Кіріспе
Кеннет Пикок Тайнан (2 сәуір 1927 – 26 шілде 1980) – ағылшын театр сыншысы, әдеби менеджер және жазушы. Бастапқыда "The Observer" газетінде сыншы ретінде көзге түсіп, Джон Осборнның "Ашумен кері қарау" (1956) пьесасын жоғары бағалап, британдық театр өнерінің жаңа буынының қалыптасуына көмектесті. 1963 жылы Тайнан жаңа Ұлттық театр компаниясының әдеби менеджері болып тағайындалды. Театр цензурасына қарсы болған ол 1965 жылы тікелей эфирде британдық телеарнада "fuck" деген сөзді алғаш рет айтқан адам деп есептеледі. Өмірінің соңында Калифорнияға көшіп, жазушылық қызметін қайта бастады.
Kenneth Peacock Tynan (2 April 1927 – 26 July 1980) was an English theatre critic and writer. Initially making his mark as a critic at The Observer, he praised John Osborne's Look Back in Anger (1956) and encouraged the emerging wave of British theatrical talent. In 1963 Tynan was appointed the new National Theatre Company's literary manager. An opponent of theatre censorship, he is thought to have been the first person to say "fuck" on British television, during a live 1965 broadcast. Later in life he settled in California, where he resumed his writing career.
Ерте өмір
Тьянан Англияның Бирмингем қаласында Летиция Роза Тьянан мен (оған сендірілгендей) "Питер Тьянан" (төменде қараңыз) отбасында дүниеге келді. Тинан бала кезінде айқынрақ байқалатын сөйлеу қиындығы болған. Сонымен қатар, ол ерте жасынан-ақ жоғары деңгейдегі зиялы қабілетке ие болды. Алты жасында ол күнделік жаза бастады. Бірмингемдегі Король Эдуард мектебінде ол өте дарынды оқушы еді, оның бір ұстазы: "Оған ештеңе үйрете алмадым" деген. Ол Жюль Роменнің "Кнок" комедиясының ағылшын тіліне аудармасындағы доктор Парпалайдтың басты рөлін ойнады. Мектепте оқып жүргенде Тинан темекі тарта бастады, ол өмір бойына созылған әдетке айналды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Тинан он екі жаста болды. Он үш жасында, Бирмингем көшесінде Тьяндар тұратын үйлердің қарсы жағындағы үйлерді парашютпен түскен мина қиратқанда, ол мерт болуге аздап қалды, нәтижесінде тұрғындар қаза тапты. Ол сол кезде осыдан бұрынғыларға қарағанда әдепсіз деп есептелген пікірлерді қабылдады. Мектептегі пікірсайыстарда ол гомосексуализм мен абортқа қарсы заңдарды жоюды қолдады. "Бұл үй қазіргі ұрпақ өзін-өзі көңілді ету қабілетін жоғалтты" деген мәселе бойынша мектептегі пікірсайыс кезінде Тинан мастурбацияның ләззаты туралы сөз сөйледі. Соғыс аяқталған кезде ол Оксфорд университетіне стипендия алды.
Оксфорд және басқа да тәжірибелер
Оксфордтағы Магдалин колледжінде Тинан сән-салтанатпен өмір сүрді, бірақ көп темекі шегудің салдарынан денсаулығына нұқсан келе бастады. Жазушы Пол Джонсон, «Магдалин ложасына келгенде таңғалысқа түскен бірінші курс студенті», Тинанды «ұзын, әдемі, андрогин жас жігіт, сары түсті шашы, Бизлидің сүйек жағдайлары, әдемі ұқыпты сөйлеуі, қызғылт түсті костюм, лаванда түсті галстук және рубин мөр сақинасы бар» деп сипаттады. Джонсонның сөзінше, студенттердің көпшілігі Тинанның әсем әрі ерекше стиліне қатты таңырды. Кейбір адамдарға ұнамаса да, Тинан Оксфорд студенттері арасында интеллектуалдық және әлеуметтік лидер болды, ол жиі көзге түсетін (ол онда оқыған уақытында қалада ең көп талқыланған адам болды), оның жанында топтасып жүретін жас қыздар мен құрметтейтін профессорлар тобы болды, сондай-ақ Джонсон жазғандай, кейде Лондонның эстрада жұлдыздары да қатысатын тамаша кештер ұйымдастырды. Ол 20 жылдан астам уақыт бойы қос өмір сүрген, әйелі мен тағы бір отбасысы бар Уоррингтон қаласының бұрынғы мэрі еді. Тинанның анасы сэр Питердің денесін Уоррингтонға, оның отбасына апарып жерлеуге мәжбүр болды. Тинанның әкесінің алдамашылығын (және анасының оған қатысқандығын) білгені оның басқаларға сенуіне үлкен соққы болды. Тинан Ұлттық қызметке шақырылғанда, ол өте әдемі және ерекше көрінуге тырысты, иілгіш шляпа, барқыт пальто, боялған тырнақтары және көп мөлшерде Ярдли парфюмі қолданды. Бәлкім, осының нәтижесінде ол қызметке «денсаулығына қарай жарамсыз» деп табылған.
