Кіріспе

Ресейлік экономист және саясаттанушы Андрей Николаевич Илларионов (Андрей Николаевич Илларионов, 16 қыркүйек 1961 жылы туған) – Ресей экономисі және 2000 жылдың сәуірінен 2005 жылдың желтоқсанына дейін Ресей президенті Владимир Путиннің бұрынғы жоғары саяси кеңесшісі. 2021 жылдың сәуір айынан бастап ол АҚШ-тың Вашингтон қаласында орналасқан үкіметтік емес ұйым – Қауіпсіздік саясаты орталығының аға ғылыми қызметкері. Ресей Федерациясы үкіметіндегі қызметін тастағаннан кейін ол Путин әкімшілігінің, әсіресе сыртқы саясаттағы (сондай-ақ энергетикалық доктриналар) тұрымына сыншы болды. Мысалы, 2022 жылдың сәуірінде Илларионов берген сұхбатында Кремльде өзгерістер "ерте не кеш" болатынын айтты, себебі "қазіргі саяси режимде Ресейдің жақсы болашағы болуы мүмкін емес".

Өмір және мансап

Андрей Илларионов 1961 жылғы 16 қыркүйекте Санкт-Петербургтің Сестрорецк қаласында дүниеге келген. Он бес жасында Сестрорецк қаласындағы байланыс кеңсесінде (телефон және пошта қызметі) жұмыс істей бастады. Содан кейін Ленинград мемлекеттік университетінде экономиканы оқып, 1983 жылы бітіріп, 1987 жылы экономика мамандығы бойынша докторлық диссертациясын қорғады. 1983-1984 жылдары және 1988-1990 жылдары Илларионов Ленинград мемлекеттік университетінің Халықаралық экономикалық қатынастар кафедрасында сабақ берді. 1990-1992 жылдары Санкт-Петербург мемлекеттік экономика және қаржы университетінің Өңірлік экономикалық зерттеулер кафедрасының аға ғылыми қызметкері болды. 1992 жылдан бастап Ресей Премьер-Министрінің орынбасары және Премьер-Министрдің міндетін атқарушы Егор Гайдардың экономикалық кеңесшісі, сондай-ақ (1993 жылға дейін) Ресей Үкіметінің Экономикалық реформалар орталығының бірінші орынбасары болды. 1993-1994 жылдары Илларионов Ресей Министрлер Кеңесі мен Үкіметі Төрағасы Виктор Черномырдиннің Талдау және жоспарлау тобының басшысы болды, одан кейін Леонтьев Халықаралық әлеуметтік және экономикалық зерттеулер орталығының вице-президенті және Мәскеу бөлімшесінің директоры болды. Ол Экономикалық талдау институтын құрып, 1994-2000 жылдары оның директоры болды. Илларионов 1998 жылғы қаржы дағдарысын болжап, 1998 жылғы тамыздағы қаржы дағдарысынан құтылу үшін Ресей рублінің құнын төмендетуге шақырды. 2000 жылғы 12 сәуірде Владимир Путин Илларионовты өзінің аға экономикалық кеңесшісі болуға шақырды, ал 2000 жылғы мамыр айында ол Ресей президентінің (шерпа) жеке өкілі атанды. Ол Ресейде 13%-дық прогрессивсіз салықты енгізуде маңызды рөл атқарды. 2005 жылғы 3 қаңтарда Илларионов президенттік өкілі лауазымынан қанағаттанбады. 2005 жылғы 21 желтоқсанда Илларионов: «Бұл жылы Ресей басқа елге айналды. Бұл енді демократиялық ел емес. Бұл енді еркін ел емес» деді. «Вашингтон пост» газеті ол адам құқықтары жөніндегі Freedom House ұйымының жақында жариялаған есебіне сілтеме жасады деп хабарлады. 2005 жылғы 27 желтоқсанда Илларионов Ресей мемлекетінен Путиннің жақын шеңберінің мемлекеттік компания Роснефтьтің акцияларын сату арқылы миллиардтаған долларды ұрлағанына наразылық білдіріп, экономикалық кеңесші лауазымынан кетті. Ол Ресейдің саяси тұрғыдан еркін емес екенін және авторитарлық және сыбайлас жемқор элита басқаратынын мәлімдеді. «Еркін елде жұмыс істеу – бір нәрсе. Ал саяси жүйе өзгеріп, елде еркіндік пен демократия жоқ болғанда – басқа нәрсе», – деді ол. Сондай-ақ, ол үкімет саясатына ықпал ету мүмкіндігінен айырылғанын және Кремль оның пікірін білдіруіне шектеулер қойғанын мәлімдеді. Илларионов Ресейдің экономикалық саясатының ЮКОС ісі, үкіметтік шенеуніктердің жеке секторға және азаматтық құқықтарға арта беретін ықпалы, сондай-ақ Ресей-Украина газ дауында Кремльдің Украинаға жасаған қысымын ашық сынады. 2006 жылғы қазан айында Илларионов Вашингтондағы АҚШ-тың либертариандық ой-сана орталығы Като институтының жаһандық бостандық және өркендеу орталығындағы аға ғылыми қызметкер болып тағайындалды. Бұл лауазымда ол «мемлекеттік кәсіпорындар жеке мүдделермен басқарылатын және жеке компаниялар мемлекеттік мүдделерге қызмет ету үшін кез келген араласуға ұшырауы мүмкін жаңа корпоративтік мемлекет» және «саяси, экономикалық және азаматтық бостандықтарды жоюдың жаңа тәсілдері» туралы мәлімдеді. 2007 жылғы 14 сәуірде және 9 маусымда Илларионов Мәскеу мен Санкт-Петербургте өткен оппозициялық наразылық акцияларына қатысты. Илларионов 2010 жылғы 10 наурызда жарияланған «Путин кетіп қалуы керек» деген онлайн-манифестке қол қойған 34 адамның бірі болды. Владимир Путин мен оның саясатына белсенді қарсылас ретінде ол Чехияның бұрынғы президенті Вацлав Клаустың Еуропалық Одақ пен АҚШ Украинадағы қақтығысты Владимир Путинге қарағанда одан да күшейте түскен деген пікірін сынады.

