Кіріспе
Құс бақылау жарысы – құс байқауы. "Үлкен жыл" – құс байқаушылардың бір күнтізбелік жыл ішінде және белгілі бір географиялық аймақта көру немесе дыбыс арқылы мүмкіндігінше көп құс түрлерін анықтауға тырысатын жеке шақырылу немесе бейресми жарыс. Солтүстік Америкада кең таралған "үлкен жыл" әдетте АҚШ-тың бір штатында немесе Канада провинциясында, немесе 48 іргелес штаттың барлығында, Американдық құстар қауымдастығының (ABA) ресми аймағында, кейде бүкіл әлемде өткізіледі. ABA бойынша "үлкен жыл" рекордын 840 түрді австралиялық Джон Вейгел 2019 жылы орнатты. Әлемдік "үлкен жыл" рекордын 6,852 түрді 2016 жылы нидерландылық Аржан Дварсхуис орнатты.
the birding competitionA big year is a personal challenge or an informal competition among birders who attempt to identify as many species of birds as possible by sight or sound, within a single calendar year and within a specific geographic area. Popularized in North America, big years are commonly carried out within a single U. S. state or Canadian province, or within larger areas such as the Lower 48 contiguous states, within the official American Birding Association (ABA) area, or sometimes the entire globe. The ABA big year record of 840 species was set by John Weigel of Australia in 2019. The big year world record of 6,852 species was set in 2016 by Arjan Dwarshuis of the Netherlands.
Солтүстік Американың ірі жылдарының тарихы
1934 жылы Роджер Тори Петерсонның алғашқы заманауи далалық анықтамалығының кеңінен жариялануы құстарды бақылауда революция жасады. Алайда, сол дәуірде көптеген құстарды бақылаушылар алыс саяхаттар жасамайтын. Ең алғашқы құрлықтық «Үлкен жыл» рекордын саяхатшы кәсіпкер Гай Эмерсон жасаған. Ол өзінің іссапарларын Солтүстік Американың әртүрлі аймақтарындағы құстарды бақылаудың ең жақсы маусымдарымен сәйкестіретін етіп жоспарлаған. 1939 жылы ол 497 түрді көрді. 1952 жылы Эмерсонның рекордын Боб Смарт 515 түрмен жаңартты. 1953 жылы Роджер Тори Петерсон мен Джеймс Фишер Солтүстік Американың жабайы жерлерін аралап, 30 000 мильдік саяхат жасады. 1955 жылы олар өз саяхаттары туралы «Жабайы Америка» деп аталатын кітап пен деректі фильмде айтты. Кітаптың түсіндірмесінде Петерсон: «1953 жылдың соңында менің жылдық тізімімде 572 түр болды» деді. 1956 жылы 25 жасар ағылшын Стюарт Кит Петерсон мен Фишердің маршрутын ұстанды және 594 түрден тұратын тізім жасады, бұл рекорд он бес жыл бойы сақталды. 1969 жылы Америка құстарды бақылау қауымдастығы Солтүстік Америкадағы «Үлкен жылды» стандарттады және реттеді. ABA аймағы 49 құрлықтағы АҚШ штаттарынан (Гавайиден басқа), Канададан және Францияның Сент-Пьер және Микелон аралдарынан, сондай-ақ құрлықтан 200 мильге дейін немесе көрші елге дейінгі қашықтықтың жартысына дейін (қайсысы аз болса) жатқан су кеңістіктерін қамтыды. 1971 жылы 18 жасар Тед Паркер Оңтүстік-Шығыс Пенсильваниядағы жоғары мектептің соңғы семестрінде Солтүстік Американың шығыс жағалауын жан-жақты зерттеді. Сол жылдың қыркүйек айында Паркер Аризона университетінің Тусон қаласында оқуға түсіп, АҚШ-тың оңтүстік-батысы мен Тынық мұхитының жағалауындағы ондаған ерекше түрлерді анықтады, соның нәтижесінде жылды 626 түрден тұратын тізіммен аяқтады. 