Өлім басқан көбелектер: Ахеронтия туысының сипаттамасы

Кіріспе

Күбәләктер түрі

"Өлімнің бас күбәләгі" деген атау Ахеронтия туысына жататын үш күбәләк түрін білдіреді (Acherontia atropos, Acherontia styx және Acherontia lachesis). Бірінші түр Африка мен Еуропаның барлық аймақтарында кездеседі, ал қалған екеуі Азияда таралған; көбінесе ортақ атау африкалық түрге қатысты қолданылады. Бұл күбәләктерді кеудесіндегі адам бассүйегін еске түсіретін өрнектер арқылы оңай тануға болады. Олар ірі, түнгі күштер, денесі қоңыр және сары немесе қызғылт түсті болып келеді, және барлық үш түр де мөлшері, түсі және тіршілік циклы жағынан ұқсас.

Сипаттама

Африкалық өлім бас көбелек (Acherontia atropos) – Ұлыбритания аралдарындағы (бірақ Африкада емес) ең ірі көбелек, қанаттарының ені ; ол күшті ұшқыш, сондықтан кейде құрлықтан алыс кемелерде де кездеседі. Алдыңғы қанаттары қара қоңыр және ақшыл қоңыр түсті, ал артқы қанаттары қызғылт сары, артқы жиегіне параллель екі тар қара жолағы бар. Ішкі бөлігі де сол қызғылт қоңыр түсті, арқасында кең, қара жолақ өтеді. Ең ерекше белгісі – кеудесіндегі қысқа сары түктерден құралған, адам бас сүйегін еске түсіретін бөлік. Бұл көзге ұнайтын жәндік, бірақ оны көру сирек, себебі ол түнгі уақытта ұшады. 2020 жылғы зерттеуде Ахеронтия атропостың төңкерілген күйде көздері бар бас иллюзиясын қалай тудыратыны сипатталған: оның кеудесіндегі белгі адам бас сүйегін еске түсіреді, ол «мұрын» рөлін атқарады, ал бас сүйегінің көз ұялары – мұрын тесіктеріне ұқсайды. Алдыңғы қанаттарындағы дақтар көзге ұқсап көрінеді, ал басқа да әртүрлі белгілер мен ерекшеліктер құлақ, тұмсық және ерін ретінде қабылдануы мүмкін. Бұл иллюзия Агриус конвольвулиде (конвольвулус сокольник) және тағы бес түрде де кездеседі. Зерттеу авторының пікірінше, көзді бас иллюзиясының мақсаты «жыртқыштарды қорқыту, алаңдату немесе оларды жаңылыстыру». Африкалық өлім бас көбелегінің күйісі де мықты және түсі біршама өзгергіш, ол көк, жасыл немесе қоңыр түстердің әртүрлі нұсқаларында болады, сонымен қатар жеті көлденең көк сызығы бар. Артында иілген, тікен сияқты мүйіз орналасқан. Өлім бас көбелегінің тағы екі түрі де үш түрлі түске ие: әдетте, жасыл, қоңыр және сары. Құйрық жұмыртқасының мөлшеріндегі камерада, жер астында қалыптасады және қызғылт қоңыр түсті болады. Үш түрдің ересектері де әртүрлі бал арасының шоғырларына шабуыл жасайды; А. atropos тек батыс бал арасының, Apis mellifera, шоғырларына ғана басады және нектар мен балмен қоректенеді. Олар аралардың иісін сезінеді және оларды жат адамдар деп танымайды. Егер олардың жасырынғандығы ашылса, көбелектің қалың, майлы қабығы шағудан қорғайды. Картоптың жапырақтарында калистегиндер болады, бұл уытты полигидроксиалкалоидтар тобы. Картоп жапырақтарымен қоректенетін A. atropos личинкасы бұл алкалоидтарды жинақтайды.

