Питер Шаффер: Өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Ағылшын драматургі және сценарист (1926–2016)

Сэр Питер Левин Шаффер (15 мамыр 1926 – 6 маусым 2016) – ағылшын драматургі, сценарист және романист. Ол көптеген марапаттарға ие болған пьесалардың авторы, олардың кейбіреуі фильмдерге бейімделді.

Ерте өмір

Шаффер Ливерпульдегі еврей отбасында дүниеге келді, Реканың (құрметті аты Фредман) және жылжымайтын мүлік агенті Джек Шаффердің ұлы. Ол Лондонда өсті және драматург Энтони Шаффердің егіз інісі болды. Ол Хэмпстедтегі Холл мектебінде және Лондондағы Сент-Полс мектебінде білім алды, содан кейін Кембридждегі Тринити колледжінде тарихты оқуға стипендия алды. Шаффер Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бевин Бой көміршісі болып жұмыс істеді, драмалық қабілетін ашқанға дейін кітап дүкенінде сатушы, ал Нью-Йорк қалалық кітапханасында көмекші болып жұмыс істеген сияқты бірнеше жұмыс істеді.

Театрдағы мансабы

Шаффердің тұңғыш пьесасы «Тұзды дала» (1955) 1955 жылғы 8 қарашада ITV телеарнасында көрсетілді. Осы жетістіктен шабыттанған Шаффер 1958 жылы Джон Гилгудтың режиссерлігімен Лондонда қойылған «Бес саусақтың жаттығуы» пьесасымен жазуын жалғастырды және драматург ретінде беделін нығайтты. Бұл пьеса Evening Standard Drama Award сыйлығын жеңіп алды. «Бес саусақтың жаттығуы» 1959 жылы Нью-Йоркке көшірілгенде де зор табысқа ие болды және Шафферге «Ең жақсы шетелдік пьеса» номинациясы бойынша Нью-Йорк драма сыншыларының сыйлығын әкелді. Шаффердің келесі туындысы – «Жеке құлақ/Көзге көрінетін» атты екі пьесадан тұратын қойылым болды. Әр пьесада үш кейіпкер бар, олар махаббат тақырыбын қамтиды. Бұл пьесалар 1962 жылғы мамыр айында Глобус театрында көрсетілді, және екеуінде де Мэгги Смит пен Кеннет Уильямс ойнады. Смит 27 жасында «Ең үздік әйел рөлі» номинациясы бойынша Evening Standard Theatre Award сыйлығын жеңіп алды. 1963 жылы Ұлттық театр құрылды, ал Шаффердің кейінгі барлық жұмыстары оның қамында жасалды. Оның пьесалары философиялық драмалар мен сатирикалық комедиялардың бірегей үйлесімін ұсынады. «Күннің патшалық аңшылығы» (1964) Перуде конкистадор Франсиско Писарроның инка билеушісі Атауальпаны жаулап алуы мен өлтіруін бейнелейді, ал «Қара комедия» (1965) сахнада жарық болса да, қараңғы бөлмеде жол табуға тырысқан кейіпкерлердің қылықтарын әжуалай көрсетеді. «Экус» (1973) Шафферге 1975 жылы «Ең жақсы пьеса» номинациясы бойынша Тони сыйлығын, сондай-ақ Нью-Йорк драма сыншыларының сыйлығын жеңіп берді. «Экус» Бродвейде 1000-нан астам рет қойылды. Бұл пьеса 2005 және 2007 жылдары Массачусетс штатының Беркшир театр фестивалінде, 2007 жылғы ақпанда Лондонның Гилгуд театрында Тея Шарроктың режиссерлігімен, ал 2008 жылғы қыркүйекте Бродвейде (Шарроктың сахналық қойылымында) қайта жаңғыртылды. Соңғы қойылым 2009 жылғы ақпанға дейін Нью-Йоркте көрсетілді, онда қорадағы жігіт жалаңаш күйде көрінуі керек болды. Осы рөлді ойнаған Дэниел Рэдклифф әлі де жалпы көрерменге арналған «Гарри Поттер» фильмімен байланысты болды, бұл шағын дауға себеп болды. Шаффер бұл жетістіктен кейін 1979 жылы «Амадей» пьесасын жазды, ол Лондон қойылымы үшін Evening Standard Drama Award және Театр сыншыларының сыйлығын жеңіп алды. Бұл пьеса Вольфганг Амадей Моцарт пен Антонио Сальеридің тағдыры туралы айтады. Сальери «Құдайдың дауысын» «адамгершіліксіз баладан» естіп, қызғанышқа беріліп, өзінің бәсекелесін жоюға тырысады. «Амадей» Бродвейге көшірілгенде 1981 жылы «Ең жақсы пьеса» номинациясы бойынша Тони сыйлығын жеңіп алды және «Экус» сияқты мыңнан астам рет қойылды. «Амадей» пьесасының табысынан кейін Шаффер 1986 жылы Дам Мэгги Смит үшін «Леттис және Ловадж» пьесасын жазды, ол үшін тағы бір Тони сыйлығына ұсынылды, ал Смит 1990 жылы үш номинациядан кейін «Ең жақсы әйел актер» сыйлығын жеңіп алды. «Леттис және Ловадж» Маргарет Тайзакқа «Ең жақсы екінші рөлдегі әйел актер» сыйлығын жеңуге мүмкіндік берді, ал қойылым 1990 жылғы Тони сыйлығында «Пьесаның ең жақсы режиссері» номинациясына ие болды.

