Кіріспе

Алан Айкборн (Sir Alan Ayckbourn, 12 сәуір, 1939) – ағылшын драматургі және режиссері. 2024 жылға дейін ол Скарборо және Лондон қалаларында 90 толық көлемді пьеса жазып, қойды. 1972 жылдан 2009 жылға дейін Скарбородағы Стивен Джозеф театрының көркемдік директоры болды, оның пьесаларының төртеуін қоспағанда, барлығы алғаш рет осы театр сахнасында қойылды. Кейіннен 40-тан астам пьесасы Вест-Эндте, Корольдік Ұлттық театрда немесе Корольдік Шекспир компаниясында 1967 жылы Йорк герцогы театрында алғашқы табыс әкелген «Сәйкес айту» пьесасынан кейін қойылды. Ең танымал пьесалары: «Абсурд тұлға» (1975), «Норманның жаулап алуы» трилогиясы (1973), «Жатын бөлмесіндегі комедия» (1975), «Тек біздің арамызда» (1976), «Нәразылық хоры» (1984), «Ақылдан безген әйел» (1985), «Шағын отбасылық кәсіп» (1987), «Сәттегі адам» (1988), «Үй және бақ» (1999) және «Көшедегі жеке қорқыныштар» (2004). Оның пьесалары көптеген сыйлықтарға ие болды, соның ішінде жеті Лондон Evening Standard сыйлығы. Олар 35-тен астам тілге аударылып, бүкіл әлемде сахнада және теледидарда қойылады. Оның он пьесасы Бродвейде қойылды, екі Тони сыйлығына ұсынылып, бір Тони сыйлығын жеңіп алды.

Балалық шақ

Айкборн Лондонның Хэмпстед қаласында дүниеге келген. Оның анасы Айрин Ворли ("Лолли") (1906–1998) "Мэри Джеймс" атты бүркеншік атымен қысқа әңгімелер жазған жазушы болған. Оның әкесі Хорас Айкборн (1904–1965) оркестрлік скрипкашы және Лондон симфониялық оркестрінің бас скрипкашысы болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көп ұзамай ажырасқан оның ата-анасы ешқашан ресми түрде үйленбеген, ал Айкборнның анасы 1948 жылы бірінші күйеуінен ажырасып, қайтадан үйленді. Ол интернатта оқып жүргенде анасы Сесил Пайеге, банк директорына, үйленетінін хабарлады. Оның жаңа отбасы құрамына анасы, өгей әкесі және оның өгей әкесінің бұрынғы некеден туған ұлы Кристофер кірді. Бұл қарым-қатынас та ертеде қиындықтарға тап болғандығы айтылады. Айкборн Хертфорд Хит ауылындағы Хейлибери және Императорлық қызмет колледжіне оқуға түсті. Ол сол колледждің Шекспир труппасымен бірге Еуропа мен Американы гастрольде болды.