The African death's head hawkmoth (Acherontia atropos) is the largest moth in the British Isles (though not in Africa), with a wingspan of ; it is a powerful flier, having sometimes been found on ships far from land. The forewings are a mottled dark brown and pale brown, and the hind wings are orangey buff with two narrow dark bands parallel with the hind margin. The abdomen is a similar orangey brown, with a broad, dark dorsal stripe. The most notable feature is a patch of short yellowish hairs on the thorax that gives the impression of depicting a human skull. It is a striking insect, but is seldom seen because it flies late in the night. A 2020 study describes how, when viewed upside down, Acherontia atropos creates an illusion of a head with eyes: the mark on its thorax likened to a human skull is the "nose", with the skull's eye sockets resembling nostrils. Spots on its forewings can be seen as eyes, and various other markings and features can be interpreted as ears, muzzle and lips. This illusion is also present in Agrius convolvuli (convolvulus hawk moth) and five other species, with the study author suggesting that the function of the illusion of an eyed head is "almost certainly to deter, distract or otherwise deceive predators". The caterpillar of the African death's head hawkmoth is also sturdy and somewhat variable in colour, being some shade of buff, green or brown, with seven diagonal blue lines. At the rear is a curved, thorn like horn. It can attain a length of The other two species of death's head hawkmoth similarly have three larval color forms: typically, green, brown and yellow. The pupa is stout and reddish brown, and is formed under the ground in a chamber the size of a large hen's egg. Adults of all three species are commonly observed raiding beehives of different species of honey bee; A. atropos only invades colonies of the well known western honey bee, Apis mellifera, and feeds on both nectar and honey. They can move about in hives without being disturbed because they mimic the scent of the bees and are not recognised as intruders. If their disguise is discovered, the moth's thick waxy cuticle helps to protect it against stings. Leaves of the potato plant contain calystegines, a group of polyhydroxy alkaloids, which are toxic. The larva of A. atropos feeding on potato foliage accumulates these alkaloids.

Танымал мәдениетте

Атропос, лакесис және стикс түрлерінің атаулары грек мифологиясынан шыққан және өліммен байланысты. Біріншісі – барлық тіршілік иелерінің өмір жібін қиып тастайтын үш Морайдың бірі; екіншісі – тіршілік иелеріне өмірдің дұрыс мөлшерін бөлетін Морай; ал соңғысы – өлгендердің өзені. Сонымен қатар, Ахеронтия туысының атауы грек мифіндегі Ахерон өзенінен алынған, ол Стикс өзенінің саласы деп есептеледі. Джон Джарвис Биссеттің 1875 жылғы «Оңтүстік Африкадағы спорт және соғыс» еңбегінде жазылғандай, «Оңтүстік Африкада табылған өлім бас көбелегінің мөлшері және ұзындығы шамамен адам саусағындай, оның мүсінінде өте әдемі өлім бас пен сүйектер бейнеленген. Голландтар мен Жақсы Үміт мүйісінің жергілікті тұрғындары арасындағы аңыз бойынша, бұл көбелектің уы бар, ал оның шағуы бірден өлімге алып келеді. Бұл көбелек көбінесе ара ұяларында, әсіресе жерде немесе шіріген ағаштарда кездеседі». Ахеронтияның бас сүйек сияқты пішіні және оның табиғаттан тыс және зұлымдықпен байланысты қиялдағы бейнелері, әсіресе ең танымал болғандықтан Ахеронтия атропосы, осы түрлерге қатысты мистикалық қорқыныштарды күшейтеді. Көбелектің тышқан сияқты өткір сыңғырлауы осы әсерді күшейтеді. Бұл жаңалық емес: XIX ғасырдың ортасында энтомолог Эдвард Ньюман көкіректегі белгі туралы былай деп жазды: «Дегенмен, шудың себебі қандай болса да, оның салдары білімсіздер арасында мистикалық сезімдерді тудырады, олар оны үрей мен құрметпен қарайды». Аңыз бойынша, бұл түр (атропос) алғаш рет Ұлыбританияда король Карл I-нің өлім жазасы орындалған кезде көрінген, бірақ ол сол кезде кеңінен таралған болуы мүмкін, өйткені картоптың алғашқы партиясы бірнеше онжылдық бұрын жеткізілген. Ол сирек кездесетін болса да, елде кейде көріледі. Эдгар Аллан Поның «Сфинкс» әңгімесінде «Сфинкс туысы, Lepidoptera отрядының Crepuscularia туысына жататын» деп сипатталған өлім бас сфинкс көбелегімен кездесу жазылған. Бұл көбелектер сурет өнерінде жиі бейнеленеді, мысалы, неміс суретшісі Суламит Вюльфинг пен ағылшын суретшісі Уильям Холман Ханттың 1851 жылғы «Жатақ шопан» картинасында. «Андалуздық иті» (1929, Луис Бунюэль мен Сальвадор Дали) және 1991 жылғы «Қойлардың үндемеуі» (романның 33-тарауында, ал 14-тарауында басқа бір түлкі түрі – қара түлкілер пайдаланады) фильмдерінде де осы көбелек бейнеленген. Өлім бас көбелегі Питер Кушингтің қатысуымен 1968 жылы түсірілген «Қанды аң террорлары» фильмінде де пайда болды. Ахеронтия атропос түрі еске алынады, бірақ адам-көбелек гибридінің киімі көбелектің нақты бейнесіне сәйкес келмейді. 2015 жылғы тайвандық «The Tag Along» қорқыныш фильмінде көбелек орталық рөлде. 2018 жылғы итальяндық суретші Крис Даррилдің «Remothered: Tormented Fathers» қорқыныш ойынында олар трансформация мен адам психикасын көрсетеді. Олар сондай-ақ адамдардың естеліктеріне, ұмытылған оқиғаларға және кінә сезіміне әсер ететін паразит ретінде жұмыс істейді.

