Кіріспе

Америка Құрама Штаттары армиясының генералы (1800–1889)

Уильям Селби Харни (22 тамыз, 1800 – 9 мамыр, 1889), Лакота халқы арасында "Әйел өлтіруші" және "Жынды аю" деп белгілі болған, Теннесси штатында туған АҚШ армиясының атқыштар корпусы офицері, Үнді соғыстары мен Америка-Мексика соғысындағы қатыгездігі мен аяусыздығымен танымал болды. Америка Азамат соғысының басында АҚШ армиясындағы төрт генералдың бірі болған ол, соғыстың басында Оңтүстікке деген көзқарасынан Батыс департаментін басқарудан алынды, бірақ Миссури штатын Конфедерацияға қосылуына жол бермеді. Президент Эндрю Джонсон басшылығымен ол Үнділермен бейбітшілік комиссиясында қызмет етіп, зейнеткерлікке шыққанға дейін бірнеше шарттарды жасасты. Зейнеткерліктегі уақытын көбінесе Сент-Луис қаласында өткізді, ал кейбір уақытын Джефферсон Дэвис пен Улисс С. Грантпен Миссисипиде өткізіп, естеліктермен бөлісті.

Ерте өмір

1800 жылы 27 тамызда Хэйсборо (Хейсборо) ауданында, Камберленд өзенінің жағасындағы (бұрын Нешвилл, Теннессиден бірнеше шақырым жоғарыда, қазір қала құрамына кірген) туған Харни жергілікті жеке академияда оқыды. Оның әкесі Томас Харни әскери шенеунік болған.

Ерте әскери мансап

1817 жылы Харнидің ағасы, доктор Бенджамин Ф. Харни, Луизиана штатының Батон-Руж қаласындағы әскери хирург, 1812 жылғы соғыстың батыры және Оңтүстік армиясының қолбасшысы Эндрю Джексоннан Харниді Әскери-теңіз флотына қабылдау туралы хат жазуды сұрады. Нәтижесінде 1817 жылдың 23 шілдесінде Харни қабылдауға іліккен болатын. Харни ағасына барып, жоғары шенді әскери офицерлермен кездесті. Ол оларды настолько әсерлі болды, олар оған АҚШ Әскери-теңіз флотының екінші лейтенанты лауазымын беруге келісті, және президент Джеймс Монро бұл шешімге қол қойды. Дегенмен Харни Джексонның армиясында қызмет етуді жөн көрді. Джексонның қол астындағы алғашқы әскери міндеті 1818 жылы 1-ші АҚШ жаяу әскеріндегі екінші лейтенант болды. Ол қарақоршы Жан Лафитті Луизиана аумағынан Испан билеуіне көшіруге көмектесті. Харни 1825 жылы Ұлы жазықтағы жергілікті американдықтармен ұзақ жылдар бойы байланыс жасауды бастады, полковник Генри Аткинсон мен Бенджамин О'Фаллонмен бірге Жоғарғы Миссури тайпаларымен шарттарға қол қою экспедициясына қатысты. 1832 жылы Харни Саук және Фокс тайпаларына қарсы Қара шоққы соғысында генерал Закари Тейлордың көмекші инспекторы болып қызмет етті. Сол жерде ол Тейлордың күйеу баласы және әріптес әскери офицер Джефферсон Дэвисті кездестіріп, онымен соғысып, дос болды.

Ханнаның өлтірілуі

1834 жылғы маусымда, ол Джефферсон казармасындағы төлемші корпусының майоры болған кезде, Харни құл әйел Ханнаны өлтіргені үшін айыпталды. Ашуға еріп, ол оны шираның бір бөлігімен ұрып, қамаудан қашу үшін басқа штатқа ауысуға тырысты. Дәрігер Ханнаның өлімі Харнидің зорлық-зомбылық әрекеттерінен туындағанын анықтады, ал шілдеде ол үлкен қазылар алқасы тарапынан кісі өлтіруде айыпталды. Сот Миссури штатындағы Юнион қаласына көшіріліп, 1835 жылғы көктемге белгіленді. "Харниге көңіл қоюға болатын беделі бар" (биограф Джордж Роли Адамсқа сәйкес) судьяның қадағалауымен он бес куәгер сотта сөйледі, олардың куәліктері жазылмады, бірақ Харни "Ханнаның өліміне анық жауапты болса да" ақталды.

