Кіріспе

Голланд суретшісі Виллем ван Миерис (3 маусым 1662 – 26 қаңтар 1747) – Солтүстік Нидерландының 18 ғасырындағы суретшісі.

Өмірбаян

Виллем ван Миэрис – Лейден қаласында жұмыс істеген суретші, мүсінші және гравер. Ол Лейденде дүниеге келді және әкесі Франс ван Миэрис Ескінің (1635–1682) шәкірті болды. Виллемнің мансабы белгілі бір деңгейде табысты болды, оны бірнеше меценаттар қолдады, олар оның түрлі туындыларын тапсырып, жинады. Оның шығармаларының көп бөлігі жанрлық суреттер мен портреттерден, сондай-ақ кейбір пейзаждар мен мүсіндерден тұрады. Ван Миэрис фийншильдерлер ("нақышты суретшілер") стилінде жұмыс істеді, ал оның жанрлық туындылары, әсіресе мансабының кейінгі кезеңдерінде, жоғарғы таптың өмірін бейнеледі. Ол әкесінің Лейден фийншильдері ретіндегі беделін сақтауға тырысты. Лейдендік нақышты суретшілер Франстың шәкірті Геррит Дудың (1613–1675) танымал еткен, көбінесе жанрлық суреттер немесе портреттерден тұратын, кішкентай көлемді туындылар жасады. Франстың сурет салудағы шеберлігі ұлына сіңіп, оның техникасы, тақырыбы және стилінде көрінеді. Әкесінің өлімінен кейін аяқталмаған жұмыстарын аяқтады. Мұндай отбасылық өнерге деген құштарлық, бай коллекционерлер мен меценаттармен жақсы қарым-қатынас, XVII ғасырдағы белгілі шеберлермен шәкірттік Ван Миерис сияқты отбасыларда мамандық таңдауды жеңілдеткен сияқты. Виллем, Ян және Франс II, барлығы да әйгілі XVII ғасырлық нақышты суретші Франс I ван Миэрис ұрпақтары, қаладағы беделді лауазымдарға ие болды, соның нәтижесінде бай азаматтардың тапсырыстарынан тұрақты табыс көріп отырды. Виллем ван Миерис секілді суретшілер өздерінің суреттерінен ғана емес, сонымен қатар алдыңғы буын шеберлерінің суреттеріндегі кейіпкерлерді де қайта пайдаланды. Бұл, әсіресе, фийншильдерлердің бірінші буынының өкілі Герард Дудың туындыларын ұнататын меценаттар мен коллекционерлерді қуанту қажеттілігімен байланысты болды. Виллем ван Миерис екі картинасында Дуға тікелей сілтеме жасайды, олардың тақырыбы беделді шеберден тікелей алынған. Осы ретте Ван Миерис плагиат айыбынан құтылу үшін басқа суретшілердің туындыларынан қандай элементтерді алу керектігін мұқият таңдады, өйткені сол кезде бұл мәселе туындаған еді. Шын мәнінде, бұрынғы шеберлердің суреттеріне сілтеме жасау туралы белгілі бір ережелер қабылданды, олардың жұмыстарының жай ғана көшірмелеріне айналмауы керек еді, себебі мұндай көшірмелер суретшінің өздігінен жұмыс жасай алмайтындығының белгісі ретінде қарастырылды. Виллем ван Миеристің көркемдік стилінің ерекшеліктерінің бірі – әйел бейнесін идеализациялау. Ван Миерис жанрлық суреттердегі сұлулық туралы түсінігі классикалық мүсіндерді зерттеуге негізделген. 1669 және 1702 жылдар аралығында Виллем ван Миэрис кем дегенде он үш сурет жасады, олар ван Боссуиттің мүсіндерінен үлгі алған, және олар тарихқа арналған дайындық суреттері емес, жеке туындылар ретінде жасалған деп саналады. Ван Миеристің қазіргі уақытта Нью-Йорктегі Морган кітапханасы мен мұражайында сақталатын "Флора" картинасында Агнета модель болған деп болжанады. Бұл суретте ван Миэрис әйелін гүлдер, құнарлылық және көктемнің ежелгі римдік құдайы Флора бейнесінде бейнелейді. Пион гүлдерінің қосылуы әйелдің сұлулығы мен құнарлылығын көрсетеді, бұл картинаның Виллем мен Агнетаның үйленуінен бір жыл бұрын жасалғандығын ескеретін болса, өте орынды. Агнетаның үлгісі бойынша жасалған ұқсас бет Ван Миеристің көптеген ерте туындыларында, соның ішінде 1684 жылғы "Мақтаншылықтың аллегориясы", 1683 жылғы "Жас әйелді азғыратын қарт", 1686 жылғы "Артемида жебе ұстап тұр" және 1687 жылғы "Қошқарлы әйел" (Lesbia) суреттерінде де кездеседі. Лейдендегі сарайында ол өзінің үлкен картиналар жинағын көрсетуге үш бөлек бөлмені арнады, ал басқа бөлмелерде одан да көп картиналар болды. Екі меценаттың арасындағы қарым-қатынас анықталмаған, тек XVIII ғасырдағы архивтік құжат Ван Вассенаердің Дудың "Дүкеншісі" картинасын сатып алу ниеті туралы куәлік етеді. Әкесінің коллекциясының көп бөлігін мұра еткен Аллар де ла Корт Ван Вассенаердің картинаны қымбат бағаға сатып алуға тырысқанын баяндайды. Бұл Ван Вассенаердің Дудың "Дүкеншісіне" қаншалықты құрметпен қарағанын көрсетеді және Ван Миерис меценатын қуанту үшін Дудың картинасынан үлгі алған өз нұсқасын жасаған болуы мүмкін. Тағы бір маңызды коллекция – сэр Мэтью Декерге (1669–1749) тиесілі жинақ. Бұл голландық 1702 жылы Лондонға көшіп келіп, банкир және Ост-Инд компаниясының директоры болып, байлыққа ие болды. Ол өнерді жақсы түсінген және Англияға жеткізу үшін Голландиядан суреттер сатып алған. Өмірінің соңына қарай ол Ду мен Виллем ван Миеристің суреттерін қоса алған, жақсы коллекция жинады.

