Кіріспе

Уильям Кэри (17 тамыз 1761 – 9 маусым 1834) – ағылшын христиан миссионері, ерекше баптист пасторы, аудармашы, әлеуметтік реформатор және мәдени антрополог. Ол Серэмпур колледжі мен Серэмпур университетін, Үндістандағы алғашқы академиялық дәреже беретін университеттің негізін қалады. 1793 жылы Калькуттаға (Колката) барды, бірақ баптист емес христиан миссионерлерінің салдарынан Британдық Үндістан аумағынан кетуге мәжбүр болды. Ол Серэмпурда дінтану мамандығы бойынша білім беретін алғашқы теологиялық университетті ашты және сати дәстүрін жою үшін күш салды. Кэри "заманауи миссионерлік істің әкесі" деп танылады. Оның "Жылыналардың дінге өтуіне көмектесу үшін христиандардың міндеттері туралы зерттеу" атты мақаласы Баптист миссионерлік қоғамын құруға ықпал етті. Азиялық қоғам Кэриді "үнді әдебиетін Еуропаның біліміне ашудағы еңбегі, елдің ғылымымен, табиғи тарихымен және ботаникасымен терең таныстығы және барлық салалардағы пайдалы үлесі үшін" жоғары бағалады. Ол индуистік классикалық туынды "Рамаянаны" ағылшыл тіліне, ал Киелі кітапты бенгал, панджаби, ория, асаме, маратхи, хинди және санскрит тілдеріне аударды. Уильям Кэри – реформатор және көрнекті христиан миссионері ретінде танылды.

Ерте өмір

Уильям Кэри, бес баланың ең үлкені, Эдмунд пен Элизабет Кэридің отбасында Нортгемптонширдегі Паулерспури қауымындағы Пури Энд шағын ауылында дүниеге келді. Уильям Англия шіркеуінде тәрбиеленді; алты жасында әкесі қауымдық хатшы және ауылдық мектеп мұғалімі болып тағайындалды. Бала кезінде ол табиғат ғылымдарына, әсіресе ботаникаға қызығушылық танытты. Ол тілдерге қабілетті болды және латын тілін өзі үйренді. 14 жасында әкесі оны Нортгемптонширдің Пиддингтон ауылындағы аяқ киім шеберіне оқуға жіберді. Оның шебері Кларк Николс өзі сияқты шіркеудің мүшесі болды, бірақ басқа оқушысы Джон Уорр диссидент болды. Оның ықпалымен Кэри Англия шіркеуін тастап, басқа диссиденттермен бірігіп, жақын маңдағы Хаклтон қаласындағы шағын конгрегациялық шіркеуді құрды. Николспен оқу кезінде ол классикалық білім алған жергілікті тоқымашы Томас Джонстың көмегімен грек тілін үйренді. 1779 жылы Николс қайтыс болғаннан кейін, Кэри жергілікті аяқ киім шебері Томас Олдқа жұмысқа орналасты; ол 1781 жылы Пиддингтондағы Әулие Жохан Баптист шіркеуінде Олдтың жеңгесі Дороти Плакетке үйленді. Уильямнан айырмашылығы, Дороти сауатсыз болды; неке тіркеліміндегі оның қолы қарапайым крест белгісімен белгіленген. Уильям мен Дороти Кэридің жеті баласы болды – бес ұл және екі қыз; екі қызы да нәресте кезінде, ал 5 жастағы ұлы Питер де қайтыс болды. Томас Олд та көп ұзамай қайтыс болды, ал Кэри оның бизнесін жалғастырды, сол кезде еврей, итальян, голланд және француз тілдерін өзі үйренді, көбінесе аяқ киім тігу кезінде оқыды. Кэри өзінің қарапайым тегін мойындап, өзін аяқ киім шебері деп атады. Джон Браун Майерс Кэридің өмірбаянын «Аяқ киім шебері Уильям Кэри – қазіргі миссионерлік істің әкесі және негізін қалаушысы» деп атады.