Жас кезі

17 жасында мектепті бітіргеннен кейін Айкборн түрлі орындарда бірнеше уақытша жұмыс істеді, содан кейін Скарборо кітапхана театрында уақытша қызметке орналасты, онда ол көркемдік директор Стивен Джозефпен танысты. Джозефтің 1967 жылы қайтыс болғанға дейін Айкборн үшін ұстаз және әкесі болғаны айтылады, ал Айкборн оны туралы үнемі жақсы пікір білдіреді. Айкборнның мансабы Ұлттық қызметке шақырылуымен қысқа уақытқа тоқтап қалды. Ол тез арада, ресми түрде медициналық себептермен босатылды, бірақ Қарулы Күштерге қосылуға құлшынысы жоқ екенін байқаған дәрігер оған медициналық комиссияны өткізбеуге көмектескен деген болжам бар. Айкборнның мансабы оны қайда алып кетсе де, ол Скарбороға қоныстанды және ақырында оның ұстазы Джозефке бұрын тиесілі болған Лонгвестгейт үйін сатып алды. 1957 жылы Айкборн кітапхана театрының тағы бір мүшесі Кристин Роландқа үйленді. Айкборнның алғашқы екі пьесасы, шын мәнінде, "Роланд Аллен" псевдонімімен бірлесіп жазылған. Олардың Стивен және Филип есімді екі ұлы болды. Дегенмен, некеде қиындықтар туындады, нәтижесінде 1971 жылы олар ажырасты. Айкборн Роландпен қарым-қатынасы некелері аяқталғаннан кейін оңайлағанын айтты. Осы шақта ол он жыл бұрын танысқан актриса Хизер Стоунимен бірге тұрды. Анасы сияқты, Айкборн да Роланд та бірден ажырасуға ұмтылмады және тек отыз жыл өткен соң, 1997 жылы ғана ресми түрде ажырасып, Айкборн Стоуниге үйленді. Осының бір салдары – Айкборн ажырасуға бірнеше ай қалғанда рыцарлық атақ алғанда, оның бірінші және екінші әйелдерінің екеуі де Леди Айкборн атағын алуға құқылы болды. 2006 жылдың ақпан айында Скарборо қаласында инсульт алғаннан кейін ол былай деді: "Мен мүмкіндігінше тез аяққа тұруға үміттенемін, немесе сол тіземе дейін, бірақ бұл уақыт алатынын білемін. Ал қазірдің өзінде мен және Стивен Джозеф театры жақсы қолдаудамыз". Ол сегіз аптадан кейін ауруханадан шығып, алты айдан кейін режиссерлік жұмысына қайта оралды. Келесі жылы Айкборн Стивен Джозеф театрының көркемдік директоры лауазымынан бас тартатынын мәлімдеді. Алайда, ол театрдың сахнасында өз шығармаларын жазуды және қоюды жалғастырады.

Пьесаларға әсері

Айкборнның пьесалары Вест-Эндте бекітілгеннен бері, сұхбаттасушылар оның туындыларының автобиографиялық сипатта ма деген сұрақ көтеріп келеді. Бұл сұраққа нақты жауап жоқ. Оның өмірі мен шығармасын зерттеген жалғыз бір монография – Пол Алленнің еңбегі, ол негізінен театрлық мансабына арналған. Айкборн өзінің барлық кейіпкерлерінде өзінің бір жақтарын көретінін жиі айтады. Мысалы, «Жатын бөлмесіндегі комедия» (1975) пьесасында ол кейде пьесадағы төрт ер адамның ролінде екенін мойындады. Айкборннан кейін, оның пьесаларында ең көп пайдаланылатын образ – анасы, әсіресе «Ақылдағы әйел» (1985) пьесасындағы Сьюзан рөлі. Айкборнның өміріндегі оқиғалар оның шығармашылығына қаншалықты әсер еткені әлі де толыққанды анықталған жоқ. Шындығында, ерте 1970-ші жылдардағы пьесаларында, оның жеке өмірінде некесі ажырасып жатқан шаққа сәйкес, қиын жағдайдағы некелер тақырыбы жиі кездеседі. Дегенмен, ол бұған дейін ата-анасының және достарының қарым-қатынастарының күйреуін де көрген болатын. Бұл жағдай оның жазу үрдісіне қандай әсер еткені белгісіз; Пол Алленнің пікірінше, Айкборн жеке тәжірибесін пьесаларын жазу үшін пайдаланған жоқ. Айкборн өзінің жағдайы мен ойларын ескере отырып пьеса жазған болуы мүмкін, бірақ ол өте жасырын және жеке адам ретінде танылғандықтан, үш аптаға Эдинбург фестиваліне Вулфитпен бірге актерлік көмекші сахналық менеджер ретінде (бұл рөл актерлік және сахналық менеджментті қамтиды) қатысты. Оның кәсіби сахнадағы алғашқы тәжірибесі Фриц Хохвальдердің «Күштілер жалғыз» пьесасындағы түрлі рөлдер болды. Келесі жылы Айкборн Вортингтегі Коннахт театрында және Лезерхедтегі Торндайк театрында тағы алты пьесада ойнады. 1957 жылы Айкборн Стивен Джозефтің басшылығымен Скарборо кітапхана театрында жұмыс істеді, ол қазіргі Стивен Джозеф театрының алдағысы болды. Ол осы пьесада Джерри Уэтис рөлін өзі орындады және тағы он сегіз пьесаға қатысты. 1964 жылы «Сток» труппасынан шығып, ресми түрде Лондондағы «Мырза Ватнот» қойылымына уақыт бөлді, бірақ, айтуынша, көркемдік директор Питер Чизманмен жұмыс істеуде қиындықтар туындағандықтан кетті. Осы кезде оның жазушылық мансабы қалыптасып, актерлік мансабы екінші орынға түсті. Сахнадағы соңғы рөлі – Ротерхамдағы Азаматтық театрында Уильям Гибсонның «Екі адамға арналған тартыс» пьесасындағы Джерри рөлі. Осы қойылымның көмекші сахналық менеджері болған Билл Кенрайт кейіннен Ұлыбританияның ең табысты продюсерлерінің біріне айналды.