1973 жылы Кен Кауфман мен Флойд Мердок Паркердің рекордын ұстанды. Кауфманның «Кингбирд шоссесі» кітабында айтылғандай, екеуі де бұрынғы рекордты айтарлықтай басып өтті. Мердок жаңа сипатталған ABA аймағында Кауфманның 666-сына 669 ұпаймен жетті. Мердоктың рекордын 1979 жылы Джеймс М. Вардаман жаңартты, ол сол жылы 699 түрді көріп, 161 332 миль саяхаттады. 1983 жылы Бентон Башам Вардаманның көрсеткіштерін 710 түрмен басып өтті. 1987 жылы бір жыл ішінде жарыс екінші рет өтті, Сэнди Комитоның 722 түрі Стив Перридің 711 түрін жеңіп шықты. 1992 жылы Билл Райделл рекордты жасауға тырысып, жыл соңында 714 түрді тізімдеді. 1998 жылы үш құстарды бақылаушы – Сэнди Комито, Аль Левантин және Грег Миллер Комитоның бұрынғы 722 түрден тұратын рекордын жаңартпақ болды. Соңында Комито рекордты сақтап, 1998 жылы ұсынылған 745 түрді және мемлекеттік комитеттер қабылдаған 3 түрді тізімдеді, соның нәтижесінде жалпы саны 748-ге жетті. Миллер 715 түрді, ал Левантин 711 түрді анықтады. Марк Обмаскиктің 1998 жылғы «Үлкен жыл» құстар туралы кітабы 2011 жылы 20th Century Fox компаниясымен «Үлкен жыл» фильміне бейімделді. 2008 жылы Линн Барбер, сол кездегі Техас штатының «Үлкен жыл» рекордын ұстаған, 700 түрдің тосқаулын бұзған алғашқы әйел болды, ол барлығы 723 түрді тізімдеді. 2010 жылы Солтүстік Каролина штатының құстарды бақылаушысы Крис Хит бір жылдағы төменгі 48 штаттың 700-ден астам түрін көрген алғашқы құстарды бақылаушы болды, ол 704 түрмен аяқтады. Сол жылы Вирджиния штатының құстарды бақылаушысы Роберт Аке 731 түрді тізімдеді, бұл 1998 жылғы ерекше ауа райының әсерінен пайдасыз болған ерекше көрсеткіш болды. 2011 жылы Колорадо штатының құстарды бақылаушысы Джон Вандерпол бір жылда 700 түрге жетуімен тарихтағы ең жылдам құстарды бақылаушы атанды. Ақырында ол 743 түрді тізімдеді, рекордты бес түрмен жоғалтты, бірақ сол кездегі екінші ең үлкен ABA жылын аяқтады. Вандерполдің әрекеті eBird және Facebook-тегі құстарды бақылау топтарының үлкен үлесісіз жасалған соңғы күш болды, бұл сирек кездесетін құстар туралы ескертулердің сапасы мен санын айтарлықтай арттырды. 2013 жылы Массачусетс штатының құстарды бақылаушысы Нил Хейвард АБА-ның «Үлкен жылына» қатысуға шешім қабылдады. Хейвард Джон Вандерполдің 2011 жылғы көрсеткіштерінен екі апта бұрын 700 түрге жетті және жылды 747 түрден және 3 уақытша түрден тұратын тізіммен аяқтады. Кейінірек ABA қабылдаған екі уақытша түр Хейвардқа 749 ұпай берді, бұл ABA-ның «Үлкен жыл» рекордын құрады. 2016 жылы бес беспрецедентсіз төрт құстарды бақылаушы бір мезгілде АБА аймағының «Үлкен жылына» қатысты. Оңтүстік Дакотадан келген «Олаф Дэниелсон» деп танысқан дәрігер «Жақсы ауа райының үлкен жылы» атты жобаны бастады және мамыр айында 700 түрге жетті. Американдық құстарды бақылау белсендісі және блогер Кристиан Хагенлохердің «Құс бақылау жобасы» рекордты жаңартпаса да, әлеуметтік тұрғыдан көбірек адамдарды құстарды бақылауға тартуға бағытталған. 27 жасар Хагенлохер ABA-ның «Үлкен жылында» 700 түрдің тосқаулын бұзған ең жас адам атанды. Фотограф Лаура Кин 2016 жылғы фотожылдық «Үлкен жыл» жобасын жүзеге асырып, қыркүйек айында Линн Барбердің әйелдер арасындағы рекордын жаңартты. Төрт құстарды бақылаушының барлығы Хейвардтың көрсеткіштерін басып өтті. 2016 жылдың қазан айында ABA АБА-ның «Үлкен жылы» үшін АҚШ-тың Гавайи штатын есепке алуға қатысты шешім қабылдады. 