Көзқарасы

1687 жылы Лейден қаласында туған Иероним ван дер Мидж Виллем ван Миеристің шәкірттерінің бірі болды. Ван дер Мидж көбінесе портреттер салды, оның стилі Виллем ван Миеристің әдісіне ұқсас болды. Оның портреттері жоғары бағаланды, себебі олар көбінесе профессорлар немесе армхаустың регенттері сияқты жоғары мәртебелі тұлғаларға өте ұқсас болатын. Виллем ван Миерис өзінің ұлы Франсқа сурет салу өнерін үйретуге де көңіл бөлді: қарт суретші көру қабілетінің нашарлауына байланысты белсенді жұмыстан зейнетке шығуға мәжбүр болғанда, ол студиясын ұлына тапсырды, және олар үнемі бірлесіп жұмыс істеді. Дегенмен, Франс ван Миерис кішісі әкесі мен атасының жетістіктеріне жете алмады: оның туындыларының өте аз бөлігі бізге белгілі, және ол коллекционерлер арасында танымалдыққа ие бола алмады. Оның кейбір суреттері тіпті тапсырыс берушілер тарапынан қабылданбады, мысалы, Мекленбург-Швериннің неміс князі Франстың Виллеммен тығыз ынтымақтастықта салған «Суға түсетін Диана» суретінің нашар сапасынан оны қабылдаудан бас тартты. Осы қанағаттандырмайтын нәтижелерден кейін Франс ван Миерис кішісі сурет салуды тоқтатты және өзін антиквариат жинауға арнады: ол нумизматика саласындағы жоғары сарапшы болды және осы салада бірнеше танымал еңбектер жазды.