Баптисттер миссионерлік қоғамының құрылуы

Кейін ол жергілікті баптистердің жаңадан құрылған қауымдастығына қосылып, Джон Райланд, Джон Сатклиф және Эндрю Фуллер сияқты адамдармен танысты. Олар оны әр жексенбі сайын жақын маңдағы Ерлс-Бартон ауылында орналасқан шіркеуінде уағыздауға шақырды. 1783 жылдың 5 қазанында Уильям Кэри Райландпен шомылдырылып, баптист дініне кірді. 1785 жылы Кэри Моултон ауылының мектеп мұғалімі болып тағайындалды. Сондай-ақ, ол жергілікті баптист шіркеуінің пасторы болып қызмет етуге шақырылды. Осы уақыт ішінде ол Джонатан Эдвардстың "Кейінгі Дэвид Брейнердтің өмірі туралы есептемесін" және барлаушы Джеймс Куктың күнделіктерін оқып, бүкіл әлемде христиандық Ізгі хабарды тарату туралы алаңдады. Джон Элиот (1604 – 21 мамыр 1690), Жаңа Англиядағы пуритандық миссионер, және Дэвид Брейнерд (1718–47) Кэри үшін "қасиетті батырларға" және "ынталандырушыларға" айналды. 1789 жылы Кэри Лестердегі Харви-Лейн баптист шіркеуінің толық уақытты пасторы болды. Үш жылдан кейін, 1792 жылы, ол өзінің маңызды миссионерлік манифестін жариялады: "Мейірімсіздерді дінге көндіру үшін христиандардың құралдарды пайдалану міндеттемелері туралы зерттеу". Бұл кішкентай кітап бес бөлімнен тұрады. Бірінші бөлім – миссионерлік қызметтің теологиялық негіздемесі, онда Исаның бүкіл әлемді шәкірт ету туралы (Маттай 28:18-20) бұйрығы христиандар үшін міндетті болып қала береді. Екінші бөлім миссионерлік қызметтің тарихын баяндайды, алғашқы шіркеуден бастап Дэвид Брейнерд пен Джон Уэслимен аяқталады. Калькуттадағы алғашқы жылы миссионерлер өздерін қамтамасыз етудің және миссияларын құру үшін орын табудың жолдарын іздеді. Сондай-ақ, олар басқалармен қарым-қатынас жасау үшін бенгал тілін үйрене бастады. Томас досының екі индиго фабрикасы бар еді және оған менеджерлер қажет болды, сондықтан Кэри отбасымен батысқа, Миднапорға көшіп барды. Кэри индиго зауытын басқарған алты жыл ішінде бенгал тіліндегі Жаңа Келісімнің алғашқы нұсқасын аяқтады және миссионерлік қауымның құрылу принциптерін, соның ішінде қауымдастықпен өмір сүру, қаржылық тәуелсіздік және жергілікті пасторларды даярлау мәселелерін ойластыра бастады. Оның ұлы Питер дизентериядан қайтыс болды, бұл басқа да стресс факторларымен бірге Доротидің ешқашан сақайналмаған жүйкелік құлауына әкелді. Сол жылдың соңында миссия алғашқы мүбәшшер, Кришна Пал есімді индуіске ие болды. Олар сондай-ақ жергілікті Дания үкіметінің және сол кездегі Үндістанның генерал-губернаторы Ричард Уэлслидің жақсы ықыласын қамсыды. 1799 жылдың мамыр айында Уильям Уорд, Ханна және Джошуа Маршман Англиядан келіп, Кэридің жұмысына қосылды. Бұл үш адам Серампур үштігі деп аталды. Индуистердің христиан дінін қабылдауы миссионерлер үшін өз касталарын сақтап қалудың дұрыс-бұрыстығы туралы жаңа сұрақ тудырды. 