1951 жылдан 1960 жылдардың басына дейін
1951 жылғы 25 қаңтарда Тинан үш айлық романнан кейін американдық жазушы Элейн Дандиге үйленді. Келесі жылы олардың қызы Трейси (12 мамыр 1952 жылы Вестминстерде, Лондонда туған) «Филадельфия тарихы» фильміндегі кейіпкер, Трейси Лордтың құрметіне аталды, оны Кэтрин Хепберн сомдаған. Кейін Хепберннен құда болуды сұрады, ол оған келісті. Тинанның мансабы 1952 жылы Лондонның «Evening Standard» газетінде театр сыншысы болып жұмысқа орналасқанда өркендеді. Джонсонның сөзінше, Тинан «Лондонның ең батыл әдеби журналисі ретінде тез танылды. Оның ұраны: «Тағылымды жаз, таза тағылымды жаз». Ол өзінің үстеліне құлқыны қоздыратын девизді ілді: «Ашу тудыр, қысым жаса, дауыл көтер». Театр тарихшысы Дэн Ребеллато былай деп мәлімдейді: «Ол оқырмандарымен сөйлесуге емес, оларға қарсы тұруға ниеттенгені анық». Джонсон жазғандай, «Ол Лондон театрындағы беделді тұлғаға айналды, оған қорқыныш, үрей және жек көрумен қарады». Тинан Найджел Кнейлден Уильям Голдингтің «Бұшпандардың иесі» роматын фильмге бейімдеуді тапсырды, бірақ Элинг студиясы 1959 жылы оны түсірмей тұрып жабылды. 1958 жылдан 1960 жылға дейін Тинан АҚШ-та «The New Yorker» журналына «тамаша рецензиялар» жазып, танымал болды. Джонсон «әйелдер оның садизміне, оның жұмсақ түріне, оның мақтандығы мен авторитарлығына қарағанда аз наразылық білдірген сияқты. Ол әйелдерді меншігі ретінде қарастырды. [ ] Тинан өзіне адал болу құқығын сақтап, әйелінен адалдық күтті». Бір күні ол сүйіктісімен кездесуден оралғанда, әйелімен бірге ас үйде жалаңаш ер адамды көрді. Ол ер адамның киімдерін лифт шахтасына лақтырып жіберді. Бірақ бұған дейін кем дегенде үш мәлімдеме жасалған: Брендан Бехан 1956 жылы «Panorama» бағдарламасында (бірақ оның мас сөйлегені түсініксіз болды); Белфасттағы Лаган өзенінің жағасындағы Странмиллис жағалауындағы қоршауларды бояған анонимді адам, 1959 жылы «Ulster TV» телеарнасының «Roundabout» шоуында өз жұмысының «жағымсыз» екенін айтты; Джонсон кейіннен Тинанның осы сөзді қолдануын «өзін-өзі жарнамалаудың шедеврі» деп атады, «бір кезде оны елдегі ең танымал адамға айналдырды» деп қосты. «Private Eye» журналы Тинанның ділдеуі оны британдық теледидардағы алғашқы үш буынды төрт әріпті сөз еткенін әзілдеді. Көпшіліктің наразылығына жауап ретінде BBC ресми түрде кешірім сұрауға мәжбүр болды. Парламентте жалпы 133 лейборист және консерватор депутаттары төрт айыптау ұсынысына қол қойды. «Мораль мен әдеп» мәселесі бойынша BBC-ді жиі сынаған Мэри Уайтхаус патшайымға хат жазып, Тинанды «жамбасына шапақ салу» арқылы жазалау керектігін ұсынды. Уайтхаус пікірінің ирониясы байқалады, өйткені кейін Тинанның қамшылауға құмарлығы туралы мәлімделді. Тинанның төрт әріпті сөзді қолдануы комедияшы Билли Конноллидің «Four Letter Word» әнінде кездеседі. Осы дау Тинанның «сахнадағы және баспа беттеріндегі тілдік шектеулерді жою» мақсатының бір бөлігі болды. 