Кіріспе

Мифтік грек Теба патшасы Эдип (/UK/'/iː//d//ɪ//p//ə//s/, /US/'/ɛ//d//ə///; wikt:Οἰδίπους (Οἰδίπους) "ісінген аяқ") – мифтік грек Теба патшасы. Грек мифологиясындағы трагедиялық батыр Эдип, өзінің әкесін өлтіріп, анасына үйленетінін болжаған пайғамбарлықты орындады, соның салдарынан қаласына және отбасына апат келді. Эдиптің тарихы Софоклдің "Эдип Рекс" трагедиясының негізгі тақырыбы, одан кейін "Эдип Колоннан" және "Антигона" шығармалары келеді. Бұл пьесалар Софоклдің үш Тебалық пьесасын құрайды. Эдип грек мифологиясы мен драмасының екі мәңгілік тақырыбын көрсетеді: адамзаттың қателігі және қатал әлемде тағдыр жолындағы жеке адамның рөлі. Мифтің ең танымал нұсқасында Эдип Теба патшасы Лай мен патшайымы Иокастаның ұлы болып дүниеге келді. Лай пайғамбарлықтың орындалмауына тырысып, Эдипті тау беткейінде өлтіруге тастап жіберу үшін бір шабандозды жіберді. Бірақ шабандоз нәрестеге аянып, оны басқа шабандозға тапсырды, ол Эдипті патша Полибус пен патшайым Меропаға тәрбиелеуге берді. Эдип Дельфи оракулынан өзінің әкесін өлтіріп, анасына үйленетінін естіді, бірақ өзінің нағыз ата-анасын білмей, Полибусты өлтіріп, Меропаға үйленуге тағдырланғанын ойлады, сондықтан Тебаға аттанды. Жолда ол бір қарт адаммен кездесіп, дау келісіп, оны өлтірді. Тебаға жеткен соң, қала патшасы (Лай) жақында өлтірілгенін және қала Сфинкстің ықпалында екенін білді. Эдип құбыжықтың жұмбағына дұрыс жауап беріп, оны жеңіп, өлген патшаның тағына отырды және патшаның жесірінің қолына ие болды, ол оның анасы Иокаста екенін ол білмеді. Бірнеше жылдан кейін Тебадағы қызылшаны тоқтату үшін Эдип Лайды кім өлтіргенін іздеді және оның өзі кінәлі екенін анықтады. Иокаста өзінің ұлына үйленгенін түсінген соң, өз-өзіне қол жұмсады. Эдип оның киімінен екі жіпті алып, солармен өзін соқыр етті. Эдип туралы аңыз көптеген нұсқаларда қайта айтылды және Зигмунд Фрейд осы аңызды пайдаланып, Эдип кешеніне ат қойып, мифологиялық негіз жасады.

