Нұри Билге Джейлан: түрік кинорежиссерінің өмірбаяны мен шығармашылығы

Кіріспе

Түрік кинорежиссері, сценарист, кинопродюсері және фотограф (1959 жылы туған)

Нури Билге Сейлан (; 1959 жылдың 26 қаңтарында туған) – түрік режиссері, сценарист, фотограф және актер. Оның "Қысқы ұйқы" (2014) фильмі 67-ші Канн кинофестивалінде "Алтын пальма" жүлдесін жеңіп алды, ал оның алты фильмі "Үздік халықаралық фильм" номинациясы бойынша Түркиядан "Оскар" сыйлығына ұсынылған.

Ерте өмір және білім

Сейлан 1959 жылғы 26 қаңтарда Түркияның Стамбул қаласында, ауыл шаруашылығы инженері Мехмет Эмин Сейлан мен Фатма Сейлан отбасында дүниеге келді. Сейлан балалық шағының көп бөлігін әкесінің туған жері – Йеницеде, Чанаккаледе өткізді. Ол Йеницеде бастауыш білімін аяқтады, ал орта мектепті Стамбулда бітірді. 1976 жылы Стамбул техникалық университетінде химия мамандығын оқыды. 1978 жылы электр инженериясын оқу үшін Боғазичи университетіне ауысты. Боғазичи университетінде оқып жүргенде Сейлан фотограф ретінде таныла бастады. 1982 жылы ол «Миллиет Санат» өнер және мәдениет журналындағы жас түрік фотографтары туралы мақалада жарияланды. 1980 жылдары Сейланның фотосуреттері «Гергедан» журналында жарияланды. 1989 жылы «Кодак» компаниясы ұйымдастырған халықаралық шарада Түркия атынан өткен ұлттық сайыста жеңіске жетіп, Лондон мен Катмандуда түсірілімдерге қатысты. Түркияға оралғаннан кейін Анкарадағы Мамак қаласында әскери қызметін өтеді. Әскери қызметтен кейін Мимар Синан университетінде кино режиссурасы мамандығын оқыды.

1993-2006 жылдар

1993 жылы Мехмет Ерылмаздың "Сейірім ерго сум" атты қысқаметражды фильмінде түсіп, сонымен қатар фильмнің түсірілісіне көмектесті. "Сейірім ерго сум" фильмінің түсірілімі аяқталғаннан кейін Сейлан оны түсіру үшін пайдаланылған камераны сатып алып, кейіннен оны өзінің "Коза" (ағылш. "кокон") атты қысқаметражды фильмінің түсірілімінде қолданды. Сейланның режиссерлік, сценарийлік және продюсерлік жұмыстарының нәтижесінде фильм 1995 жылы 48-ші Канн кинофестивалінде көрсетілді және ол түрік киносының алғашқы қысқаметражды фильмі болды. 1997 жылы Сейланның алғашқы толық метражды фильмі "Касаба" түрлі халықаралық кинофестивальдерде, соның ішінде Берлин халықаралық кинофестивалінде көрсетілді. Бұл фильм Сейланның "облыстық трилогиясының" (түрікше: "taşra üçlemesi") бірінші фильмі деп есептеледі (Майıs Sıkıntısı және Uzak фильмдерімен бірге), және "Коза" фильмінің жалғасы саналады. Сейлан сценарий жазу және операторлық жұмыстарды қоса алғанда, фильмнің көптеген туындыларын өзі жасады, сонымен қатар режиссерлік қызметін де атқарды; актерлық құрамының көп бөлігі оның отбасы мүшелерінен құралды. Сейланның келесі фильмі "Майıs Sıkıntısı" (1999) Берлин халықаралық кинофестивалінде бағытталған фильмдер арасында көрсетілді, ал "Uzak" (2003) 56-шы Канн кинофестивалінде "Алтын пальма" жүлдесі үшін жарысты; ол ақырында Гран-приді жеңіп алды, ал фильмнің жұлдыздары Музаффер Оздемир мен Мехмет Эмин Топрак (фильм түсірілгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды) үздік актер сыйлығын бірлесіп алды. Сейлан 2004 жылы "Uzak" фильмінің романы жариялады. "Климаттар" (2006) Сейланның операторлық жұмысты атқармаған алғашқы фильмі болды, оның орнына ол Гөкхан Тирякимен алғаш рет ынтымақтастыққа түсті. Сейлан продюсерлік жұмысты да атқармады, фильмді Зейнеп Өзбатур Атакен түсірді. Сейлан әйелі Эбру Сейланмен бірге "Климаттар" фильмінде басты рөлді сомдады. Фильм 59-шы Канн кинофестивалінде бағытталған фильмдер арасында көрсетілді.

