Кіріспе

«Quatermass and the Pit» (АҚШ атауы: «Five Million Years to Earth») — 1967 жылғы британдық ғылыми-фантастикалық қорқыныш фильмі, «Hammer Film Productions» компаниясынан шыққан. Бұл «The Quatermass Xperiment» және «Quatermass 2» фильмдерінің жалғасы. Алдыңғы фильмдер сияқты, ол да BBC телеарнасының сериалы негізінде түсірілген, аталған жағдайда Найджел Кнейл жазған «Quatermass and the Pit» сериалы. Оригиналды теледидарлық өндіріске көбінесе адал сюжет желісі Лондон метросының «Hobbs End» деп аталатын кеңейтілген учаскесінде ежелгі адам қалдықтарының табылуына бағытталған. Осы оқиғаға ғалым Бернард Кватермас тартылады. Фильмді Рой Уорд Бейкер режиссерлік етті, ал басты рөлді Эндрю Кир ойнады. Найджел Кнейл Брайан Донлевидің Кватермас рөлін ойнауын ұзақ уақыттан бері сынап келді және актерді ауыстыруға қарсылық білдірмейтін көрермендер үшін жеткілікті уақыт өткенін айтып, рөлді қайта қарауға шақырып, үгіт жүргізді. Рөлге бірнеше актер қарастырылды, соның ішінде Андре Морелл, ол «Quatermass and the Pit» теледидарлық нұсқасында Кватермасты ойнаған еді. Морелл бұрын ойнаған рөлін қайта ойнауға қызығушылық танытпады. Ақырында, продюсерлер шотланд актері Эндрю Кирді таңдады, ол «The Pirates of Blood River» (1962), «The Devil Ship Pirates» (1964) және «Dracula: Prince of Darkness» (1966) сияқты «Hammer» фильмдерінде қосалқы рөлдерде ойнаған. Кир түсірілімді бақытсыздыққа толы тәжірибе деп еске алды: «Режиссер – Рой Уорд Бейкер – мені рөлге қаламады. Ол Кеннет Морды қалаған, сондықтан түсірілім өте қиын болды. [ ] Әдетте мен күнде жұмысқа баруды ұнатамын. Бірақ жеті жарым апта бойы тозақтан өттім». Рой Уорд Бейкер Кеннет Морды қалағанын жоққа шығарды, ол Мордың рөлге «әлдеқайда тым жақсы» болатынын айтты. «Quatermass and the Pit» компания үшін оның соңғы фильмі болды, содан кейін ол теледидар мен театр сахнасында жұмыс істеді. Рой Уорд Бейкер өзінің басты актрисасына ғашық болғанын айтты, 1974 жылы «Bizarre Magazine» журналына «оны махаббатпен баурағандарын» жеткізді. Олар жиі бірге сахнада вальс билейтін, ғашықтар еді.

