына жүгінді. Оның замандасы композитор Жан Франческо Малипиеро, сондай-ақ музыкатанушы, Клаудио Монтевердидің шығармаларының толық жинағын құрастырды. Малипиероның ежелгі итальян музыкасымен байланысы тек «ретті қайтару» аясында антикалық формаларды жаңғыртуға ғана емес, сонымен қатар композиторға соната формасының және тақырыптық дамудың асыра пайдаланылған механизмдерінің шектеулерінен босауға мүмкіндік беретін композицияға деген көзқарасты жаңғыртуға бағытталған. Игорь Стравинскийдің стильге алғашқы қадамы 1919/20 жылдары басталды, ол «Пульчинелла» балетін құрастырды, Джованни Баттиста Перголезиге жатқызылған тақырыптарды пайдаланды (кейіннен олардың көпшілігі оған жатпайтыны белгілі болды, бірақ олар замандастарына тиесілі еді). Американдық композитор Эдвард Т. Коун балетті сипаттап былай дейді: «Стравинский тарихи стильді өзінің қазіргі заманғы тілінің нұсқасымен әрқашан қарама-қарсы қояды; нәтижесінде бұрынғы стильді толыққанды қайта түсіндіру және өзгерту туындайды». Келесі үлгілер – желді аспаптарға арналған октет, «Думбартон Оукс» концерті, D-дағы концерт, Забурлар симфониясы, С-дағы симфония және Үш бөлімнен тұратын симфония, сондай-ақ «Эдип Рекс» опера-ораториясы және «Аполлон» мен «Орфей» балеттері, онда неоклассицизм айқын «классикалық грек» аурасын алды. Стравинскийдің неоклассицизмі оның «Рейк прогресі» операсында, W. H. Ауденнің либреттосымен аяқталды. Стравинскийлік неоклассицизм француз композиторлары Дариус Мильо, Франсис Пуленк, Артур Онеггер және Жермен Тайлеферреге, сондай-ақ өзінің шығармаларында барокколық концерто гроссо түрін жаңғыртқан Бохуслав Мартинуға шешуші әсер етті. «Пульчинелла», бар барокколық композицияларды қайта жөндеудің кіші түрі ретінде, көптеген ұқсас шығармаларды тудырды, соның ішінде Альфредо Казелланың «Скарлатина» (1927), Пуленктің «Француздық сюитасы», Отторино Респигидің «Ескі әуендер мен билер» және «Gli uccelli», Рихард Штраустың Франсуа Купериннің клавиширлік шығармаларынан «Би сюитасы» және оған байланысты Купериннің клавиширлік шығармаларынан кейінгі Дивертименто, Op. 86 (1923 және 1943 жылдары). 1926 жылдан бастап Бела Бартоктың музыкасында неоклассикалық белгілер айтарлықтай көбейді, ал бір-екі жылдан кейін ол ескі музыкалық элементтерді жаңғырту арқылы жаңа музыка жасаудағы Стравинскийдің «революциялық» жетістігін мойындады, сонымен бірге оның әріптесі Золтан Кодалыны неоклассицизмнің тағы бір венгр жақтасы деп атады. Неоклассицизмнің неміс түрін Пол Хиндемит дамытты, ол камералық музыка, оркестрлік шығармалар және операларды қатты контрапунктті, хроматикалық иілген стильде жазды, оны «Матис дер Малер» жақсы көрсетеді. Роман Влад Стравинскийдің сыртқы формалары мен үлгілерінен тұратын «классицизмін» Бусонидің ішкі бейімділігі мен суретшінің шығармаларына деген көзқарасын білдіретін «классикалылығымен» салыстырады. Бусони Пол Беккерге жазған хатында: «Жас классицизм» деп мен алдыңғы тәжірибелердің барлық жетістіктерін меңгеруді, сұрыптауды және есепке алуды және оларды күшті және әдемі формаларға қосуды білдіремін». Неоклассицизм Еуропа мен Америкада кең аудитория тапты, өйткені Надя Булангер мектебі оның Стравинский музыкасын түсінуіне негізделген музыка туралы идеяларды таратуда. Булангер көптеген белгілі композиторларды оқытты және оларға әсер етті, соның ішінде Гражина Бацевич, Леннокс