Жазу

Айкборнның алғашқы пьесалары Скарборо кітапхана театры, көптеген аймақтық театрлар сияқты, шығынды азайту үшін өз актерлеріне жұмыс тапсыратын кезде жазылды және қойылды. Оның тағы бір актері – Дэвид Кэмптон. Айкборнның «Квадрат мысық» атты алғашқы пьесасы жергілікті деңгейде танымал болды, бірақ бұл да, келесі үш пьеса да Скарбородан тыс жерде көп әсер етпеді. Сток-он-Тренттегі Виктория театрына ауысқаннан кейін «Рождество қарсы Мастермайнд» сәтсіздікке ұшырады; бұл пьеса қазір Айкборнның ең үлкен апаты деп саналады. Айкборнның табысы 1963 жылы Виктория театрында премьерасы өткен «Мистер Уотнот»пен қайта жанданды. Бұл Айкборнның бүгінгі қойылымға рұқсат берген алғашқы пьесасы және Вест-Энд қойылымын алған алғашқы пьеса. Алайда, Вест-Энд қойылымы, ішінара, қате ойдағы актерлердің қатысуымен сәтсіз аяқталды. Осыдан кейін Айкборн комедиандармен жұмыс жасап, алдымен Томми Куперге монолог жазып, кейін 1964 жылы Лондонның «Мистер Уотнот» қойылымында лорд Слингсби Крэддок рөлін сомдаған Ронни Баркермен бірге LWT-нің «Харк Баркерде» сценарийлерін жазды. Айкборн Питер Коулфилд деген псевдонимді қолданды, өйткені ол сол кезде BBC-мен ерекше келісімшарт жасасты. 1965 жылы Скарборо кітапхана театрында «Әкемді кездестіріңіз» қойылымы қойылды, кейін «Сыбайлас сөйлеу» деп аталды. Бұл жолы спектакль Скарбороуда да, Вест-Энде де үлкен жетістікке қол жеткізді, Айкборн Ноэль Ковардтан құттықтау жеделхатын алды. Бұл Айкборнның рекордтық жетістіктерінің аяқталуы емес еді. Оның келесі пьесасы «Қозы» Скарбороуда үш апта ғана қойылды, бірақ келесі пьесасы «Кейінгі жартысы қалай сүйеді» драматург ретінде оның үлкен табысына қол жеткізді. Айкборнның коммерциялық табысының шыңы «Абсурд Персон Сингуляр» (1975), «Нормандық жаулап алулар» трилогиясы (1973), «Бедрум Фарс» (1975) және «Біздің арамызда» (1976) сияқты пьесаларымен келді. Бұл пьесалар ағылшын орта таптарының некеге деген қызығушылығын арттырды. Бұл кезеңде жалғыз сәтсіздік 1975 жылы Эндрю Ллойд Вебермен бірге шыққан музыкалық «Дживс» болды; тіпті бұл да Айкборнның мансабына әсер етпеді. 1980 жылдан бастап Айкборн неке тақырыбынан басқа заманауи мәселелерді зерттеуге көшті. Мысалы, «Жанның ойы» пьесасы, ол толығымен жүйке бұзылысынан өтіп жатқан әйелдің көзқарасынан жасалған. Ол сондай-ақ пьеса жазудың дәстүрлі емес тәсілдерін тәжірибеден өткізді: Мысалы, «Интимді алмасу» бір басталуы мен он алты мүмкін аяқталуы бар, ал «Үй мен бақ» пьесасында екі пьеса бір мезгілде екі бөлек сахнада өтеді. Ол сондай-ақ балалар театрына, мысалы, Мистер А-ның таңғажайып лабиринт пьесаларына және музыкалық пьесаларға, мысалы, «Дживс» (түпнұсқа «Дживстің» сәтті қайта жазылуы) сияқты. Алтымыстан астам пьесаның резюмесі бар, оның қырықтан астамы Ұлттық театрда немесе Вест-Энде