Мифтің негіздері

Эдип туралы аңыздың әртүрлі нұсқалары бірнеше ежелгі грек ақындарының, оның ішінде Гомер, Гесиод, Пиндар, Эсхил және Эврипидтің фрагменттерінде кездеседі. Дегенмен, аңыздың ең танымал нұсқасы Софоклдің «Фивандық трагедиялар» жинағынан алынған: «Эдип патша», «Эдип Колонда» және «Антигона». Эдип – Фива патшасы және патшайымы Лай мен Иокастаның ұлы. Бірнеше жыл балалы бола алмаған Лай Дельфидегі Аполлон оракулына кеңес сұрады. Оракул Лайға туған әр ұл оны өлтіретінін болжады. Осы болжамның орындалуын болдырмау үшін, Иокаста ұл туған кезде Лай ұлының аяқ-қолына тесік салып, байланыстырып қойды, осылайша ол жүре алмас еді; содан кейін Иокаста баланы қызметшіге жақын тауға тастап кетуге берді («құтылу үшін»). Бірақ Лайдың қалауынша, қызметші баланы жарыққа түсіріп, өліп қалдырмай, оны Коринфтен бағушыға тапсырды. Баласы жоқ болғандықтан, Эдипті Коринф патшасы және патшайымы Меропа асырап алды. Кішкентай Эдипке аяқтары мен білезіктерінің жарақатынан болған ісіктен есім берілді («ісінген аяқ»). «Эдема» (британдық ағылшынша) немесе «өдема» (американдық ағылшынша) сөзі осы грек сөзінен шыққан: οἴδημα, немесе oedēma. Көп жылдар өткен соң Эдипке бір мас адам «заңсыз туған» екенін айтты, сол кезде бұл оның биологиялық ұлы емес екенін білдірді. Эдип ата-анасына (Коринф патшасы мен патшайымына) жаңалықты жеткізді, бірақ олар оны жоққа шығарды. Эдип туған ата-анасы кеңес алған Дельфидегі оракулға барды. Оракул оған әкесін өлтіріп, анасына үйленесін деп болжады. Осындай тағдырдан құтылу үшін ол үйіне, Коринфке қайтып бармай, Дельфиге жақын орналасқан Фиваға сапар шегуді шешті. Жолда Эдип Давлияға келді, онда үш жол қиылысты. Сол жерде ол өзінің туған әкесі Лай патшаның арбасын кездестірді. Олар кімнің бірінші жүруі керек екені үшін дауласты, Эдип Лай арбаны жүргізуге тырысқанда өлтірді. Патшаның өлімін көрген жалғыз куәгер – сол кезде жолмен өткен құлдардың керуенінен қашқан құл болды. Фиваға саяхатын жалғастырған Эдип барлық Фиваға саяхатшыларды тоқтатып, оларға жұмбақ сұрайтын Сфинкспен кездесті. Егер олар дұрыс жауап бере алмаса, өлтіріліп желінетін еді; жауап берсе, саяхатын жалғастыра алатын еді. Жұмбақ: «Таңертең төрт аяқпен, түстен кейін екі аяқпен, ал түнде үш аяқпен жүретін не?» Эдип: «Адам: бала кезінде төрт аяғымен жүреді, ересек кезінде екі аяғымен жүреді, ал қарттық шағында таяқпен жүреді», - деп жауап берді. Эдип жұмбаққа дұрыс жауап берген алғашқы адам болды; Сфинкс біреудің жұмбағын шешкеніне ұялып, жартастан секіріп өзін-өзі өлтірді; бірақ кейбір нұсқаларда Эдип оны өзі өлтіреді. Король Иокастаның інісі Креон қаланың Сфинкстен құтылуға көмектесетін кез келген адамды Фива патшасы ететінін және жақында жесір қалған королева Иокастаның қолына үйленетінін жариялады. Эдип пен Иокастаның некесі болжамның қалған бөлігін орындады. Эдип пен Иокастаның төрт баласы болды: ұлдары Этеокл мен Полиник (Тебаға қарсы жеті туралы қараңыз) және қыздары Антигона мен Исмена. Көп жылдар өткен соң, Фива қаласына құнарсыздану індеті тарады, егін, мал және адамдар зардап шекті. Эдип індетті тоқтататынын мәлімдеді. Ол өзінің інісі Креонды Дельфидегі оракулға кеңес сұрап жіберді. Креон қайтып келгенде Эдип патша Лайдың кісі өлтірушісі сотқа тартылуы керек екенін білді, сондай-ақ Эдип әйелінің қайтыс болған күйеуінің кісі өлтірушісін қарғыды, оның жер аударылатынын айтты. Креон соқыр пайғамбар Тирезийді табуға тырысуды ұсынды, оған көпшілік құрмет көрсетті. Эдип Тирезийді шақыртты, бірақ Тирезий оған Лайдың кісі өлтірушісін іздемеуге ескертті. Қызу дау барысында Тирезий Эдиптің өзі кісі өлтіруші екенін және оның кім екенін білмей ұятпен өмір сүріп жатқанын ашты. Эдип ашуланып, Креонды жалған айыптау үшін кінәлады, екеуі де дауласты. Иокаста кіріп, Эдипті өзінің бірінші ұлы мен оның өлгені туралы айтып, тыныштандыруға тырысты. Эдип Лайды өлтіріп, індетті келтірген болуы мүмкін екенін түсінгенде, қатты қорқып кетті. Кенеттен Коринфтен хабаршы келді, Полиб патшаның қайтыс болғанын жеткізді. Эдип қуанды, өйткені Полиб, оны туған әкесі санайтын, өлген болса, болжам орындалмайды. Бірақ анасы әлі тірі екенін білгендіктен, Коринфтегі жерлеу рәсіміне барудан бас тартты. Жағдайды жеңілдету үшін хабаршы Эдиптің асырап алынғанын айтты. Иокаста оның өз ұлы екенін білген соң, Лайдың кісі өлтірушісін іздеуді тоқтатуын өтінді. Эдип оның ниетін дұрыс түсінбеді, өйткені ол оның төмен текті болуынан ұялып қалғанын ойлады. Үлкен қайғыға батқан Иокаста сарайға кіріп, өз өмірін өз қолымен аяқтады. Эдип хабаршының айтқанын растау үшін сол кездегі бағушыдан сұрады. Бағушыдан Эдип Полиб пен Меропаның асыраған ұлының Лай мен Иокастаның ұлы екенін білді. Осылайша Эдип көп жылдар бұрын өлтірген адамның әкесі екенін және анасына үйленгенін түсінді. Осыдан кейін болған оқиғалар дереккөздерге байланысты. Софоклдің пьесаларында Эдип Иокастаны іздеп, оның өз-өзіне қол жұмсағанын тапты. Иокастаның көйлегінен алған түйреуішпен Эдип өзін соқыр етіп, жер аударылды. Оның қызы Антигона елді аралап, соңында Афина патшасы Тесей құрметпен қабылдаған Колондада қайтыс болды. Бірақ Эврипидтің пьесаларында Иокаста Эдиптің туғанын білгеннен кейін өз-өзіне қол жұмсаған жоқ, ал Эдипті Лайдың қызметшісі соқыр етіпті. Эдиптің соқыр етілуі Эсхилден бұрынғы дереккөздерде кездеспейді. Мифтің ескірек дереккөздері, оның ішінде Гомер, Эдиптің ашылғаннан кейін де Фивамен билегенін айтады. Эдиптің екі ұлы, Этеокл мен Полиник, патшалықты бөлісуге келісіп, әрқайсысы бір жылдық билікке ие болды. Бірақ Этеокл өз кезегінен тақтан түсуден бас тартты. Полиник Этеоклды тақтан құлату үшін әскер әкелді, содан соң шайқас болды. Шайқастың соңында бауырлар бір-бірін өлтірді, содан кейін Иокастаның інісі Креон таққа отырды. Ол Полиникті «сатқын» деп санайтын және оған жерлеу рәсімі жасалмауы керек деп шешті. Бұл бұйрыққа қарсы тұрып, Антигона бауырларын жерлеуге тырысты. Софоклдың «Антигонасында» Креон оны бұйрығына бағынбағаны үшін үңгірге қамап, ол өзін-өзі өлтірді. Бірақ Эврипидтің жоғалған нұсқасында Антигона тірі қалған көрінеді.