Shaffer's first play, The Salt Land (1955), was presented on ITV on 8 November 1955. Encouraged by this success, Shaffer continued to write and established his reputation as a playwright in 1958, with the production of Five Finger Exercise, which opened in London under the direction of John Gielgud and won the Evening Standard Drama Award. When Five Finger Exercise moved to New York City in 1959, it was equally well received and landed Shaffer the New York Drama Critics' Circle Award for Best Foreign Play. Shaffer's next piece was a double bill, The Private Ear/The Public Eye, two plays each containing three characters and concerning aspects of love. They were presented in May 1962 at the Globe Theatre, and both starred Maggie Smith and Kenneth Williams. Smith won the Evening Standard Theatre Award for Best Leading Actress at the age of 27. The National Theatre was established in 1963, and virtually all of Shaffer's subsequent work was done in its service. His canon contains a unique mix of philosophical dramas and satirical comedies. The Royal Hunt of the Sun (1964) presents the conquest and killing of the Inca ruler Atahuallpa by the conquistador Francisco Pizarro in Peru, while Black Comedy (1965) takes a humorous look at the antics of a group of characters feeling their way around a pitch black room – although the stage is actually flooded with light. Equus (1973) won Shaffer the 1975 Tony Award for Best Play as well as the New York Drama Critics' Circle Award. A journey into the mind of a seventeen year old stableboy who had plunged a spike into the eyes of six horses, Equus ran for more than 1,000 performances on Broadway. It was revived by Massachusetts' Berkshire Theatre Festival in the summers of 2005 and 2007, by director Thea Sharrock at London's Gielgud Theatre in February 2007, and on Broadway (in the Sharrock staging) in September 2008. The latter production, which ran in New York City until February 2009, required the stableboy to appear naked; its star, Daniel Radcliffe, was still associated with the Harry Potter film series intended for general audiences, and this led to mild controversy. Shaffer followed this success with Amadeus (1979) which won the Evening Standard Drama Award and the Theatre Critics' Award for the London production. This tells the story of Wolfgang Amadeus Mozart and court composer Antonio Salieri who, overcome with jealousy at hearing the "voice of God" coming from an "obscene child", sets out to destroy his rival. When the show moved to Broadway it won the 1981 Tony Award for Best Play and, like Equus, ran for more than a thousand performances. After the success of Amadeus, Shaffer wrote the play Lettice and Lovage specifically for Dame Maggie Smith in 1986, for which he was nominated for another Tony Award and for which Smith eventually won the Tony Award for best actress after three nominations in 1990. Lettice and Lovage also enabled Margaret Tyzack to win the award for best featured actress, and the production was nominated for best direction of a play, at the 1990 Tony Awards.

