Кіріспе
Австриялық актер (1922–2012)
Турхан Бей (нағыз аты Турхан Гилберт Селахаттин Шахултави, 30 наурыз 1922 – 30 қыркүйек 2012) – түрік және чех еврейі тегінен таралған, Австрияда туған актер. 1941-1953 жылдары Голливудта активті жұмыс істеген, оны жанкүйерлері «Түрік тәттісі» деп атаған. Австрияға қайтқаннан кейін фотограф және сахна режиссері мамандығын меңгерді. 40 жылдық үзілістен соң Голливудқа оралған ол 1990 жылдары «SeaQuest DSV», «Murder, She Wrote» және «Babylon 5» телесериалдарында, сондай-ақ бірнеше фильмдерде эпизодтық рөлдерде ойнады. Зейнетке шыққаннан кейін ол бірқатар деректі фильмдерде түсті, оның ішінде өміріне арналған неміс тіліндегі деректі фильмде де қатысты.
Өмір және мансап
Бей 1922 жылғы 30 наурызда Австрияның Вена қаласында түрік дипломатының және чехословакиялық еврей анасының ұлы ретінде дүниеге келді. Австрияны нацистік Германияға қосып алған Аншлюс және ата-анасының ажырасуынан кейін, ол анасымен бірге 1938 жылғы қазан айында Америка Құрама Штаттарына көшіп, бастапқыда Нью-Гэмпширде қоныстанды. 1939 жылы олар Лос-Анджелеске көшті.
Актерлік өнер
Бей Бен Бардтың драмалық өнер мектебінде актерлік шеберлікке оқыды және Пасадена театрында белсенділік танытты. Ағылшын тілін жетілдіру курстарына қатысқанда, оған мұғалімнің қойылымында рөл ойнау ұсынылды. Бейдің айтуынша, сахналық есімін табуға Бард көмектескен. Ол: «Бей деген сөз Түркияда құрметті атау екенін білді, сондықтан «Неге оны Турхан Бей деп атамасқа?» деді». Сол кезде «Уорнер Бразерс» компаниясының талантты іздеушісі көрермендер қатарында болды, ол оның ойынына әсерленіп, оны Турхан Бей деген атпен келісімшартқа бекітті. Ол RKO студиясына «Гей-Фалькон» (1941) фильміне түсті, бұл «Фалькон» сериясының B фильмдерінің біріншісі болды. Джон Роулинс режиссерлік еткен Монтезбен бірге «Бомбей клиппері» (1942) фильміндегі шағын рөл үшін ол «Универсал» студиясына оралды. Бей Роулинстің режиссерлік еткен «Көрінбейтін жау» (1942) фильмінде жапон шпионы рөлін ойнап, сәл үлкен рөлге ие болды. Ол «Junior G Men of the Air» (1942) сериалында ойнады. Бей «Конго барабандары» (1942) фильміне түсті, содан кейін «Фалькон билікке келеді» (1942) үшін RKO студиясына қайта оралды, бұл «Farewell My Lovely» романының бейімделуі болды. Бей «Тынық мұхитындағы қауіп» (1942) фильмінде Оңтүстік теңіз аралдарының тұрғынын, ал «Белгісіз бағыт» (1942) фильмінде жапон офицерін сомдады. Ол Лон Чейнидің қатысуымен түсірілген «Мумияның қабірі» (1942) фильмінде Харистің египеттік ізбасары рөлін ойнады, кейін бұл фильмінің өзіне ең ұнайтынын айтты. Бейдің алғашқы түсті «А» класты фильмі — Роулинстің режиссерлік еткен «Араб түндері» (1942) болды, онда Мария Монтез, Джон Холл және Сабу түсті; Бей капитан рөліндегі көмекші актер болды. Фильм үлкен жетістікке ие болды және Монтездің қатысуымен экзотикалық оқиғалар сериясына жол ашты. Бей де назар аударды, бір сыншы оны «шөптегі әдемі жылан» деп сипаттады. Бей «Смилин Джектің оқиғалары» (1942) фильмінде ойнады, содан кейін «Ақ жабайы» (1943) фильмінде оның ең жақсы мүмкіндігі туды. Бұл «Араб түндерінің» жалғасы болды, Монтез, Холл және Сабу қайтадан бірге түсті; Бей Монтездің бекерші ағасы рөлінде ойнады. Артур Любин режиссерлік етті және фильм сәтті болды. «Уорнер Бразерс» Бейді Түркияда түсірілген Джордж Рафттың «Қауіптің көрінісі» (1943) фильміндегі шағын рөлге шақырды.