Беркли, Эллиот Картер, Франсис Шагрин, Аарон Копланд, Дэвид Даймонд, Ирвинг Файн, Гарольд Шаперо, Жан Франсе, Рой Харрис, Игорь Маркевич, Дариус Мильо, Астор Пьяццолла, Уолтер Пистон, Нед Рорем және Вирджил Томсон. Испанияда Мануэль де Фальяның 1926 жылғы «Клавесин, флейта, гобой, кларнет, скрипка және виолончельге арналған концерті» неоклассицизмнің «әмбебаптық» (universalismo) көрінісі ретінде қабылданды, ол халықаралық модернистік эстетикамен байланысты. Концерттің бірінші бөлімінде Фалья XV ғасырғы «De los álamos, vengo madre» вилланикосынан үзінділер келтіреді. Ол бұрынғы неоклассицизміне құштар болғанда, 1919–23 жылдар аралығында Сервантестің «Дон Кихотынан» бейімделген қуыршақ театры «El retablo de maese Pedro» шығармасында XVII ғасырғы музыкадан цитаталарды да енгізген. Фальяның кейінгі неоклассикалық шығармаларына 1924 жылғы «Психе» камералық кантатасы және 1927 жылы жазылған Педро Кальдерон де ла Барканың «El gran teatro del mundo» пьесасына арналған қосымша музыка жатады. 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдардың басында Роберто Герхард неоклассикалық стильде шығармалар жазды, соның ішінде «Strings-ке арналған Concertino», «Wind Quintet», «L'alta naixença del rei en Jaume» кантатасы және «Ariel» балеті. Басқа да маңызды испандық неоклассикалық композиторлар «Generación de la República» (сонымен қатар «Generación del 27» деп белгілі) мүшелерінің арасында табылады, соның ішінде Хулиан Баутиста, Фернандо Ремача, Сальвадор Бакариссе және Хесус Баль-и-Гай. Италияда Альфредо Казелла неоклассикалық эстетиканы насихаттады, ол Парижде білім алған және 1915 жылға дейін онда тұрған, содан кейін Италияға оқыту және концерттер ұйымдастыру үшін оралды, Италиялық аудиторияға Стравинский және Арнольд Шенберг сияқты модернистік композиторларды таныстырды. Оның неоклассикалық шығармалары оның ұйымдастыру қызметінен кем емес, бірақ ең көрнекті мысалдардың бірі – 1926 жылғы «Скарлатина», Доменико Скарлаттидің клавиширлік сонаталарынан мотивтерді пайдаланады, сондай-ақ осы жылғы «Concerto romano». Казелланың әріптесі Марио Кастельнуово-Тедеско ерте итальян музыкасы мен классикалық үлгілерге сілтеме жасайтын неоклассикалық стильде шығармалар жазды: 1924 жылғы «G minor-дегі итальяндық концерті» скрипка мен оркестрге арналған шығармасының тақырыптары Вивальдиге, сондай-ақ XVI және XVII ғасырлардағы итальяндық халық әндеріне сілтеме жасайды, ал оның 1939 жылғы өте табысты «№1 D-дағы гитаралық концерті» Моцарттың концерттік стилін ұстанады. Португалияның неоклассицизмінің өкілдері «Grupo de Quatro» тобының екі мүшесі, Армандо Жозе Фернандес және Жорже Кронер де Васконселлос, екеуі де Надя Булангермен оқыған. Оңтүстік Америкада неоклассицизм Аргентинада ерекше маңызға ие болды, онда ол еуропалық үлгісінен өзгеше болды, себебі ол Латын Америкасында болмаған жақындағы стильдік өзгерістерді түзетуге тырыспады. Аргентина композиторлары, неоклассицизммен байланысты: Якобо Фихер, Хосе Мария Кастро (композитор) [es], Луис Джаннео және Хуан Хосе Кастро. Екі жүздік ғасырдың ең маңызды аргентиналық композиторы Альберто Джинастера 1950 жылдары ұлттықтан неоклассикалық формаларға көшті (мысалы, «№1 фортепианолық соната» және «Variaciones concertantes»), содан кейін атональды және сериалды техникалар басымдығымен стильге көшті. Роберто Кааманьо, проф...