1960 жылы «көптеген маневрлерден кейін» Тинан «The Observer» газетіне Леди Чаттерли ісі туралы мақаласында төрт әріпті сөзді енгізді. Оның 1969 жылы «Oh! Calcutta!» қоюы осы кампаниядағы тағы бір маңызды жеңіс болды. 1971 жылы Тинан мен Роман Полански «Макбет» роматын өте қараңғы және зорлық-зомбылыққа толы фильмге бейімдеді. Сол жылы ол бала кезіндегі күнделік жазу әдетіне оралып, Ұлттық театр компаниясындағы соңғы айларын егжей-тегжейлі баяндады, ол 1973 жылдың соңында жаңа көркемдік директор Питер Холлдан жеңілгеннен кейін кетті. 1970 жылдардың ортасында Тинан жыныстық тақырыптарды зерттеуге бірнеше сәтсіз әрекеттер жасады. Ол Вильгельм Райх туралы жартылай кітап жазды. Оның мастурбациялық фантазиялар антологиясын құрастыруға тырысуы Владимир Набоков, Грэм Грин, Сэмюэл Беккет және басқалар қабылдамағанынан кейін сәтсіз аяқталды, және ол жыныстық үшбұрыш туралы фильмді қаржыландыруға жеткілікті ақша таба алмады. Джонсонның сөзінше, Тинанның соңғы жылдары жыныстық мазасыздық пен физикалық әлсіздікпен сипатталды.
Жеке өмір
Тейнанның алғашқы некесі оның Дэндиден бөлек тұруға дейін нашарлап, 1964 жылдың мамырында ажырасып кетті. 1962 жылдың желтоқсанында ол Кэтлин Холтонмен танысты, ол соғыс жылдарындағы CBC тілшісі Мэтью Холтонның қызы және қазіргі CBC журналисі Дэвид Холтонның қарындасы еді. Тейнан оны күйеуінен ажырасып, өзімен бірге тұруға көндірді. Тейнанның екінші некесі де ыдырауға бет бұрды, себебі ол "өзі үшін толық жыныстық еркіндік, ал әйелінен адалдық талап етуі" болды. Ол садо-мазохистік қиялдарымен айналысу үшін әйелмен қарым-қатынас құрды, кейде олар екеуі де киім алмастырып, ал кейде күрделі сахналарда "қосымша" рөлдерге жеңіл мінезді әйелдерді жалдады. Тейнан әйеліне осы сеанстарды апта сайын жалғастыруға ниеттенгенін айтты, "барлық осыл, ақыл, мейірімділік және тіпті дос болуға қарсы болса да. Бұл менің таңдауым, менің ісім, менің қажеттілігім. Бұл бір жағынан күлкілі, бір жағынан жағымсыз. Бірақ ол мені жұқпалы ауру сияқты дірілдетіп тұр, мен оны ауру басылғанша тоқтатай алмаймын". Тейнанның Дэндиден туған қызы Трейси Тейнанның естеліктері 2016 жылы АҚШ-та жарық көрді. Wear and Tear: The Threads of My Life кітабы ата-анасының қырқынан шыққан некесі және Тейнанның олар ажырасқаннан кейінгі тәжірибелері туралы айтады.
Өлім және мұра
1980 жылы 26 шілдеде 53 жасында Санта-Моникада өкпе эмфиземасынан қайтыс болды. Ол Оксфордтағы Холивелл зиратында жерленген. 1994 жылы Британ кітапханасы Тинан мұрағатын – хаттар, қолжазбалар, Ұлттық театр материалдары және «О, Калькутта!» қойылымына қатысты құжаттарды сатып алды.