Суреттер

Виллем ван Миэрис 1708 жылы салған Бат-Шеба суретінде Бат-Шеба патша Дәуіттің алдында жалаңаш отырған күйде бейнеленген. 1707 жылдың қазан айында ван Миэрис Бат-Шеба суретімен айналысып жатқанда, оның меценаты Петронелла Оортманс де ла Корттың коллекциясынан скульптор ван Боссуиттің он жұмысы сатылды, бұл ван Боссуиттің мүсіндеріне назар аудартып, ван Миэрис өнеріне әсер етті. Ван Миэрис салған Бат-Шебаны, ван Боссуиттің мүсіндерінен кейін салған екі суретімен – атап айтқанда, Венера мен Купидон және Диана мен Каллисто – салыстырғанда, ван Боссуиттің мүсіндерінің Бат-Шебаға тигізген әсері анық көрінеді. Ван Миэрис салған Венера мен Купидон суретіндегі Венераның бет пішіні Бат-Шебаның бетіне ұқсас. Суретшінің салған Диана мен Каллисто суретінде Диананың дене күйі де Бат-Шебаның дене күйіне ұқсас. Осылайша, ван Миэрис өнеріндегі идеалданған әйел бейнесіне тән Бат-Шебаның әдемі позы мен қимылы ван Боссуиттің мүсіндерінен тікелей алынған деп саналады. Виллем ван Миэрис 1711 жылы салған "Люташыл" картинасында бейнеленген әйел Бат-Шебаға ерекше ұқсайды, бұл суретшінің кейіпкерлерді қайталауының көрінісі. Виллем ван Миэрис 1697 жылы салған "Гранида мен Дайфило" картинасында П.С. Хуфттың "Гранида" пасторальдық пьесасының бір көрінісін бейнелейді, бұл голланд суретшілігінде 17 ғасырда танымал тақырып. Бұл картинада ван Миэрис "Лейден мектебінің ерекшелігін XVII ғасырдың соңындағы халықаралық классицизммен үйлестіреді". Граниданың бас киімі – шопанның сабан шапаны, сондай-ақ Дайфилоның жолбарыс терісі театрға сілтеме жасайды. Бұл картина 1768 жылы Лейпцигтегі Винклер коллекциясының құрамына кірген, ал 1900 жылы Лондон аукционында соңғы рет тіркелген. Ван Миэрис салған "Le Thé" картинасы көбінесе Герард де Лаирессенің "Groot Schilderboek" (1707) кітабында шай ішу рәсімін бейнелеу идеясымен шабыттанған, онда ол халықаралық классицизм заңдарын суретшілердің шеберханаларында қолдану үшін практикалық ережелерге аударады. "Le Thé" картинасында жас әйел досына шай ұсынады, ал досы кетіп бара жатқандықтан шайды қабылдаудан бас тартады. Ван Миэрис, әдетте де Лаирессенің жанрлық сурет салу ережелерін ұстанса да, жанрлық сурет салудың тарихи сурет салуға мүмкіндігінше ұқсас болуы керек деген Лаирессенің пікірін бөліспеді. Де Лаирессенің және ван Миэрис арасындағы тағы бір айырмашылық – ван Миэрис кейіпкерлер арасындағы психологиялық шиеленіс пен қақтығыстың барлық белгілерін, сондай-ақ оқиғаның барысын және уақыттың өтуін жояды.

Де рарекк

Бір кезде Аллард де ла Корттың бағалы коллекциясының бөлігі болған «Де Рарекиек» картинасы де ла Корттың тапсырысымен 1000 гульденге салынған. Бұл картина сол кездегі кең таралған тақырып – шарлатан немесе сатушының өнімдерін көрсету идеясына ерекше, көбірек заманауи көзқараспен қарады, сатушыны сирек кездесетін көрініс көрсететін адаммен алмастырды. Ван Миэрис картинаны «'t Fraai Curieus» («жайдарлы қызығушылық») деп атады, бұл 18 ғасырда көшпенді музыканттарды атау үшін қолданылған сөз тіркесі еді. Бұл картина Ван Миэрис ас үй көріністері мен дүкендердің ішкі кеңістіктерін жаңаруға тырысқан туындыларының бірі болды.

Жүсіп пен Потифардың әйелі

Бұл сурет Йост ван ден Вонделдің Иосифтің меценаты Потифардың әйелі Иемпсардың ізгі Жүсіпті құдалауға тырысқаны туралы әңгімесін бейнелейді. Сәнде Жүсіп оның құдалауын қабылдамай, одан кетіп бара жатыр. Фигуралар әдемі, бірақ күшті эмоцияны білдірмейді, ал классикалық композиция Ван Миеристің оқиғаның драмалық мәнін жеткізудегі нашарлығын көрсететіндей. Дегенмен, замандастары бұл туындыны жоғары бағалаған.