2016 жылдың қараша және желтоқсан айларында 2016 жылғы «Үлкен жыл» құстарды бақылаушыларының барлығы, Хагенлохерден басқа Гавайиде болды, тіпті «Жаңа» ABA тізімі 2017 жылдың қарашасына дейін жаңартылмады. Олаф Дэниелсон Гавайидегі құстарды сақтауға көмектесу мақсатында Гавайиді өзінің жоспарына енгізіп, «Жаңа АБА» тізімін және құрлықтағы АБА тізімін сақтап қалды. Джон Вайгель мен Лаура Кин де Гавайиде құстарды бақылады, нәтижесінде Вайгель «Жаңа АБА» аймағы үшін (836), құрлықтағы АБА аймағы үшін (784) және АҚШ үшін (832) ең жоғары көрсеткішті тізімдеді. Дэниелсон «Жаңа АБА» үшін 829 ұпаймен жақын болды, сонымен қатар Төменгі 48 штаты үшін жаңа рекордты орнатты (723). Вайгель 721 ұпаймен жақын болды. Кин 792 түрдің диагностикалық фотосуреттерімен және 10 түрдің аудиожазбаларымен жылдық 815 түрдің бұрынғы рекордын жаңартты. 2017 жылы жаңа рекордтар жасалды, қыркүйек айына дейін бес құстарды бақылаушы құрлықтағы АБА аймағында 700 түрден асты, ал үшеуі 750 түрдің тосқаулын бұзды. Киннің «Жаңа АБА» аймағы үшін әйелдер арасындағы рекордын 2017 жылы Ив Моррел жаңартты. Сондай-ақ 2017 жылы Рубен мен Виктор Штолл 700 түрге жеткен алғашқы бауырлар, ал Ричард пен Гейли Дин 700 түрге жеткен алғашқы үйленген жұп атанды. 2018 жылы Николь Кельц 1 шілдеде 700 түрге жетті, ал тамызда Гейли мен Ричард Дин қатарынан екі жыл 700 түрге жеткен алғашқы құстарды бақылаушылар атанды. 30 қазан 2018 жылы Гавайиде Кельц 800 түрге жеткен жетінші құстарды бақылаушы атанды және әйелдер арасындағы АБА рекордтарын жаңартты. 2018 жылдың тағы бір ерекшелігі – Кельц пен Дэн Жезуальдо Төменгі 48 штатында 700-ден астам түрді анықтаған төртінші және бесінші құстарды бақылаушылар атанды. Жезуальдо бірде-бір ұшақ сапары жасамай-ақ мұны істеді. Страйкердің рекордына 2016 жылы голланд құстарды бақылаушы Арьян Дваршуис оны жаңартпақ болып, сонымен қатар Birdlife Preventing Extinctions Programme жобасына қаражат жинамақ болды. 4 қараша 2016 жылы Дваршуис Панамада тоди мотмотын көрді, Страйкердің бұрынғы рекордын басып өтті. Ол жылды 6852 түрді көрген құс рекордымен аяқтады, бұл жаңа әлемдік «Үлкен жыл» рекорды. Олар Юкон провинциясынан бастап, Тынық мұхитының жағалауымен төмен қарай жүріп, Техас штатының көктемгі миграциясын ұстап алу үшін Арканзас штаты арқылы айналып келді, содан кейін Флоридаға қарай бағытталды. Олар бұл жобаны «үлкен жыл» емес, «құс жылы» деп атады. Нәтижесінде олар 13 000 мильден астам қашықтықты велосипедпен жүріп өтті және құстарды сақтауға 25 000 доллардан астам қаражат жинады. 2014 жылы құрлықтағы алғашқы «жасыл жыл» өтті, яғни қоршаған ортаға ең аз зиян келтіретін «үлкен жыл». Өте экстремалды жағдайда Дориан Андерсон АҚШ айналасында 17 830 миль велосипедпен жүріп, 365 күні Американың жолдарында мұнайсыз, өзімен-өзі қозғалмалы 618 түрді анықтады. Дориан өзінің саяхаты барысында 28 штатқа (кейбіреулеріне екі рет) сапар жасады және түрлерінің санынан бөлек, мекендеу орындарын сақтауға 49 000 доллар жинады. Ол бүкіл саяхаты бойында барлық моторлы көлік түрлерін қабылдаудан бас тартты, тіпті жүздерге миль саяхаттауға мүмкіндік беретін кемелерге де жол бермеді.