Жұлдыздық атақ
Бейге көптеген жанкүйер хаттары келіп түсіп, Universal оны жұлдызға айналдыруға кірісті. Хеда Хоппер оны «Түрік Валентиносы» деп атады. Ол Эвелин Анкерспен бірге «Жынды жұлдыз» (1943) қорқыныш фильмінде басты рөлді ойнады. Сабу әскерге шақырылғанда, Бей оның орнын Либин режиссерлік еткен «Әли Баба және қырық тонаушы» (1944) Technicolor фильмінде алды, онда Монтез бен Холл да ойнады. Бейдің рөлі өте танымал болды. Бей Universal-дың «Балаларды еріп жүр» (1944) фильмінде эпизодтық рөлде түсті. Бей Монтез бен Холлмен «Цыганский дикий кот» (1944) фильмінде қайта түсуге тиіс еді, бірақ MGM оны Кэтрин Хепберн мен Уолтер Хьюстон басты рөлде ойнаған «Аждаһа тұқымы» (1944) фильмінде қытай рөлін ойнау үшін шақырып алды. Оның «Жабайы мысық» рөлі Питер Коуға берілді. «Аждаһа тұқымы» 4 миллион доллардан астам табыс тапты, бірақ жоғары құнынан ақша жоғалды. Бей MGM-де жұмыс істеу «өте қызықты» болғанын айтты, бірақ ол «Universal-дың жұмыс істеу тәсілін артық көреді, себебі ол жылдам және аз уақыт алады» деді. Universal-ға оралғанда, Бей Борис Карлофф пен Сусанна Фостермен бірге үлкен бюджетті «Климакс» (1944) фильмінде романтикалық басты рөлді ойнады, бұл «Операның фантомы» (1943) фильмінің табысын қайталауға жасалған сәтсіз әрекет болды. Ол Джек Окидің рөлі үшін түсірілген «Бродвейге Бауэрли» (1944) мюзиклінде де басты рөлді ойнады. 1944 жылы «Келер күнің жұлдыздары» деп аталған көрмелердің сауалнамасында Бей тоғызыншы орынды иеленді. 1944 жылдың мамырында Universal оны «Шейіктің қайтысы» фильмінде түсуге шақырды. Universal Бей мен Фостерді «Фриско Сал» (1945) вестерніне алды. Ол Монтез бен Холлмен бірге «Судан» (1945) фильмінде жақсы ойнады. MGM Бейді «Уолдорфтағы демалыс күні» фильміне алғысы келді, бірақ Universal мен Уолтер Уэнгер оны басқа фильмге алғысы келді, сондықтан ол қатыса алмады (Жорж Зукко бұл рөлді ойнады). Уэнгердің фильмі «Түндегі жұмақ» (1946) болды, онда Бей режиссер Артур Любин үшін Мерл Оберонның қарсыласы Эзоп рөлін ойнады. Бей жиі түсірілім алаңына кешігіп келетінін мойындады және кейіннен оған өкінді. Фильм кассада сәтсіз болды және Бейдің Голливудтағы беделін түсірді.
Әскери қызмет
Түрік азаматы болғандықтан, Бей әскери шақыруға жарамайтын еді. 1945 жылдың ақпан айында Түркия Германияға соғыс жариялағаннан кейін бұл өзгерді, ал маусым айында Бей Форт МакАртурда әскерге шақырылды. Ол біраз уақыт Санта-Ана әскери әуе базасында қызмет етті және Форт Робертс базасында «Кармен» операсының қойылымында өнер көрсетті. Бей 18 ай әскерде болды, бұл оның мансабының дамуын тоқтатты. Кейін Бей Universal студиясындағы уақытын «өте жағымды, өте пайдалы» деп еске алды; соңы, өкінішке орай, үлкен сәтсіздікке ұшырады, бірақ «c'est la vie» деуге болады. Бұл ынтымақтастыққа негізделген студия болды, онда ең ірі продюсер де сізді тыңдауға дайын болатын. Мен жұмысымды аздап қана қатысырақ қарауым керек еді, бірақ мен өте жас едім». Бей 1948 жылы «Казанованың оқиғалары» фильмінде Артуро де Кордоваға көмектесті. Бей Линн Баримен бірге «Тамаша мырза X» (The Amazing Mr. X) триллерін түсірді. Оның Eagle Lion студиясы үшін түсірген төртінші фильмі – Майкл О'Шиамен бірге түсірілген «Пароль, Инк» (Parole, Inc) (1948) болды. 1948 жылдың тамызында ол Принстон қаласында «Екінші адам» спектаклінде сахнаға шықты.