Өлім тышқаны

Бұл суретті басқа суретші, Питер ван Сингеландт бастаған, бірақ Виллем ван Миерис оның қайтысынан кейін аяқтаған. Ван Миеристің туындыларына тән ерекшелік – әйелдің өте әсем киінуі, нәзік әйелдің классикалық интерьердегі сұлулығы мен мысықты тамақтандыруы арасында күрт контраст тудырады, бұл іс қызметшіге көбірек сай келеді. Сурет махаббат туралы мәнді білдіреді; әйелдің жанында ұрының оңай олжаға айналуы мүмкін екенін көрсетеді. Егер ер адам сүйіктің өбісін ұрлағысы келсе, ол жүрегінен айырылады.

Кеукен мен Висбур

Бұл дүкендегі көрініс Ван Миериске түрлі нысандарда шындықты нақты бейнелеу шеберлігін көрсетуге мүмкіндік береді. Ван Миерис әр түрлі материалдарды егжей-тегжейлі суреттеп, өте шынайы картина жасайды, бірақ алыстан қарағанда олар үйлесімсіз көрінеді. Әйел бейнесі өте қатаң және қуыршақтай, ал фон да осы қаталдықты механикалық түрде қайталайды, соның салдарынан көзге ештеңе қалдырмайды. Бұл картина замандастары тарапынан жақсы қабылданып, табиғи және көркем туынды ретінде бағаланды.

Мүсіндер

Виллем ван Миеристің бірнеше техникада жұмыс істегені көпке белгісіз: сурет салу ғана емес. Ол сонымен қатар мүсіндерді жобалап, қалыптаған. Дегенмен, оның мүсіншілік карьерасы қысқа болды: ол тек 18 ғасырдың басында бірнеше жыл жұмыс істеді. Бірақ ол жасаған мүсіндері, суреттерінен де сапалы болды. Бізге жеткен жалғыз туындысы – оның меценаты Питер де ла Корт ван дер Вурттың тапсырысымен жасалған, Лейдендегі сарайының бағына арналған төрт ваза. Де ла Корт отбасы бау-бақша өнеріне (олар ананасты Еуропаға әкелді) және өнерге қызығушылық танытқан, сондықтан бақтың безендірілуіне көп көңіл бөлген. Виллем ван Миерис салған төрт вазаның он бір дайындық суреті Питер де ла Корттың ұлы Аллардтың мүлік тізімінде, ал екі он жылдан кейін оның жесірі Катерина де ла Корт Бэкердің аукциондық каталогында тіркелген. Вильмийн Фок осы суреттердің алтауын анықтады және Англиядағы Виндзор сарайының бағын безендірген төрт вазада «W. van Mieris inv[enit] et fecit» деген қолтаңба бар екенін, ал рим цифрлары – жасалған жылы көрсетілгенін байқады. Суреттер мен нақты вазаларды салыстырғаннан кейін, бұл вазалар Питер де ла Корттың тапсырысымен жасалғаны және 1825 жылы британдық патша отбасына өткені анық болды. Төрт ваза төрт маусымды бейнелейді, ал вазалардың пішіні классикалық стильде Медичи вазасы мен Боргезе вазасынан, сондай-ақ Версаль сарайының вазаларынан шабыттанған. Маусымдық бөлу классикалық әдебиетке қарайтын дәстүрлі стильде жасалған. Виллем ван Миерис Цезарь Рипаның «Иконология» атты еңбегінің аудармасын оқыған болуы мүмкін, ол көктемді Флора мен Приапусқа құрбандық шалумен, жазды Диананың моншасы мен Церераға құрбандық шалумен, күзені Бахусқа арналған шерумен, ал қысты Венераның Энейге қару-жарақ дайындауымен және Церера мен Бахус кеткеннен кейін отпен жылынуымен бейнелеген. Виллем ван Миерис суреттерін дұрыс композиция табу және кейбір элементтерді зерттеу үшін мұқият дайындаған. Оның екі көктемгі суреті ең мұқият жасалғандары саналады және оның суреттерінің ішіндегі ең жақсы туындылары болуы мүмкін. Вазалар үшін ол өзінің және басқа суретшілердің, голландтық және итальяндықтардың туындыларын пайдаланды, оларды Де ла Корт осы жоба үшін әкелген. Ол Рембрандт пен фламанд суретшісі Франсис ван Боссуиттің туындыларын да қолданды. Суреттер мен нақты вазалар толық сәйкес келмейді: композиция кейде өзгеше, әсіресе кейбір тұлғалардың немесе егжей-тегжейлі бөлшектердің болмауынан (көбінесе орын жетіспеуінен немесе сурет немесе сюжет одан да жақсы көрінуі үшін). Виллем ван Миерис рельефтердің дизайнын жасап, қалыптады. Ол қалыптау жұмысын досы Филипс ван дер Мижбен бірге жасады, ал оның ұлы Иероним ван дер Миж кейіннен ван Миериспен оқыды. Вазалардың табандары мен қақпақтарын ван Миерис басшылығымен Джованни Баттиста Лураго жасады. Аллар де ла Корт ван Миериске тағы да Филипс ван дер Мижбен бірлесіп, фонтанның суретін тапсырды. Мүсін жойылған, бірақ сатып алу құжатында жұмыстың егжей-тегжейлі сипаттамасы берілген: Геркулес жыланның басын тұрып, оны өлтіріп жатыр. Жыланның аузынан су шашырап шықты. Алайда, фонтан бізге дейін жеткен жоқ, сондықтан бүгін біз тамашалай алатын Виллем ван Миерис жасаған жалғыз мүсіндер осы вазалар.