The species names atropos, lachesis and styx are all from Greek myth and related to death. The first refers to the member of the three Moirai who cuts the threads of life of all beings; the second to the Moira who allots the correct amount of life to a being; and the last refers to the river of the dead. In addition the genus name Acherontia is derived from Acheron, a river of Greek myth that was said to be a branch of the river Styx. According to John Jarvis Bisset in his 1875 work Sport and War in South Africa, "The death's head moth, as found in South Africa, is about the size and length of a man's finger, and it has a most perfect death's head and marrowbones painted by Nature with all her beauty on its back. The legend both amongst the Dutch and the natives of the Cape of Good Hope, is, that this moth has a sting, and that a puncture from it causes instant death. This moth is generally found in beehives, particularly when they are in the ground or in decayed trees." The skull like pattern and its fanciful associations with the supernatural and evil have fostered superstitious fears of Acherontia species, particularly Acherontia atropos, perhaps because it is the most widely known. The moths' sharp, mouse like squeaking intensify the effect. Nor is this a new attitude: during the mid 19th century, entomologist Edward Newman, having earlier mentioned the mark on the thorax wrote: "However, let the cause of the noise be what it may, the effect is to produce the most superstitious feelings among the uneducated, by whom it is always regarded with feelings of awe and terror." According to legend, the species (atropos) was first seen in Britain at the time of the execution of King Charles I, but it is more likely to have simply become more common by that time, having arrived with the first transportation of potatoes some decades earlier. Though rarer, it is still occasionally sighted in the country. Edgar Allan Poe's short story The Sphinx describes a close encounter with a death's head sphinx moth, describing it as "the genus Sphinx, of the family Crepuscularia of the order Lepidoptera." These moths have often been featured in art, such as by German artist Sulamith Wülfing and English artist William Holman Hunt in his 1851 painting The Hireling Shepherd. Films such as Un Chien Andalou (1929, by Luis Buñuel and Salvador Dalí) and the 1991 film The Silence of the Lambs (and in Chapter 33 of the source novel, whereas in Chapter 14 a different moth species is used, the black witch moth) feature the moth. The death's head moth also featured in the 1968 horror film The Blood Beast Terror starring Peter Cushing. The species Acherontia atropos is mentioned, though the costume of the human moth hybrid creature is not an accurate representation of the moth. The moth plays a central role in the 2015 Taiwanese horror film The Tag Along. In 2018 survival horror game, Remothered: Tormented Fathers by Italian artist Chris Darril, they represent both the transformation and the human psyche. They also work as a parasite which interfere with people's memories, old repressed events, and feelings of guilt.