Ежелгі дереккөздер (б.з.д.

Эдип туралы біліміміздің көп бөлігі, тіпті барлығы да, б.з.д. V ғасырына жатады. Бұл оқиғалар негізінен оның құлдырауы туралы болғанымен, Эдиптің билікке қалай келгеніне қатысты әртүрлі егжей-тегжейлі мәліметтер де кездеседі. Теба патшасы Лай, өзінің нәресте ұлы бір күні оны өлтіретіні туралы болжамды естиді. Ол Эдиптің аяқтарын тесіп, өлмеге қалдырады, бірақ бір шопан оны тауып алып кетеді. Бірнеше жыл өткен соң, Эдип өзі асырап алынғанын білмей, әкесі мен анасын өлтіріп, анасына үйленетін болжамнан қорқып, үйден кетеді. Лай Сфинкстің құпия жұмбағын шешу үшін жолға шығады. Болжамда болғандай, Эдип пен Лай кездеседі, бірақ бір-бірін танымайды. Содан соң төбелес болып, Эдип Лайды және оның көптеген сақшыларын өлтіреді. Эдип жұмбақты шешіп, Сфинксті жеңіп патша болады. Ол жесір патшайым Жокастаға үйленеді, бірақ оның өзінің анасы екенін білмейді. Теба халқына оба ауруы таралады. Шындықты білгеннен кейін Эдип өзін соқыр етеді, ал Жокаста өз-өзіне қол жұмсайды. Эдип патшалықтан бас тартып алғаннан кейін, оның ұлдары бір-бірін өлтіріседі. Ескі оқиғалардан кейбір айырмашылықтар пайда болады. Эдип ұлдарының қарғысы кері күшпен Эдиптің және оның әкесі Лайдың да үстінен түседі. Эдип енді шайқаста өлмей, тақтан түседі. Сонымен қатар, Эдиптің балалары екінші әйелінен емес, енді Жокастадан (сол себепті, олар оның інілері де болып табылады).