Жұлдыз ретінде соңғы фильмдері
Бей 1949 жылы «Колумбия» студиясында Сабу мен Гейл Расселмен бірге «Индия әні» фильмін түсірді. Фильм сәтті болмады. Ол Палм-Спрингстегі кафеге үлестік қосты. Сол жылы ол сэр Эдвард Кок туралы «Тақтың астындағы арыстан» деген фильмге қаржы табуға тырысты. Австрияда ол «Жоғалған үзіліс» (1953) фильмін өндірді, бірақ онда өзі ойнаған жоқ. Ол Голливудқа қайтып оралып, Сэм Кацманның «Касба тұтқындары» (1953) фильміне түсті, онда Глория Грэм мен Сезар Ромеродан кейін тізімде келді.
Голливудқа оралу
Турхан 1990 жылдардың басында АҚШ-қа оралды. Ол SeaQuest 2032, Murder, She Wrote, VR.5 және The Visitor сериалдарының эпизодтарында ойнады. Сонымен қатар, ол Babylon 5 телесериалының екі эпизодында қонақ ретінде түсті: біріншіден, Центавр Республикасының императоры (оның аты да Турхан еді), ал кейіннен Турвал есімді Минбари рейнджері рөлінде. Бей 1994 жылы Фред Олен Рейдің "Түнмен тоқталған" триллерінде, "Шипагер" (1994) драмасында, "Скейтбордшы бала 2" (1995) және "Тор жетекшілері" (1995) фильмдерінде ойнады. 2002 жылы Андреа Эккерт түсірген "Бақытпен қуылған. Вена – Голливуд – Қайта оралу" деректі фильмі оның өміріне арналған. Ол сондай-ақ 2000 жылы түсірілген фильм тарихшысы Скотт Маккуиннің "Extra Bonus" атты тағы бір деректі фильмінде пайда болды.
Жеке өмір
Бей бір кезде Лана Тернермен романтикалық байланыста болған. 1944 жылдың қыркүйегінде ол Тернердің бұрынғы күйеуі Стивен Крейнмен Тернер үшін төбелес жасады. Оның Тернермен қарым-қатынасы әскерге шақырылғаннан кейін аяқталды.
Өлім
Турхан 2012 жылдың 30 қыркүйегінде Паркинсон ауруынан көз жұмды. Ол Симмеринг крематориында кремацияланды, оның күлі анасының қабірінің жанында сақталған.
Танымал мәдениетте
1948 жылы Warner Brothers студиясының "Merrie Melodies" мультфильмі "A lad in His Lamp" Бағдад аймағының картасын көрсетеді. Картада "Турхан Бей шығанағы" деп аталатын географиялық нысан бар. Турхан Бейдің Голливудтан ұзақ жылдар бойы жаңлықсыз болуы 1969 жылғы "Get Smart" сериалының "Сүйіктісіне, махаббатпен" атты бірінші бөлімінде еске алынады. Максвелл Смарт Бейдің мумиялар туралы белгісіз фильмде түскеннен кейін қарғысқа ұшырап, оның мансабы ешқашан жақсармағанын айтады. 1980 жылы "Алиса" сериалының "Иттің күні кешкі" атты эпизодында Вера Турхан Бейдің есімін ұйқас ойынында пайдаланады. "M*A*S*H" сериалының үшінші маусымында "Бомбаланды" атты эпизодта Генри Блейк алты айдың ішінде алғаш рет алған жақсы тіс щеткасын жоғалтқаннан кейін, оны қолданып тұрғанда тістері Турхан Бейге ұқсас болғанын айтып ренжіп қалды.