Екінші Семиноль соғысы

Екінші Семиноль соғысы (1835–1842) кезінде Харни батыл және аяусыз шабуылдары үшін үндістерге қарсы күрескен батыр ретінде танымал болды. Харни және оның басқаруындағы әскерлер Семиноль соғысының көшбасшысы және мистик Сэм Джонспен, сондай-ақ Ар пиуки деп те белгілі болғанмен жиі шайқасты. Бір шайқас кезінде Харнидің әскерінің бірі Сэм Джонстың әйелі Итиді қателікпен атқылап қойды. Бұл жайт Харниге жеткенде, ол келісім шарты бойынша келіссөздерде оны ұсыну мүмкіндігінен бас тартты. Оның орнына Харни Итиге АҚШ армиясының лагерінен тыс, ыңғайлы жерде орналасуға бұйрық берді, сонда оның күйеуі мен жауынгерлері сол күні оны алып кетуге болатын.

Мексика-Америка соғысы

Мексика-Америка соғысы кезінде Харни полковник болып тағайындалды және 2-драгун полкін басқарды. Олар Чиуауа экспедициясы мен Буэна-Виста шайқасы барысында Джон Э. Вулдың қолбасшылығына қосылды. Харни Веракрус қамалында Винфилд Скотттың армиясына аға кавалерия офицері ретінде қосылды. Бірақ Харнидің шаршаңқы мінезі мен бағынбауы салдарынан шығынға ұшыралып, ұятқа қалды. Сондықтан Харни Монтеррейден кетуден бас тартқанда, бұйрыққа қарамастан, оның орнына майор Эдвин В. Самнер тағайындалды, ал брифеттік генерал-майор Уильям Дж. Уорт Харниді сотқа берді, және Харни ақырында сотталды. Алайда, президент Джеймс К. Полк Харниді қолбасшылықтан шеттету туралы Скотттың шешімін қабылдамады және Харнидің жалғыз кінәсі Демократиялық партияда болу екенін мәлімдеді. Оқиға генерал мен Бас қолбасшы арақатынасын уландырды. Дэвид Твиггс дивизиясының 1-бригадасына уақытша қолбасшы болып тағайындалған Харни Серро-Гордо шайқасында көзге түсіп, бригада генерал-лейтенанты шеніне көтерілді. Ол Контрерас шайқасы, Чурубуско шайқасы және Мексика қаласы үшін болған шайқастарда кавалерияға қайта оралды. Бірақ ол АҚШ армиясының дезертирлері мен қашқан құлдардан құралған Сент-Патрик батальонының тұтқындарына қатыгездік жасады деген айып тақты. Харни 1847 жылы құрылған Ацтек клубының алғашқы мүшесі болды, ол Мексикада қызмет еткен американдық офицерлерден тұрды.

Бірінші Сиук соғысы

1849 жылдың 14 мамырында генерал-майор Уильям Дж. Уорт қайтыс болғаннан кейін Харни Техастың қоныстанған бөлігінің көп бөлігін қамтитын №5 әскери бөлімнің басқаруын қабылдады. Ол үнді шабуылдарын бақылауға тағайындалды, бұл бірінші Сиу соғысына (төменде қарастырылатын) әкелді, бірақ Харни іс жүзінде №5 әскери бөлімді тек үш қысқа мерзімге басқарды: 1849 жылдың 7 шілдесінде полковник Джордж Н. Брук оны алмастырды; Брук 1851 жылдың 9 наурызынан 15 қыркүйегіне дейін қайтыс болғаннан кейін полковник Персифор Н. Смитпен алмастырылды, содан кейін 1852 жылдың 3 желтоқсанынан 1853 жылдың 11 мамырына дейін Смит оны қайтадан алмастырғанға дейін. 1854 жылы Париждегі отбасына баруға тырысқаннан кейін демалыстан қайтарылған Харни, Небраска территориясындағы АҚШ армиясының кішкентай жасағын өлтіргені үшін Сиу тайпасына қарсы жазалау экспедициясын жетектеді, бұл оқиға Граттан қырғыны деп аталды. Ол Орегон жолындағы көшпенділермен қақтығысқа түскен Бруле Лакота тайпасына қарсы шабуылдарды басқарды. 1855 жылдың 2 және 3 қыркүйегінде Аш-Холлоу шайқасында Харни әскерлері Батыс Небраскадағы Блю-Уотер-Крик (қазір Аш-Холлоу деп аталады) ауылындағы Кішкентай Күн күркірінің ауылын талқандады, шамамен 250 тайпа мүшесінің жартысын өлтірді. Құрбандардың арасында үңгірге тығылған әйелдер мен балалар да болды, оларға жауынгерлер деген сылтаумен оқ атылды. Харни Лакота тайпасынан "Ақылды аю" деген ат алды, себебі шабуылдан кейін ол Дакота аймағындағы ең ірі сауда орталығы – Форт-Пьерге дейін Бадленд арқылы жүріп өтіп, Лакота тайпасын қысқы шайқасқа шақырды. Науқанның сәтті аяқталуы Харниді тұрақты армия бекеттерін жылдам әрекет ететін бөлімшелермен алмастыруды ұсынды. Армия Харниді британдықтармен болған жанжалдан кейін Сент-Луиске қайтарды. 1858 жылдың 14 маусымында бригадир-генерал болып жоғарылатылған Харни сол кездегі тұрақты армиядағы төрт генералдың ең жасы болды (1812 жылғы соғыстың қатысушылары Уинфилд Скотт, Джон Вуль және Дэвид Твиггспен бірге, ең жасы 70-ке жуық болды, өйткені бекітілген зейнеткерлік жасы болмады).