2008 жылдан қазіргі уақытқа дейін

Сейланның 2008 жылғы «Үш маймыл» фильмі оның кәсіби актерлермен алғаш рет жұмыс істегенін көрсетті. Ол 61-ші Канн кинофестивалінде «Үздік режиссер» жүлдесін алды, ал фильм 81-ші «Оскар» сыйлығының «Үздік халықаралық көркем фильм» номинациясына іліккенімен, ақырында тізімге енбеді. 2009 жылы Сейлан 62-ші Канн кинофестивалінде қазылар алқасының мүшесі болды. 2011 жылы оның «Анатолияда бір уақыт» фильмі «Велосипедтегі баламен» бірге 64-ші Канн кинофестивалінде Гран-при жеңіп алды. Сынаушы Роджер Эберт режиссерді мақтап: «Түрік режиссері бізді үлкен драмалық сәттермен соққыға түсірмейді, керісінше, оның кейіпкерлерімен бірге өмір сүруге мүмкіндік береді, олардың басынан өткен оқиғаларды сезінуге шақырады», – деді. Оның келесі фильмі – «Қысқы ұйқы» (2014) 67-ші Канн кинофестивалінде көрсетіліп, «Алтын пальма» жүлдесін жеңіп алды. Бұл 1982 жылғы «Йол» фильмінен кейін «Алтын пальманы» жеңіп алған алғашқы түрік фильмі болды. «The Guardian» газетінің журналисі Питер Брэдшоу фильмді «суық, бірақ әсерлі» деп сипаттап, «Түркияның кең Анатолия даласындағы үлкен, қараңғы және қызықты трагедиялық комедия» деп қосты. Оның «Жабайы алмұрт ағашы» (2018) фильмі 71-ші Канн кинофестивалінде бақталасты. Фильм – жазушының кейіпкерін зерттейтін туынды. Ол бітіргеннен кейін туған қаласына оралып, кітабын басып шығару үшін демеушілер іздейді, сонымен қатар әкесінің құмар ойындарға берілуімен күреседі. Пэт Браун «Slant Magazine» журналында фильмді «бай, терең мағыналы туынды» деп мақтап, «бұл негізінен мұра туралы, атап айтқанда, ұлдары әкелерінен мұраға алған және оларға қарызды нәрселер туралы. Көп жағынан бұл – ересекке айналу тарихы, кейіпкерінің жас сәуегейлігі біртіндеп отбасына деген жаңа көзқарасқа ұласады», – деді. Сейланның «Құрғақ шөптер» фильмі 76-шы Канн кинофестивалінде «Алтын пальма» жүлдесі үшін бақталасты. Мерве Диздар фильмдегі рөлі үшін «Үздік актриса» сыйлығын жеңіп алды. Фильмде кішкентай ауылда міндетті түрде қызмет өткеннен кейін Стамбулға тағайындалуды күтетін жас мұғалімнің тағдыры баяндалады. «IndieWire» басылымының журналисі Сиддхант Адлаха фильм туралы: «Көрерменнің пікірі әртүрлі болуы мүмкін, бірақ «Құрғақ шөптер» соңғы жылдары Канн кинофестивалінде көрсетілген ең керемет фильмдердің бірі. Оның ядросы соншалықты шіріген, камераның шетіндегі әрбір жақсылықтың немесе тіпті қалыптылықтың белгісі, жай ғана назардан тыс қалғандықтан, өзі қайғыға айналады», – деп жазды.