ойнаған, Алан Айкборн – Англияның ең табысты драматургтерінің бірі. Алан Айкборн өзінің табыстарына, құрметтеріне және марапаттарына қарамастан (оның ішінде беделді Лоренс Оливье сыйлығы бар) аймақтық театрға арналған салыстырмалы түрде жасырын тұлға болып қала береді. Жазушылық мансабында оның төрт пьесасынан басқасының барлығы Скарбородағы Стивен Джозеф театрында үш түрлі жерде көрсетілді және 1997 жылы жаңа жыл құрметіне ие болды. (бұл дәлелденген жоқ) Алан Айкборн – ең көп орындалған ағылшын драматургы, және Шекспирден кейін барлық уақыттағы екінші орындалған драматург. Айкборнның пьесалары театр сахнасында бұрынғы шығармалары сияқты басымдықты иеленбесе де, ол жазуын жалғастыра береді. Үлкен табыстардың бірі – «Жалпы орындардағы жеке қорқыныш», ол Бродвейден тыс 59E59 театрларында өте сәтті өтті және 2006 жылы Ален Реснеи режиссерлік еткен «Cœurs» фильміне айналды. Айкборн инсульт алғаннан кейін, оның жазуын жалғастыра алатынына күмән туды. Инсульттан кейін бірден премьерасы өткен «Егер мен сен болсам» пьесасы оның ауруынан бұрын жазылған; кейін жазылған «Өмір мен Бет» пьесасы 2008 жылдың жазында премьерасы болды. Айкборн өзінің арт-директоры ретінде өзінің мұрагері Крис Монкстың шақыруымен Стивен Джозеф театрына жазуын жалғастыруда. Бұл аранжировка бойынша алғашқы жаңа пьеса, «My Wonderful Day», 2009 жылдың қазан айында қойылды. Айкборн театрлық формамен тәжірибе жүргізуді жалғастыруда. «Roundelay» спектаклі 2014 жылдың қыркүйегінде ашылды. Әр спектакль алдында көрермендер бір тордан бес түрлі-түсті пинг-понг шарларын алып, әр актінің орындалу реті кездейсоқ болып, 120 ықтимал пермутация жасауға мүмкіндік береді. «Келулер мен кетулер» (2013 ж.) пьесасының бірінші бөлігі бір кейіпкердің көзқарасынан айтылады, ал екінші бөлігі сол оқиғаны екінші кейіпкердің көзқарасынан көрсетеді. Көптеген Айкборнның пьесалары, соның ішінде «Жалпы орындардағы жеке қорқыныш», «Интимді алмасу», «My Wonderful Day» және «Neighbourhood Watch» пьесалары Нью-Йорктегі 59E59 театрларында жылдық «Brits Off Broadway» фестивалінің аясында премьераланды. 2019 жылы Айкборн өзінің алғашқы романы «The Divide» жариялады, бұл роман бұрын Стивен Джозеф театрында оқылған болатын. Covid локдаунының салдарынан Айкборнның 2020 жылғы «Anno Domino» пьесасы радио өндірісі ретінде жазылды, онда Айкборн мен оның әйелі Хизер барлық рөлдерді сомдады. Сол сияқты, Айкборнның Covid кезеңіндегі 2021 жылғы «The Girl Next Door» пьесасы онлайн трансляцияланды және Стивен Джозеф театрының веб-сайтында төлемдік қолжетімділікке қойылды. 2022 жылы Айкборнның шамамен 60 жылдан бері басқа жерде емес, Скарбородан басқа жерде премьерасы өткен алғашқы пьесасы – «All Lies» пьесасы Bowness-on-Windermere қаласындағы Old Laundry театрында қойылды.