Америка Азаматтық соғысы

Америка Азамат соғысы басталғанда Харни әлі де Сент-Луистегі (Миссури штаты) Джефферсон казармасында орналасқан Армияның Батыс департаментінің қолбасшысы болды, ал оның әйелінің туыстары аймақта беделді болды. Генерал Твиггс Луизиана департаментін басқаруға Конфедерациядан тапсырыс алды, сол себепті АҚШ армиясынан босатылып, оның орнына Эдвин В. Самнер тағайындалды. Миссури губернаторы Клейборн Джексон сецессияны қолдады, бірақ Миссури халқының көпшілігі Одақпен болды. Форт Самтерге жасалған шабуылдан кейін президент Авраам Линкольн бүліктерді басу үшін әскер шақырды. Джексон бас тартты және Миссуридің әскери төңкеріс арқылы бөлінуіне қол жеткізу үшін Конфедерация билігімен құпия жоспарлар жасады. 1861 жылдың 10 мамырында Сент-Луис Арсеналының командирі капитан Натаниел Лион, Харнидің жоғары жағынан рұқсат алмастан, Арсеналды басып алуға дайын тұрған штаттық милицияны ұстау үшін ресми емес «Үй сақшылары» тобын жетектеді. «Джексон лагері» оқиғасы Сент-Луисте қанды тәртіпсіздікке әкелді, бұл Харниді үлкен қорқынышқа түсірді. Штат заң шығарушы органы милицияны Миссури штатының гвардиясы ретінде қайта ұйымдастырып, федералды әскерлердің басып кіруіне қарсы тұруға рұқсат берді. Харни жағдайды басып тыныштауға тырысты және гвардия командирі Стерлинг Прайспен, Харнидің әйелінің қызының күйеуімен «Прайс-Харни» бітім шартын жасасты. Олар штаттық гвардияның Миссуридің көп бөлігін бақылауда ұстауға, ал федералды әскерлер Сент-Луиске жақын қалуға келісті. Келісімге Миссури губернаторы Клейборн Джексон да қатысты, ол сецессияны жақтады, бірақ Одаққа адал болуға ант берді. Бұл Миссуридегі Одақшыл көшбасшыларына, соның ішінде республикашыл Фрэнсис Престон Блэрге ұнамады, себебі Прайс Конфедерация тарапындағы күштердің ұйымдасуына кедергі келтірмеді және өз аумағындағы Одақшылдарды қорғамады. Жағдайды нашарлата түскені Харнидің Теннессиде тууы болды, бұл оның Одаққа деген адалдығына күмән тудырды. Блэр бәрін Вашингтондағы Линкольн әкімшілігіне баяндады және Харниді Лайонмен ауыстыруға рұқсат алды, Блэр 30 мамырда осыны істеді. Жағдайды талқылау үшін Вашингтонға шақырылған Харни 1861 жылдың 25 сәуірінде Харперс-Ферриде Конфедерация әскерлерімен ұсталды. Оған Конфедерация генералы Роберт Лиден командалық қызметке ұсыныс жасалды, бірақ ол одан бас тартты. Алайда, ол Теннессилік болғандықтан, оны ұстағандар босатып, Вашингтонға жол берді. Харни Вашингтонда қалды және әртүрлі әкімшілік лауазымдарда қызмет етті. Оған басқа да іс-қимылдар берілмейтіні анық болған соң, 1863 жылы зейнетке шығып, Сент-Луисте тұрды. Ұзақ және көрнекті қызметінің құрметіне 1865 жылы генерал-майор шеніне көтерілді.