Эскилдің "Тебаға қарсы жеті" трилогиясы (б.з.д. 467 ж.)

467 жылға дейін б.з., афиналық драматург Эсхил Эдип туралы миф негізінде трилогия жазды, бұл оған Дионисияда бірінші жүлдені жеңіп алды. Пьесалардың біріншісі – Лай, екіншісі – Эдип, ал үшіншісі – «Фиваға қарсы жеті» пьесасы болды, және ол бүгінгі күнге дейін жеткен жалғыз пьеса. «Фиваға қарсы жеті» пьесасында Эдиптің ұлдары Этеокл мен Полиник тақ үшін соғысып, бір-бірін өлтіреді. «Орестея» сияқты, трилогия да үш буын бойындағы бір үйдің ауыр сынақтарын баяндаған болар еді. Трилогиядан кейін сатиралық пьеса «Сфинкс» деп аталды.

Софоклдің Фибалық пьесалары

Софоклдің "Тебалық пьесаларының" сақталған үш туындысы: "Эдип Рекс" (кейде "Эдип Тиранн" немесе "Эдип патша" деп те аталады), "Эдип Колонда" және "Антигона". Үш пьесаның да сюжеті Теба қаласының тағдырымен байланысты, Эдип патшаның билігі тұсында және одан кейін, және көбінесе бір кітапқа біріктіріліп басылады. Алғашқыда Софокл бұл пьесаларды көп жылдар бойы өткен үш жеке фестиваль сайыстары үшін жазған. "Тебалық пьесалары" нағыз трилогия емес (бір-бірімен байланысты үш пьеса), тіпті авторлық серия да емес, және олардың арасында кейбір қайшылықтар бар.

