Кіріспе

Антигона (Antigonae), Карл Орф жазған, алғаш рет 9 тамызда 1949 жылы Ференц Фричайдың басшылығымен Салцбургте, Австрияда, Салцбург фестивалінің бір бөлігі ретінде Фелсенрайцшуледе көрсетілді. Антигона, Орфтың айтуынша, Софоклдің осы аттас грек трагедиясының "музыкалық безендірілуі". Дегенмен, ол опера ретінде танылады. Опера – Фридрих Хёльдерлиннің Софокл пьесасының неміс тіліне аудармасының әр жолына музыка қойылған нұсқасы. Бірақ Орф Хёльдерлиннің аудармасын дәстүрлі опера либреттосы ретінде қарастырмай, көне Грекия драмасының трагикалық тілінің "музыкалық өңдеуінің" негізі ретінде пайдаланды. Софоклдің пьесасы б.з.д. 442 жылы жазылған, ал Хёльдерлиннің 1804 жылғы аудармасы грек трагедиясының көңіл-күйін және динамикасын дәл бейнелейді.

Қысқаша мазмұны

Опера Эдиптің екі ұлы Этеокл мен Полиниктердің әскерлері арасындағы Тебада болған шайқастан кейін ерте таңертең басталады. Екі бауыры да шайқаста қаза тапқаннан кейін Теба тағына отырған Креон (Креон) Полиниктерді жерлемеуге бұйырады. Оның қарындасы Антигона бұл бұйрыққа бағынбайды, бірақ қолға түседі. Креон оның ұлы Хамонға никелесіп күйеу болып беруіне қарамастан, оны тірідей жерлеуді бұйырады. Құдайлар соқыр пайғамбар Тирезий арқылы Креонның шешіміне наразылық білдіреді, бұл оны бұйрығын кері қайтаруға көндіреді, содан кейін ол Полиниктерді жерлеуге барады. Бірақ Антигона тірідей жерленгені орнына, өз-өзіне қылқияқ салады. Креон оның жерленуі тиіс болған қабірге келгенде, оның ұлы Хамон оған шабуыл жасап, содан кейін өзін-өзі өлтіреді. Соңында, Креонның әйелі Эвридика Хамон мен Антигонаның өлімі туралы естігенде, ол да өз өмірін өз қолымен аяқтайды. Пьесаның және операның соңында Креон ғана тірі қалады.

Музыка

Орфтың 1804 жылғы Фридрих Хёльдерлиннің Софокл аудармасына жазған музыкалық қойылымы музыкалық театрдың жаңа түрін жасады, онда поэзиялық мәтін әнші дауыстарының декламациясы арқылы музыкаға айналады. Ритмдік үлгілердің басымдығымен байланысты биіктіктердің құрылымдық азаюы Орфтың кешкі стилінің маңызды ерекшелігі ретінде сипатталады. Әсіресе, жеке тембрлерден құралған үлкен дыбыстық кеңістіктерді құруға бейім үлкен хорлар композитордың негізгі биіктіктердің шоқжұлдызында ойлау әдісін көрсетеді. Орфтың гармониялық тоналдылықтың грамматикасынан бас тартуы, композиторға Хёльдерлиннің архаикалық тілінің музыкалық баламасы ретінде, әнші дауыстарының декламациясын драмалық әрекеттің өзіне айналдыруға мүмкіндік берді. Пьетро Масса көрскендей, Орфтың грек драмаларына арналған операларының тууына классикалық филолог Вольфганг Шадевальдт, музыка зерттеушісі Трасибулос Георгиадес және композитордың «Эдип патша» мен «Прометей» операларының әлемдік премьерасының режиссері ретінде таңдалған сахналық режиссер Виланд Вагнермен болған қарқынды идея алмасуы себеп болды. Белгілі бір биіктігі бар және жоқ перкуссиялық аспаптардан құралған ансамбльге назар аудару, 20 ғасыр композиторларына оркестрдің дамып келе жатқан тобының қызығушылығынан туған, сонымен қатар биіктіктерді ұйымдастыруға қызығушылық танытқан композитор үшін нағыз шешім болып көрінеді. Музыкалық функцияларды бөлуге негізделген өзгеше ынтымақтастық идеясы, ғасырлар бойы органикалық түрде өскен батыс өнер музыкасының оркестрін ерекшелендіреді, ол Орфтың Хёльдерлиннің Софоклдан жасаған аудармалары бойынша операларында Еуропалық өнер музыкасына бұрын белгісіз болған аспаптар шоқжұлдызында көрінеді. «Антигона» партитурасында алты гранд фортепиано және ксилофондар тобы, дәстүрлі оркестрде көбінесе маңызды емес тапсырмалар алған, Вена классикалық музыкасының оркестрлеуіндегі струнный аспаптар тобының рөлін иеленеді. Екінші жағынан, Еуропалық оркестрлік дәстүрдің дәстүрлі аспаптары – флейталар, гобойлар, трубалар және контрабастар «Антигона» мен «Эдип патша» операларында 19 ғасыр оркестріндегі сирек перкуссиялық аспаптарға берілген функцияларды атқарады: экзотикалық дыбыспен ерекше тембрлер ретінде олар туындының драматургиялық құрылымының шешімді сәттеріне арналғандай көрінеді. 20 ғасыр музыка тарихында Орфтың грек антикалық опералары 1950 жылдан кейінгі авангардтық музыкалық театрдың ерекше және жеке жолын құрайды. Соңғы екі онжылдықта Орфтың Хёльдерлин опералары 2000 жылға дейінгі жылдарға қарағанда көбірек назар аударды, оның ішінде Орфтың музыкалық тілі мен Минималистік музыканың соңғы тенденциялары арасындағы ұқсастықтар бар. Оның грек антикалық драмаларына арналған үш операсының ішінде, әсіресе «Антигона» репертуарда өзін нығайта алды, өйткені Артур Онеггердің «Антигона» операсы (Брюссель, «Моне» театры, 1927), Жан Коктоның либреттосына қарамастан, стандартты опералық репертуарға ене алмады.

Аудио

Рес Фишер, Хилде Задек, Бенно Куше, Герман Ухде, Хельмут Кребс, Лоренц Феенбергер, Эрнст Хефлигер, Йозеф Гриндль; Вена филармониясы, дирижер: Ференц Фрицсай. Әлемдік тұңғыш көрсетілімі 1949 жылы. Страдивариус. Кристал Голц, Ирмгард Барт, Бенно Куше, Герман Ухде, Пол Куэн, Карл Остертаг; Бавария мемлекеттік оркестрі, дирижер: сэр Георг Солти. Орфео 1951 жылы. Марта Мёдель, Карлос Александр, Пол Куэн, Фриц Уль, Йозеф Траксель, Курт Бёме; Бавария радиосының симфониялық оркестрі, дирижер: Вольфганг Саваллиш. 1958 жыл. Инге Борх, Карлос Александр, Герхард Стольце, Фриц Уль, Эрнст Хефлигер, Ким Борг; Бавария радиосының симфониялық оркестрі, дирижер: Фердинанд Лейтнер. Deutsche Grammophon 1961 жыл.

Видео

Катрин Герстенбергер, Андреас Даум, Маркус Дурст, Свен Эрке, Марк Адлер, Томас Мехнерт; Дамштадт мемлекеттік театры; қоюшы режиссер: Джон Дью; дирижер: Стефан Блуньер. Wergo 2010 жыл.