Кейінгі жылдар

Президент Эндрю Джонсон Харниді Үнділермен бейбітшілік комиссиясына тағайындады, сол себепті ол 1865 және 1867 жылдары Үлкен жазықтарға келісімдер жасау үшін оралды. Харни АҚШ Конгресін бұрынғы шарттарды орындауға шақырып, осыған ықпал етті. Ол 1865 жылы команч және киова тайпаларымен Кіші Арканзас шартын, 1867 жылы Медисин-Лодж шартын, ал 1868 жылы Бруле Сиу тайпасымен Форт-Ларами шартын жасауға көмектесті. 1868 жылы Харни Миссури өзені бойында үш сиу агенттігін құрды – Уистон Крик, Шайен және Гранд өзендерінде. Дэвис қайтыс болғаннан кейін Харни Флорида штатының Орландо аймағына көшіп, сонда қайтыс болды.

Жеке өмір

1833 жылы Сент-Луисте ол Балтиморда және Сент-Луисте алғашқы миллионер болған ирландиялық иммигрант Джон Малланфидің қызы Мэри Малланфиге үйленді. Харни католик дініне ауысты, және олардың үш баласы болды, соның ішінде Джон Малланфи Харни (1847–1905). Дегенмен, Харни 1850 жылдан кейін әйелін тек екі рет көрді, ал ол 1853 жылы балаларымен бірге Францияға көшіп кетті, онда 1860 жылы қайтыс болды. Оның балалары Сент-Луиске оралды, ал олардың немересі Мари Антуанетта Харни Борегард (1868–1940) Конфедерация генералы Пьер Борегардтың ұлына тұрмысқа шықты. 1884 жылы Харни Мэри Сент-Сирге (1826–1907) үйленді.

Өлім және мұра

Харни 1889 жылы Флорида штатының Орландо қаласына жақын жердегі үйінде қайтыс болды, ал оған бірнеше ай бұрын Орегон штатындағы Харни округы оның құрметіне аталған еді. Ол Арлингтон ұлттық зиратына жерленді, кейін 1907 жылы оның жесірі де сол жерге қойылды. Оның өсиеті, куәгер ретінде Улисс С. Грант қатысқан және Сент-Луис қаласында тіркелген, ұлы "Джон Хёрни" мен қызы "Элиза Хёрни" әрқайсысына 5 доллардан, ал қалған мүлкін, қайда болса да, жесіріне берді. Харни – өте қызықты тұлға, ол, мүмкін, қатал қарама-қайшылықтар дәуірінде жеке өзінің жолын ұстанған адамды бейнелейді. Бір кезде әйгілі "Үндістерге қарсы күрескен" Харни, жергілікті халықпен жақсы таныс болғандықтан, Үндістердің бейбітшілік комиссиясында да қызмет еткен. Бірақ, бұл тағайындама оның үндістерді қорғауына байланысты емес, оларға қарсы сәтті соғыс жүргізген және олардың назарын аудара алатын сирек адамдардың бірі болғандықтан жасалды. Харни сиу тайпасы арасында "әйелдерді өлтіруші" деп танымал болды, себебі оның 1855 жылы Блю-Уотер-Криктегі (Қара таулардың оңтүстігіндегі) үнді ауылында жасаған әрекеттері ("Харни қырғыны" деп аталды): "Басшы Кішкентай Найзамен (Little Thunder) кешіктіру мақсатында келіссөздер жүргізіп жатқанда", Харнидің әскерлері "байқаусыз" ауылға жақындасып, "жаяу әскерлер атып, үндістерді атты әскерлерге қарай ығыстырды, олар үлкен шығын келтірді. Алғашқы хабарламалар бойынша 86 үнді өлтірілді және 70 әйел мен бала тұтқынға алынды; алайда, кейінгі күндері табылған қосымша жандардың арқасында қаза болғандардың саны көп екені анықталды. Жергілікті тұрғындардың киіз үйлері тоналып, өртеліп кетті.

Тарихи орны

Миссури штатының Кроуфорд округіндегі Салливан қаласында орналасқан генерал-майор Уильям С. Харнидің жазғы үйі Харни Мансион қорына жеке меншік. Салливан сауда палатасы осы қормен ынтымақтасады және үйге сапарларды ұйымдастыруға көмектесе алады, ол Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енгізілген.