Климаттың өзгеруі

2004 жылы Илларионов Киото протоколын "әлемдік экономика үшін концлагерь", Кеңес дәуірі ГУЛАГ-ының мәжбүрлі еңбек лагерьлерімен салыстырып, протоколды "экономикалық өсім үшін халықаралық Аушвиц" деп атады.

2008 жылғы Ресей-Грузия соғысы

Илларионов Грузияның Оңтүстік Осетия және Абхазия аймақтарының Ресей тарапынан оккупациялануына себеп болған Грузия-Ресей соғысының ресми ресейлік түсіндірмесіне күмән білдірді. Ол соғыстың 2008 жылғы 6 тамызда Оңтүстік Осетияға әскерін кіргізіп, Грузия тарапы 8 тамыз түнінде жауап беруге мәжбүр болғанша жағдайды шиеленістірген Ресей басшылығы бастағанын дәлелдеді.

2008 жылғы Ресей қаржы дағдарысы

Илларионов сондай-ақ Мәскеудің Грузияға араласуы инвесторларды қорқытып, 2008 жылғы Ресейдегі қаржы дағдарысының туындауына ықпал еткенін айтты. Ол 2008 жылдың жазында жеке секторға жасалған Ресей үкіметінің шабуылдарын сынады, олар қаржы дағдарысына себеп болды.

2010 жылы Смоленск әуе апаты

2010 жылы Илларионов Смоленск әуе апаты бойынша ресми ресейлік тергеуді сынап, ресми тұжырымды "жайдаң" деп бағалады. Ол Польша парламенті құрған тергеу комиссиясына шақырылды.

2014 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі

2014 жылдың 4 ақпанында, Ресейдің Қырымға араласуына дейін, Илларионов Владимир Путин Украинаға тиімді саяси бақылау орнату үшін әскери операция жүргізетінін болжаған. 2013 жылдың 10 қазанында Сергей Лещенкомен сұхбаттасқанда Илларионов Путиннің 2000-шы жылдардың басындағы көзқарастарының көптеген тұсын және Путиннің Кучмадан Қызғылт революцияны күшпен басуды талап еткенін, бірақ Кучманың одан бас тартқанын, Путиннің Украинаға қатысты империалистік ұстанымдары бар екенін, және Адольф Гитлер сияқты басқа да тирандарға ұқсас, Путиннің де тиран екенін және Ресей басшысы ретінде тек қана өліммен кететінін айтқан. 2014 жылдың наурыз айының соңында, Қадір-қасиет революциясынан және Ресейдің Қырымды аннексиялауынан кейін, Svenska Dagbladet газетіне берген сұхбатында Илларионов Владимир Путиннің Украинаны, Беларусьті, Грузияның бір бөлігін және Балтық елдерін Ресей құрамына қосуға тырысатынын мәлімдеді. 9 маусымда ол, жаңа сайланған украин президенті Порошенко мен Украинаның шығысындағы сепаратистік республикалардың арасындағы атысты тоқтату мен келіссөздердің басталуы, әрі қарай Ресейдің Украинаның барлық аумағына саяси бақылау орнату әрекетіне ұласатынын айтты.

Ресей Федерациясының ықтимал ыдырауы

2018 жылдың қараша айында Андрей Илларионов украиналық GlavRed порталының чатында Ресей Федерациясының тарауы сөзсіз болжамдалғанын, мұның көпұлтты империялар үшін табиғи процесс екенін айтты. Сол сұхбатта, қазіргі Ресейде оны ең қорқытатын нәрсе туралы сұрағанда, Илларионов саяси диктатураны, азаматтардың азаматтық және саяси құқықтарын басуды, сондай-ақ Кремльдің басқа елдерге, көрші елдерге де қатысты неоимпериалистік саясатын атады.

2021 жылы АҚШ Капитолиміне шабуыл

2021 жылы Вашингтондағы АҚШ Капитолийіне жасалған шабуылдан кейін Илларионов өзінің блогында Капитолий полициясы наразылық білдірушілерге ешқандай қарсылық көрсетпегенін және ғимаратқа жылдам қайтып кіргенін жазды. Блогтағы жазба "Райхстаг өрті" деп аталып, биліктегі партияға азаматтық еркіндіктерді шектеуге мүмкіндік беретін себеп ретінде баяндалған. Осы жазбадан кейін, либертариандық Cato институты Илларионовты 2021 жылғы 6 қаңтардағы оқиғалар туралы пікірлерін білдіргені үшін жұмыстан босатті.

2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруі

2022 жылдың сәуірінде Илларионов BBC News агенттігіне берген сұхбатында, егер Батыс елдері "Ресейден мұнай мен газ экспортына нақты эмбарго салатын болса", жауап ретінде "бір-екі айдың ішінде Украинадағы Ресей әскери операциялары тоқтатылуы мүмкін" деді. Ол Ресейдің энергетикалық нарығына қатысты шешімдердің жоғары лауазымды басшылардың әрекеттеріне ықпал ету үшін "өте тиімді құралдар" ұсынатынын айтты. Илларионов сондай-ақ, "ерте не кеш" Кремльде өзгерістер болатынын мәлімдеді, себебі "қазіргі саяси режиммен Ресейдің жақсы болашағы болуы мүмкін емес".