Кіріспе

Құрып кеткен динозаврлар туысы

Синозавроптерикс (мағынасы «қытайлық рептилиялық қанат») – комсогнатид динозавры. 1996 жылы сипатталған бұл, Авиалаядан (құстар және олардың жақын туыстарынан) тыс кездесетін, қауырсынының іздері табылган алғашқы динозавр таксоны болды. Ол өте қарапайым жіп тәрізді қауырсындармен жабылған. Кейбір қауырсындарында түсін көрсететін құрылымдар да сақталған, бұл Синозавроптериксті түсі анықталған алғашқы авиальді емес динозаврлардың біріне айналдырады. Түсіне қызғылт және ашық жолақты құйрық кіреді. Талшықты іздің коллаген талшықтарының қалдықтары ретінде басқаша түсіндірілуіне қатысты дау туды, бірақ бұл кеңінен қабылданбады. Синозавроптерикс – едәуір ұзын құйрығы және қысқа қолдары бар шағын теропод. Ең ұзын белгілі нұсқасы шамамен 70 сантиметрге жетеді, салмағы болжам бойынша 700 грамм. Бұл Compsognathus туысымен ұқсас, бірақ одан ертерек кездесетін туыс, екеуі де Compsognathidae тұқымдасына жатады. Синозавроптерикстің тек бір түрі ғана аталды: S. prima, яғни «алғашқы», ол алғашқы табылған қауырсынды, авиальді емес динозавр түрі ретінде танылды. Үш нұсқасы сипатталған. Бұрын осы туысқа жатқызылған үшінші нұсқа екінші, әлі аталмаған түрді немесе ерекше туысқа жататын түрді көрсетеді. Синозавроптерикс қазіргі Қытайдың солтүстік-шығысында ерте кретация кезеңінде өмір сүрген. Ол Ляонин провинциясындағы Исиан формациясынан табылған алғашқы динозаврлардың бірі болды және Джехол биотасының құрамына кірді. Бұл түрдің жақсы сақталған қазбалары оның биологиясының көптеген аспектілерін, мысалы, тамақтану және көбеюін көрсетеді.

Сипаттама

Синозавроптерикс – екі аяқпен жүретін шағын теропод, қысқа қолдары, үлкен бас бармағы және ұзын құйрығымен ерекшеленеді. Таксонға белгілі ең кішкентай ересек құс емес теропод үлгілері кіреді, оның голотиптік үлгісі тек ұзындығы бойынша, құйрығын қоса алғанда өлшенеді. Алайда, бұл жеке дана жас болған. Ең ұзын белгілі данасы 2,9 метрге дейін жетеді, салмағы шамамен А, ал оның массасы шамамен 3,8 кг. "Синозавроптерикстің ең үлкені" деп белгілі 3,8 метрлік үлгі де бар, ол әлі толық зерттелген жоқ. Синозавроптерикс анатомиялық жағынан Компсогнатусқа ұқсас, пропорциялары бойынша еуропалық туыстарынан ерекшеленеді. Синозавроптерикстің бас сүйегі жамбас сүйегінен 15%-ға ұзын, ал Компсогнатуста бас сүйегі мен жамбас сүйегі шамамен бірдей ұзындықта. Синозавроптерикстің қолдары (жамбас және радиус) аяқтарының (жамбас сүйегі мен тізе сүйегі) ұзындығының 30%-ын ғана құрайды, ал Компсогнатуста бұл көрсеткіш 40%-қа тең. Кейінгі зерттеулер пигменттелген аймақтың бастапқыда дене ішіндегі бір нәрсені білдіретінін растағанмен, нақты құрылымды таппады және кез келген мүшелер қаңқаны екі өлшемді пішінге дейін тегістеген процестердің нәтижесінде бұрмаланған болуы мүмкін екенін атап өтті. Синозавроптерикстің қауырсын тәрізді құрылымдары болғанымен, ол бұрынғы "алғашқы құс" Археоптерикстің өте жақын туысы емес еді. Бұл көптеген теропод динозаврларында, тіпті құстарға ұқсас жануарларда да қауырсын болуы мүмкін екенін көрсетеді, сондықтан Компсогнатус сияқты алыс жануарларда да қауырсын болған болуы мүмкін.