Сын-пікірлер мен ризашылық

Виллем ван Миэрис Нидерландыда едәуір танымалдылыққа қол жеткізді, оның суреттері голланд жаңа аристократиясының көптеген көрнекті өкілдерінің, сондай-ақ Мекленбург герцогы Шверин сияқты шетелдік дворяндардың коллекцияларында ілінді. Дегенмен, оның беделі кейінгі өнер сыншылары тарапынан осы деңгейде бағаланбады: Дезальер д’Аргенвиль Ван Миэрис суретші ретінде қабілетті деп мойындаса да, өзінің «Абреге» еңбегінде ол әкесі Франс ван Миэрис ағаның деңгейіне жетпегенін айтады. Виллем негізгі туындыларын жасаған кезде оның атағы Еуропада әлі де жоғары болды. Бұл пікір шетелдік нарықта да көрінді, мысалы, мына оқиғаны қарастырайық: Питер де ла Корт ван дер Вуорт (1664–1739) 1700 жылы Францияға Виллем ван Миэрис суретін сатуға барып, суретшінің қолындағы жазуын жасырып, оның әкесі Франс ван Миэрис емес, Виллемнің туындысы екенін жасырды, себебі суреттің авторы баласы екені белгілі болғанда құны күрт төмендеп кетер еді. 19 ғасырдағы голланд өнерінің маңызды сыншысы Теофил Торенің пікірі одан да қатал: «Голландия мұражайлары» каталогында француз сарапшысы Виллем ван Миэрис суреттерін «қатал, суық, ұсақ-түйек және теңдесі жоқ дәмсіз» деп айыптады. Еңбектей келе, Торэден Ван Миэрис сияқты суретші туралы басқаша пікір күтуге болмайды: голланд суретшісі 18 ғасырдағы голланд өнерінің жаңа, классикалық бейімділік тенденциясын бейнеледі, ал Торэ оны Алтын ғасырдың өлімі деп қарады. Шындығында, француз сыншысы 17 ғасырдағы голланд суретін еуропалық өнердегі еркіндік пен тәуелсіздіктің ең толық көрінісі деп санады, ал Рембрандт пен Вермеер – халыққа жақын, шынайы және адал сурет салудың белгілі бір символы болды. Ал Лейден фийншильдерлері мен итальяндық суретшілер осы ерекше өнер қозғалысын сатқандықтары үшін кінәланды, олар әлі де классикалық әдеміліктің ескі және аристократиялық қағидаларымен шектелген.