Режиссерлік

Айкборн жазушы ретінде танымал болғанымен, ол уақытының шамамен 10 пайызын пьеса жазуға жұмсайды. Қалған уақытының көп бөлігі режиссерлік жұмыстарға кетеді. Айкборн 1961 жылы Скарборо кітапхана театрында Патрик Гамильтонның «Газлы шам» пьесасын қойып, режиссерлік карьерасын бастады. Сол жылы және келесі жылы ол Скарборо қаласында тағы бес пьесаны, ал Виктория театрына ауысқаннан кейін 1963 жылы тағы алты пьесаны қойды. 1964 жылдан 1967 жылға дейін оның уақытының көп бөлігі «Мырза Хто» және «Салмақты сөздер» сияқты ертедегі табыстарының қойылымдарына кетіп, ол тек бір ғана пьесаны – өзі жазған және кейіннен алынып тасталған «Қарғаны» қойды. 1968 жылы ол көбінесе Скарборо қаласында пьесаларды режиссерлік етуді қайта бастады. 1967 жылы Стивен Джозеф қайтыс болғаннан кейін, өндіріс директоры жыл сайын тағайындалатын болды. Айкборнға 1969 және 1970 жылдары Родни Вудтың орнына осы лауазым ұсынылды, бірақ ол сол жылдың көп бөлігін «How the Other Half Loves» спектаклімен АҚШ-та өткізгеннен кейін, 1971 жылы лауазымды Каролин Смитке тапсырды. 1972 жылы ол қайтадан өндіріс директоры болды және сол жылдың 12 қарашасында театрдың тұрақты көркемдік директоры болып тағайындалды. 1986 жылдың ортасында Айкборн Лондонның Ұлттық театрында екі жыл бойы қонақ режиссер ретінде жұмыс істеуге, өз компаниясын құруға және үш сахнаның әрқайсысында бір спектакль қоюға шақырылды, оның кем дегенде біреуі оның жаңа пьесасы болуы керек еді. Ол Майкл Гэмбон, Поли Адамс және Саймон Каделл сияқты актерлерді қамтитын тұрақты труппаны пайдаланды. Үш пьеса төртке айналды: Уилл Эванс пен Валентиннің «Ақшаның тондары» (Айкборнның (Литтелтон) бейімделуімен); Артур Миллердің «Көлденең көрініс» (Коттслоу); оның өзінің «Шағын отбасылық бизнес» (Оливье) және Джон Фордтың «Ол жезөкше» (қайта Оливье). Осы кезеңде Айкборн Стивен Джозеф театрының көркемдік директоры Робин Херфордпен бірге жұмыс істеді және 1987 жылы «Бұдан былай» пьесасының премьерасын қойды, ал соңғысы 1999 жылы Роб Ширманның «Пластикалық қарулы салт аттылар» пьесасының премьерасы болды. 2002 жылы ол Тим Ферттің «Сафари кеші» пьесасының әлемдік премьерасын қойды. 2002 жылы Герцогиня театрының «Қайғылы жағдайдағы қыздар» спектаклін дұрыс ұйымдастырмағаны үшін Айкборн осы театрды және жалпы Вест-Эндтің театрға қатысты көзқарасын, әсіресе атақтыларды таңдауын қатты сынады. Ол Вест-Эндке бойкот жариялайтынын нақты айтпаса да, 2009 жылға дейін сонда режиссерлік жұмыс істемеді. Алайда ол басқа Вест-Энд продюсерлеріне 2007 жылы «Абсурд адам» және 2008 жылы «Норманның жаулап алулары» пьесаларын қайта қоюға рұхсат берді. Айкборн 2006 жылдың ақпан айында инсульт алды және қыркүйек айында жұмысына оралды; келесі айда Стивен Джозеф театрында оның 70-ші пьесасының премьерасы болды. 2007 жылдың маусымында ол 2008 жылғы маусымнан кейін Стивен Джозеф театрының көркемдік директоры қызметінен кетіп қалатынын мәлімдеді. Бірақ Айкборн 2009 жылдың маусымында «Кейбір жартысы қалай сүйеді» пьесасымен бастап, театрдағы пьесаларының премьераларын және қайта қоюларын режиссерлік етуді жалғастырды. 2010 жылдың наурыз айында ол Orange Tree театрында «Басқару қадамдары» пьесасының айналмалы қойылымын қойды, бұл қойылым прессада жоғары бағаланды. 2014 жылдың шілдесінде Айкборн Пол Джеймс музыкалық адаптациясымен, Эрик Ангус пен Кэти Шостак музыкасымен «Кітапқа құлаған бала» пьесасының музыкалық адаптациясын қойды. Шоу Стивен Джозеф театрында көрсетілді және сыншылардың мақтауына ие болды.