Эдип патшасы

Софоклдің «Эдип патшасы» басталғанда, Фива халқы патшадан көмек сұрап, апаттың себебін анылауын өтінеді. Эдип олардың алдында тұрып, олардың қайғы-қасіретінің түбін тауып, оны тоқтатуға ант етеді. Содан кейін Креон оракулға сапар шегіп, Фиваға оралады. Аполлон Тебаның қорқынышты зұлымдыққа толы екенін және апат Лай патшаның нағыз қатқары анықталып, оның қылмысы үшін жазаланғанда ғана тоқтатылатынын жариялайды. Эдип өзінің кінәлі екенін білмей, осыны істеуге ант береді. Шындық ақырындап ашылады, Эдип шындықты сезінетін соқыр көруші Тирезиймен қақтығысқанда. Дегенмен, Эдип мұны мүлдем жоққа шығарып, Тирезийдің Креонмен бірігіп, таққа қол жеткізуге тырысып жатқанына сеніп қояды. Ойынның екінші көрінісінде Жокаста Лай үш жолдың тоғысқан жерінде өлтірілгенін айтқанда, түсіну баяу басталады. Бұл Эдиптің естелігінде бір нәрсені оятады, ол бір күні үш жолдың қиылысында соғысып, өлтірген адамдарды есіне түсіреді. Ол өзі іздеп жүрген адам болуы мүмкін екенін сезінеді. Шабуылдан аман қалған бір үй қызметшісі енді Фиваның шет аймағында қартайып өмір сүруде. Эдип оның кінәсін растау не жоққа шығару үшін дереу оны шақыртады. Ең жаман жағдайда ол өзін білмейтін адамды өлтіргеніне күдіктенеді. Шындық әлі де ашық емес. Пьесаның соңына қарай оқиғаның мәні ашылады. Үшінші көріністің басында Эдип әлі де қызметшінің қалаға әкелуін күтіп тұрғанда, Коринфтен хабаршы келіп, Коринф патшасы Полибустың қайтыс болғанын хабарлайды. Эдип бұл жаңалықты естігенде қатты жеңілдеп, оракул Полибустың өліміне оны кінәлі деп айтқанын есіне алады және ол тағдырдан сәтке құтылғанын сезінеді. Ол осыны қасында отырғандарға, соның ішінде хабаршыға айтады. Хабаршы Эдипті Китарон жотасынан тауып, оны Полибус патшаға тәрбиелеу үшін берген адам. Ол сондай-ақ, қазір қалаға әкелінген қызметшінің Эдипті бала кезінде тауға алып кеткен сол адам екенін айтады. Жокаста енді болғанның бәрін түсінеді. Ол Эдипті бұл мәселені одан әрі зерттемеуін өтінеді. Ол бас тартады, ал ол қызметші келгенде сарайға тартылады. Қарлы шал келіп, ол бәрін білетіні бірден белгілі болады. Эдиптің өтінішімен ол бәрін айтып береді. Өзінің барлық қылмыстарын білгеннен кейін Эдип сарайға жүгіріп кіреді, онда анасы әйелі өз қолымен өлтірілгенін көреді. Ол оның киімінен бір брошьті жұлып алып, оны көзіне тығып, соқыр етеді. Көздерінен қан ағып тұрған Эдип, жаңа ғана келген туысы және күйеу баласы Креоннан өзін Фивадан мәңгілікке қууын сұрайды. Креон осы өтінішке келіседі. Эдип екі қызын, Антигона мен Исменені тағы бір рет қолына алып, олардың көздері жасқа толуын қалайды, ал Креон оларға аяушылықпен Эдипті соңғы рет көруге рұқсат береді.

Эдип Колонның жанында

Софоклдің "Колоностағы Эдип" пьесасында Эдип Креон мен оның адамдарынан қуылған саяхатшыға айналады. Соңында ол Афинаның сыртындағы қасиетті жабайы жерге паналады, онда Тесей Эдипті және оның қызы Антигонаны қорғаған делінеді. Креон ақыры Эдипке жетеді. Ол Эдиптен ұлы Этеоклге бата беру үшін Колоносқа қайтып келуін өтінеді. Ұлының оны күтуге лайық болмағанына ашуланып, ол Этеоклді және оның бауырласын қарғып, оларды шайқаста бір-бірін өлтіруге кеседі. Эдип бейбіт өлімді қабылдайды; оның қабірі құдайларға қасиетті деп есептеледі.

Антигон

Софоклдің "Антигона" трагедиясында Эдип Теба патшалығынан бас тарғанда, оны екі ұлына, Етеокл мен Полиникке тапсырды, олар әр жыл сайын тақты алмастыруға келісті. Бірақ олар әкелерінің жағдайына немқұрайлы қарады, ол оларды немсестігі үшін қарғысқа тоғытты. Бірінші жыл өткен соң, Етеокл тақтан түсуден бас тартты, ал Полиник қолдаушыларымен Тебаға шабуыл жасады (Эсхилдің "Тебаға қарсы жеті" және Еврипидтің "Финикиялық әйелдер" шығармаларында бейнеленгендей). Екі бауыр шайқаста бір-бірін өлтірді. Теба тағына отырған Креон Полиникке жер бермеуді жарлық етті. Полиниктің қарындасы Антигона жарлыққа бағынбады және ұсталды. Креон оның ұлы Хамонмен құда болғанына қарамастан, оны жерге көмілген тас лақетке тығуға бұйырды. Антигонаның қарындасы Исмэне Антигонаға көмектескенін және осы тағдырға ұшырауды қалағанын мәлімдеді, бірақ Креон соңында оны өлімге кесуден бас тартты. Құдайлар соқыр көріпкел Тирезий арқылы Креонның шешіміне наразылық білдірді, бұл оны жарлығын қайтаруға көндірді, ол Полиникті өзі жерлеуге кетті. Алайда Антигона өз қабірінде тірідей көмілудің азапты өлімінен қашып, өзін-өзі дарға асты. Креон оның мәйітін көргенде, оның ұлы Хамон оған шабуыл жасады, бірақ Креонды өлтіре алмады, өзін-өзі өлтірді. Креонның әйелі Эвридика Хамонның өлімі туралы хабар алған соң, ол да өз өмірін өз қолымен аяқтады.