Түсірілім

«Quatermass and the Pit» ақыры өндіріске кірген кезде Вал Гест «Casino Royale» (1967) фильмімен айналысып жатқандықтан, режиссерлік міндеттер Рой Уорд Бейкерге жүктелді. Бейкердің алғашқы фильмі «Октябрь адамы» (1947) болды, ал ол «Қашып кеткені» (1957) және «Есте сақтауға лайық түн» (1958) фильмдерімен танымал еді. «Two Left Feet» (1963) фильмінің сәтсіздігінен кейін ол теледидарға өтіп, «The Human Jungle» (1963–64), «The Saint» (1962–69) және «The Avengers» сериалдарының эпизодтарын режиссерлік етті. Продюсер Энтони Нельсон Кис Бейкерді режиссер ретінде таңдады, себебі ол «Есте сақтауға лайық түн» сияқты фильмдердегі тәжірибесінің фильмнің маңызды арнайы эффектілер қажеттіліктерін орындау үшін оған техникалық біліктілік бергенін ойлады. Бейкер өзінің кезекте, «Есте сақтауға лайық түн» және «Қашып кеткені» сияқты фактілерге негізделген драмалардағы тәжірибесінің «Quatermass and the Pit» фильміне көрермендерді сендіру үшін қажетті реализм сезімін беруге мүмкіндік бергенін айтты. Ол Найджел Книлдің сценарийіне жоғары баға берді, сценарийді «күшті сюжеттік желісі бар тартымды, қызықты және үлкен қызығушылық тудыратын оқиға» деп сипаттады. Ол сценарийге ешқандай түзетулер қажет емес екенін, тек актерлерді таңдап, түсіру керек екенін айтты. Сонымен қатар ол Hammer Films студиясының ықшам құрылымына таң қалды: мыңдаған штаттық қызметкерлері бар ірі студияларда жұмыс істеуге дағдыланған ол, Hammer студиясының негізгі құрамына барлық-жоғы бес адам кіретінін көріп, таң қалды және бұл шешім қабылдау процесін қаншалықты жылдам және қарапайым еткеніне риза болды. Кэри сондай-ақ: «Менің ойымша, «Quatermass» фильмінде электрониканың басты қолданылуы – «тұңғыштағы нәрсе» шығарған күшті дірілдемелі дыбыс болды. Бұл аса қиын дыбыс емес еді, бірақ мен оны тым жоғары дыбыспен қоймадым, өйткені динамиктерімді бұзуды қаламайтынмын. Бірақ кинотеатрлардағы дыбыс жүйелерін жоюға үміттендім, бірақ ол орындалмады» деді. Фильмнен бірнеше оркестрлік және электрондық үзінділер GDI Records компаниясы «The Quatermass Film Music Collection» атты жинақта шығарды. Саундтрек 2017 жылғы Record Store Day үшін Ұлыбританияда сары винилде жарық көрді.

Атау реті

"Кватермасса мен шұңқыр" фильмінің ашылу тізбегі көңілді толқыту үшін жасалған. Бұл фильм туралы Британдық кино институтының (БФИ) монографиясында Ким Ньюман былай деп жазады: "Қара фонға 'Hammer Film Production' деген жазу шығады. Бірінен соң бірі кесілген бөліктер ашылып, сәл психоделикалық бас сүйек көрсетеді. Айналып тұратын, тозақты еске түсіретін суреттер сүйектерге, мүмкін карталарға немесе ландшафттарға жабысады, соның арқасында қызыл Марс планетасы мен тозақ оттары елестетеді. Бұған қоса, атау тігізгіш қызыл әріптермен жазылған."

Сенсорлар

Сценарий 1966 жылы желтоқсанда Ұлыбританиялық фильмдерді цензуралайтын кеңестің Джон Тревелянға жіберілді. Тревелян фильмге X сертификаты қажет екенін жауап берді және шетелдік кеменің дірілдеуінің дыбысына, марсиандық қырғынның көрсетілуіне, марсиандық әсер күшейген кездегі қирату мен үрейдің көріністеріне, сондай-ақ Шайтанның бейнесіне шағымданып айтты.

Сыни

Quatermass and the Pit фильмінің премьерасы 1967 жылдың 9 қарашасында өтті, ал 19 қарашада Circus of Fear фильмімен бірге екі фильм ретінде көрсетілімге шықты. 1968 жылдың наурыз айында АҚШ-та «Жерге бес миллион жыл» деген атпен шығарылды. Фильмге сын оң пікірлерді тудырды. The Times газетінде Джон Расселл Тейлор былай деп жазды: «Актерлік және режиссурадағы кемшіліктерді көрсеткен баяу бастаудан кейін, Лондон қазбасында табылған зымыранға ұқсас құпия нысанның Жерді отарлауға жасалған ежелгі марсиандық әрекеттің (сәтті болған сияқты) қалдығы екені анықталғанда, жағдай шынымен қызығушылық тудырады. Бұл жағдайдың дамуы мұқият ойластырылған, фильм шынымен әсерлі, тіпті (нағыз сынақ) зұлым күштің өзі тұманды, жарқыраған контурде бейнеленгенде, көбінесе қорқыныштан гөрі күлкіні тудыратын көрініс». Пол Эррол Evening Standard газетінде фильмді «жақсы жасалған, бірақ сөз көп, әуесқойлық тудыратын фильм» деп сипаттады, ал Уильям Холл The Evening News газетінде оны «қызықты әуесқойлық тудыратын фильм» деп атады. Пенелопа Мортимер The Observer газетінде сәл сын көзқарасын білдірді: «Бұл ақылсыздық жақсы фильмді құрайды, жақсы жинақталған, шебер түсірілген, жалпы алғанда, жақсы ойналған. Бірақ оған ешқандай қиял керек емес». Лесли Холливелл былай деп жазды: «Quatermass сериясының үшінші фильмі ең амбициялық, және көп жағынан өте тапқыр және қызықты, бірақ автордың шексіз қиялымен бұзылған: идеялар визуалды триллер болуы керек нәрсеге түсіну үшін тым интеллектуалды. Көтеріліп, Лондонның үстінде «жерге» жатқан шайтанның кульминациялық көрінісі өте қорқынышты».