Экранға бейімделу

Шаффердің бірнеше пьесасы фильмге бейімделген, оның ішінде «Бес саусақ жаттығуы» (1962), «Күннің патшалық аңшылығы» (1969), «Қоғамдық көз» (1962) фильмдері бар. Ол 1972 жылы түсірілген «Follow Me!» (1972) фильмінің де сценарийін жазған. Сондай-ақ «Equus» (1977) және «Amadeus» (1984) фильмдері де оның пьесалары негізінде түсірілді, «Amadeus» сегіз «Оскар» сыйлығын жеңіп алды, оның ішінде «Үздік фильм» номинациясы да болды. «Equus» фильмінің сценарийін жазғаны үшін Шаффер «Оскар» сыйлығына ұсынылған, бірақ бұл сыйлық «Джулия» фильмінің сценарийін жазған Альвин Сарджентке берілді. «Amadeus» фильмінің сценарийін жазғаны үшін Шаффер «Алтын глобус» және «Оскар» сыйлықтарымен марапатталды.

Жеке өмір және өлім

Шаффер гомосексуал болған. 1970 жылдары Шаффер музыкант және «Уикер Мэн» (The Wicker Man) фильмінің композиторы Пол Джованнимен қарым-қатынаста болды. Оның кейінгі серіктесі, Нью-Йорк қаласындағы дауыс сабақтарын оқытушы Роберт Леонард 1990 жылы 49 жасында қайтыс болды. Шаффер 1970 жылдардан бастап Манхэттенде тұрды. Леонард пен Шаффер Хайгейт зиратының шығыс бөлігінде бірге жерленген.

Марапаттар

1993 жылы ол Бат университетінің құрметті доктор дәрежесімен марапатталды. Шаффердің "Бес саусақпен жаттығу" пьесасы Лондондағы тұңғыш көрсетілімінде Evening Standard драмалық сыйлығын жеңіп алды, ал Нью-Йоркке көшкеннен кейін "Нью-Йорк драма сыншылары" сыйлығын үздік шетелдік пьеса номинациясы бойынша жеңіп алды. Шаффердің "Экус" пьесасы сол жылы үздік пьеса үшін Тони сыйлығы мен Нью-Йорк драма сыншылары сыйлығын қосқанда жеңіп алды. Оның пьесаны бейімдеуі 1978 жылы "Ең үздік бейімделген сценарий" номинациясына Оскарға ұсынылды. Шаффердің "Амадей" пьесасы алғашқы лондондық қойылымы үшін Evening Standard Drama Award және Theatre Critics' Award сыйлықтарын жеңіп алды. Бродвейге көшкеннен кейін "Амадей" 1981 жылы үздік пьеса үшін Тони сыйлығын жеңіп алды. Оның пьесаны бейімдеуі 1984 жылы "Ең үздік бейімделген сценарий" Оскары мен "Алтын глобус" сыйлығын жеңіп алды. Шаффердің "Леттис және Ловаж" пьесасы тағы бір Тони сыйлығына ұсынылды, ал осы рөлдегі өнері үшін Дам Мэгги Смит 1990 жылы үш номинациядан кейін үздік әйел актер сыйлығын жеңіп алды. "Леттис және Ловаж" Маргарет Тайзакқа үздік әйелдің екінші рөлі үшін сыйлықты да жеңіп алды және 1990 жылғы Тони сыйлығында пьесаны ең үздік режиссуралағаны үшін номинацияланды.

Құрметтер

Шаффер 1987 жылы CBE орденімен марапатталды және 2001 жылғы Жаңа жылдық құрмет көрсетулерде Knight Bachelor атағына ие болды. 2007 жылы ол Америка театрлық даңқ залына енгізілді.