Еврипидтің "Фенисса", "Хрисипп" және "Эдип"

Еврипидтің "Фенисса" пьесасының басында Жокаста Эдип туралы әңгімені еске түсіреді. Жалпы алғанда, пьеса "Фиваға қарсы жеті" және "Антигона" сюжеттерін біріктіреді. Бұл пьеса басқа әңгімелерден екі маңызды жайт бойынша ерекшеленеді. Біріншіден, Лай мен Эдиптің не үшін қастыққа ұшырағанын толыққанды сипаттайды: Лай Эдиптен арбасының жолынан кетуін талап етеді, бірақ мақтанқор Эдип одан жылғанын бас тартады. Екіншіден, пьесада Жокаста инцестің ашылуынан кейін өзіне-өзі қол жұмсамайды – себебі түсінікті, ол прологты ойнай алмас еді – және Эдип те жер аудармайды, олар Фивада қалады, ұлдары/ағалары/жүбайын туыстары Этеокл мен Полиникстің қазалы дуэліне дейін тағдырларын кейінге қалдыру үшін: Жокаста екеуінің денесі үстінде өзін-өзі өлтіреді, ал Антигона Эдиптің ізінен жер аударылады. "Хрисипп" пьесасында Еврипид қарғыстың тарихын кеңейтеді: Лайдың кінәсі – Пелоптың ұлы Хрисиппті зорлау үшін ұрлауы, бұл құдайлардың бүкіл отбасына кек алуына себеп болды. Лай Хрисипптің тәрбиешісі болған, ал шәкіртімен зорлық жасауы сол кездегі патшалық үйдің қонағы және тәрбиешісі ретіндегі оның мәртебесін ауыр бұзды. Сақталған вазаларда зорлау құрбанын ұрлап алып келе жатқан Лайдың үстінде ашулы фурия бейнеленген. Фуриялар үй ішіндегі тәртіп бұзылғанда кек алатын, бұл Эсхилдің "Нәзір сыйлаушылар" сияқты шығармаларынан жақсы көрінеді. Еврипид "Эдип" пьесасын да жазған, оның тек шамалы үзінділері ғана жеткен. Прологтың алғашқы жолы Лайдың Аполлонның бұйрығына қарсы ұл тудыруының мақтаншылдығын еске салады. Пьесаның бір сәтінде кейіпкер Сфинкс пен оның жұмбағын толыққанды және егжей-тегжейлі сипаттайды – бұл Оксиринхтен алынған бес үзіндіде сақталған (1962 жылы Эрик Гарднер Тернер жариялаған, P. Oxy. 2459). Бұл трагедияда неке тақырыбына қатысты көптеген моральдық нақыл сөздер де бар, олар Стобайдың антологиясында сақталған. Алайда, ең қызықты жолдарда бұл пьесада Эдиптің Лайдың қызметшілерімен соқыр етілгені және бұл оның Лайдың ұлы екені анықталғанға дейін болғаны айтылады, бұл мифті Софокл бейнелеуімен салыстырғанда маңызды айырмашылықты көрсетеді, ол қазір "стандартты" нұсқа деп есептеледі. Пьесаның сюжетін қайта құруға көптеген әрекеттер жасалды, бірақ олардың ешқайсысы мәтіннің аз қалдықтары мен ежелгі сипаттамалардың немесе қорытындылардың толық болмауына байланысты тек болжамдық сипатта. Дегенмен, Гигиннің Эдип мифін баяндауының бір бөлігі шын мәнінде Еврипидтің пьесасынан алынған болуы мүмкін деген пікір бар. Эврипидтің "Эдип" пьесасының кейбір эхолары Сенеканың "Эдип" пьесасының бір көрінісінде де байқалады (төменде қараңыз), онда Эдип өзі Жокастаға Сфинкспен болған оқиғасын айтады.