Кассалық жинақ

Fox деректеріне сәйкес, фильмнің өзін-өзі ақтауы үшін 1,2 миллион долларлық жалдау түсімдері қажет болды, ал ол тек 881 000 доллар ғана тапты.

Мұра

Фильм Hammer үшін табысқа ие болды және олар Найджел Книлдің олар үшін жаңа «Кватермас» әңгімесін жазып жатқанын тез жариялады, бірақ сценарий бірнеше алдын ала талқылаудан әрі дамымады. Книл ақырында 1979 жылы ITV телеарнасы арқылы «Кватермас» атты төрт бөлімді сериал ретінде көрсетілген төртінші «Кватермас» әңгімесін жазды, оның өңделген нұсқасы «Кватермас қорытындысы» деген атпен шектеулі кинопрокатқа шықты. «Quatermass and the Pit» Рой Уорд Бейкердің кинорежиссерлігіне қайта оралуын белгіледі. «Кватермас және шұңқыр» сыншылар тарапынан әлі де жақсы бағалануда. Джон Бакстер «Кинодағы ғылыми фантастика» кітабында: «Бейкердің осы ширақ триллерді ашуы қиын және қызықты. [ ] Фильмде таза қорқыныш сәттері бар, мүмкін ең әсерлісі – ғарыш кемесінен сырлы күшпен қуылған бұрғылау операторының қазбаны ұшқан қағаздармен толтыратын құйынға ілігіп қалуы» деп жазды. Джон Броснан «The Primal Scream» кітабында: «Сериалдың жинақталған нұсқасы ретінде фильм жақсы, бірақ ескі қара-ақ нұсқа, түсініксіз жерлері мен нашар эффектілері болса да, таңқаларлықтай жақсы жұмыс істейді, себебі алаңдататын атмосфераны құруға көбірек уақыт берілген» деп жазды. Билл Уоррен «Keep Watching the Skies!» кітабында: «Сюжет желісінің амбициясы жақсы құрылған, мұқият және анық ашылатын құпияда қамтылған» деді. Найджел Книлдің нәтижеге қатысты көңілі жартылай болды: «Мен Эндрю Кирді, оны ақыры таңдады, және фильмді өте жақсы көрдім. Дегенмен, мені мазалайтын бірнеше нәрсе бар. Hammer фильмдеріндегі арнайы эффектілер әрқашан нашар болды». 1985 жылғы Тобе Хупердің «Өмір күші» фильмінің Hammer-дың «Кватермас және шұңқыр» фильмінің қайта түсірілімі екені айтылады. Сұхбатында режиссер Тобе Хупер Cannon Films компаниясының оған 25 миллион доллар, толық еркіндік және Колин Уилсонның «Ғарыш вампирлері» кітабын қалай бергенін айтты. Хупер содан кейін өзінің қаншалықты қуанғанын бөлісті: «Мен өзімнің тамырыма оралып, 70 мм-лік Hammer фильмін түсіремін деп ойладым».

Үйге арналған медиа

Фильмнің әртүрлі DVD нұсқаларында Найджел Книл мен Рой Уорд Бейкердің түсіндірмелері, актерлер мен түсірілім тобының сұхбаттары, трейлерлер және "Хаммер әлемі" телесериалының Хаммердің ғылыми фантастика саласына жасаған қадамдарына арналған бір бөлімі кірген. 2011 жылдың 10 қазанында Ұлыбританияда Blu-ray дискісі жарық көрді, одан кейін АҚШ, Германия және Австралияда да шығарылды.