Ceylan's 2008 film Three Monkeys marked his first time working with professional actors. He was awarded the Best Director prize at the 61st Cannes Film Festival, and the film was shortlisted for Best International Feature Film at the 81st Academy Awards, although was not ultimately nominated. Ceylan served as a member of the jury at the 62nd Cannes Film Festival in 2009. In 2011, his film Once Upon a Time in Anatolia won the Grand Prix at the 64th Cannes Film Festival, alongside The Kid with a Bike. Critic Roger Ebert praised the director writing, "The Turkish director doesn't slap us with big dramatic moments, but allows us to live along with his characters as things occur to them." His next film, Winter Sleep (2014) premiered at the 67th Cannes Film Festival, where it won the Palme d'Or, becoming the first Turkish film to win the award since Yol in 1982. Peter Bradshaw of The Guardian described the film as "chilly but touching" adding, "[it's] a huge, sombre and compelling tragicomedy set in Turkey's vast Anatolian steppe". His film The Wild Pear Tree (2018) competed at the 71st Cannes Film Festival. The film is a character study involving a writer who returns to his hometown after graduating, where he seeks sponsors to publish his book while dealing with his father's deteriorating indulgence into gambling. Pat Brown of Slant Magazine praised it as a "rich, textured film, [which] is ostensibly about patrimony—namely, what sons inherit from and owe to their fathers. In many ways it’s a coming of age story, featuring a protagonist whose immature callousness gradually gives way to a more mature openness to his family." Ceylan's film About Dry Grasses competed for the Palme d'Or at the 76th Cannes Film Festival. Merve Dizdar won the Best Actress award for her performance in the film. The film involves a young teacher hoping to be appointed to Istanbul after mandatory duty at a small village. Siddhant Adlakha of IndieWire wrote of the film, " Your mileage may vary, but “About Dry Grasses” is among the most brilliantly off putting works to be featured at Cannes in recent years, with so rotten a core that every hint of virtue or even normalcy in the camera’s peripheral vision becomes a tragedy unto itself, simply by way of being ignored."

Стильдер мен тақырыптар

Сейлан фильмдеріндегі қайталанатын тақырыптарға жатсыну, экзистенциализм, монотондық және адамның өмірлік тәжірибесі жатады. Ол көбінесе табиғи ортада, сахналық декорацияларды пайдаланбай, статикалық кадрлар мен ұзақ түсірілімдерді қолданады. Сейлан дыбысты қолдану арқылы үнсіздікті алаңдату үшін пайдаланады. Ол кейіпкерлерін көбінесе артынан түсіргенімен белгілі, және оның айтуынша, бұл көрермендердің олардың ниеттері мен сезімдері туралы өздігінен ойлауына мүмкіндік беру үшін жасалған. Сейланның ерте фильмдері төмен бюджетпен түсірілді, актерлік құрамында негізінен әуесқойлар, көбінесе Сейланның туыстары мен көршілері болды.

Жеке өмір

Сейлан кинорежиссер, фотограф және актриса Эбру Сейланға үйленген, олар «Климаттар» фильмінде бірге ойнаған. Сейланның туысы Мехмет Эмин Топрак оның үш фильмінде түскен, ең танымал рөлі – «Узақ» фильміндегі рөлі; ол 2002 жылы Чан қаласында болған автокөлік апатынан көз жұмды. 2012 жылы Sight and Sound журналының әлемдегі ең ұлы фильмдерге жасаған сауалнамасында Сейлан өзінің ең сүйікті он фильмін атады: «Андрей Рублев» (1966), «Au Hasard Balthazar» (1966), «L'Avventura» (1960), «L'Eclisse» (1962), «Late Spring» (1949), «A Man Escaped» (1956), «The Mirror» (1975), «Scenes from a Marriage» (1973), «Shame» (1968) және «Tokyo Story» (1953).