Басқа драматургтер

Софоклдан жас болған б.з.б. V ғасырдағы кем дегенде үш автор Эдип туралы пьесалар жазған. Олардың қатарында Эретриялық Ахей, Нихомах және үлкен Ксенокл бар.

Аэскилдің "Тебаға қарсы жеті" деген кітабына кейінгі қосылу

Софоклдің "Антигона" (б.з.д. 442 ж.) шығармасының танымалдығына байланысты, Эсхилдің өлімінен кейін шамамен елу жыл өткен соң "Фиваға қарсы жеті" пьесасының соңы (1005–78 жолдары) қосылды. Бұл пьеса (және оның бөлігі болған трилогия) өлген бауырларға қатысты қайғылы аза тұтумен аяқталу жоспарланған еді, бірақ қосылған соңғы бөлімде Полиниксті жерлеуге тыйым салуды жариялайтын шабарман және Антигонаның осы бұйрыққа бағынбайтыны туралы мәлімдемесі бар.

Классикалықтан кейінгі әдебиет

Эдип – ежелгі Римнің латын әдебиетінде де пайдаланылған тұлға. Юлий Цезарь Эдип туралы пьеса жазған, бірақ ол қазіргі уақытқа дейін жеткен жоқ. Овидий "Метаморфозалар" шығармасында Эдипті де енгізген, бірақ оны Сфинксті жеңген адам ретінде ғана көрсетеді. Ол Эдиптің әкесі мен анасымен болған ауыр тәжірибелері туралы ештеңе айтпайды. Кіші Сенека біздің заманымыздың бірінші ғасырында Эдип туралы оқиғаны жеке пьесасында жазды. Ол Софоклдің шығармаларынан маңызды жағынан өзгеше. Кейбір ғалымдар Сенеканың миф бойынша жазған пьесасы жеке жиындарда оқылуы үшін, сахнада қойылмауы үшін жазылғанын айтады. Дегенмен, ол Ренессанстан бері сәтті қойылып келеді. Джон Драйден 1678 жылы лицензияланған өте сәтті батырлық драмасы "Эдипті" оған бейімдеді. 1718 жылғы "Эдип" пьесасы Вольтердің алғашқы пьесасы болды. Фрэнк МакГиннестің Эдиптің нұсқасы 2008 жылдың соңында Ұлттық театрда Ральф Файнс пен Клэр Хиггинс қатысуымен қойылды. 1960 жылдардың соңында Ола Ротими "Құдайлар кінәлі емес" атты роман мен пьесасын жариялады, онда Эдип аңызы Йоруба патшалығында орын алады. 2011 жылы АҚШ жазушысы Дэвид Гутерсон Эдиптен шабыттанған "Эд Кинг" романын жариялады. Фольклористикада Эдип аңызы халықаралық Аарн Томпсон Утер индексінде ATU 931, "Эдип" типті ертегі ретінде жіктеледі.

Эдиптік кешен

Зигмунд Фрейд балалық шақтағы белгілі бір невроздардың пайда болуын түсіндіру үшін "Эдип кешені" деген атауды қолданды. Ол ұл баланың анасына деген ерекше махаббатқа ұмтылуы ретінде анықталады. Бұл ұмтылысқа әкеге деген қызғаныш, ата-анасының өліміне деген санасыз тілек, сондай-ақ анамен жыныстық қатынасқа деген санасыз құштарлық кіреді. Мифте бейнеленген Эдиптің өзінде мұндай невроз болған жоқ, кем дегенде, ол тек ересек шағында кездескен Жокастаға қатысты емес (егер мұндай сезімдер Меропаға бағытталған болса, бірақ мұндай ешқандай белгі байқалмайды). Фрейд ежелгі грек тыңдаушыларының, осы оқиғаны естіген немесе оған негізделген пьесаларды көрген адамдардың, Эдиптің шын мәнінде әкесін өлтіріп, анасына үйленгенін білгенін түсіндірді; оқиғаның үнемі айтылып, қойылуы осы тақырыпқа деген қызығушылықты көрсетеді.