1802 жылы Кришна Палдың қызы Судра брахманға үйленді. Бұл үйлену шіркеудің касталық айырмашылықтарды жоққа шығаратынын көрсетті. Брансдон мен Томас 1801 жылы қайтыс болды. Сол жылы генерал-губернатор мемлекеттік қызметкерлерді оқыту үшін Форт-Уильям колледжін құрды. Ол Кэриге бенгал тілінен профессорлық қызмет ұсынды. Кэридің колледждегі әріптестерінің арасында бенгал тілін меңгерген ғалымдар да болды, оларға бенгал тіліндегі келісімді түзету үшін кеңес сұрауға болатын. Оның әріптестерінің бірі Мадан Мохан болды, ол оған санскрит тілін үйретті. Ол сондай-ақ бенгал және санскрит тілдерінің грамматикасын жазды және Киелі кітапты санскрит тіліне аударуды бастады. Ол сондай-ақ генерал-губернатормен ақылдасып, индуисттік қасиетті жазбаларда негіз жоқ екенін анықтағаннан кейін, нәрестелерді құрбан ету және суттей сияқты әдеттерді тоқтатуға көмектесу үшін ықпалын пайдаланды (бірақ соңғысы 1829 жылға дейін жойылмады). Дороти Кэри 1807 жылы қайтыс болды. Оның денсаулығының нашарлауына байланысты ол көп бұрын миссияның белсенді мүшесі болмай қалды, ал оның жағдайы миссияға қосымша ауыртпалық болды. Джон Маршман Кэридің зерттеулері мен аудармалары туралы былай деп жазды: "Жақын бөлмеде ақылсыз әйелі тұрды, ол көбінесе қатты күйзеліске ұшырады". Бірнеше достары мен әріптестері Уильямға Доротиді психиатриялық ауруханаға жатқызуға кеңес берді. Бірақ ол ондағы күтімнен қорқып, оны отбасының үйінде қалдыруды жөн көрді, тіпті балалар оның ашу-ызасына ұшыраса да. 1808 жылы Кэри қайтадан тұрмысқа шықты. Оның жаңа әйелі Шарлотта Румохр, оның шіркеуінің даниялық мүшесі, Доротиден айырмашылығы, Кэридің интеллектуалды теңдесі болды. Олар 13 жыл бірге өмір сүрді, ол қайтыс болғанға дейін. Миссиядағы баспаханадан бенгал, санскрит және басқа да маңызды тілдер мен диалекттердегі Киелі кітап аудармалары шығарылды. Бұл тілдердің көптегені бұрын басылмаған еді; Уильям Уорд әріптерді қолмен жасауға мәжбүр болды. Кэри санскрит тілінен түпнұсқа әдебиет пен қасиетті жазбаларды аудара бастады, оларды өз елдеріне түсінікті ету үшін. 1812 жылдың 11 наурызында баспаханадағы өрт 10 000 фунт стерлинг сомасындағы зиян келтірді және жұмысты жойды. Зардап шеккендердің арасында Кэридің санскрит әдебиетінің аудармасының көп бөлігі және санскрит және оған байланысты тілдердің көптілді сөздігі болды, егер аяқталған болса, бұл маңызды тіл біліміне үлкен үлес болар еді. Алайда, баспа машинасы мен әріптер сақталды және миссия алты айдан кейін басылымды жалғастыра алды. Кэридің өмірінде миссия 44 тіл мен диалектте Киелі кітапты толық немесе жартылай басып, таратып берді. Сондай-ақ, 1812 жылы Адонирам Джадсон, Үндіге жол тартқан американдық конгрегациялық миссионер, Кэримен кездесуге дайындалып, шомылу туралы кітапты зерттеді. Оның зерттеулері оны баптист болуға итерді. Кэридің американдық баптистерді Джадсон миссиясын қолдауға шақыруы 1814 жылы Американың бірінші баптист миссионерлік кеңесінің құрылуына әкелді, ол АҚШ-тағы баптист діні үшін шетелдік миссиялардың Бас миссионерлік конвенциясы деп аталды, кейіннен Триенналды конвенция деп белгілі болды. Бүгінгі күнгі көптеген американдық баптист конфессиялары тікелей немесе жанама түрде осы конвенциядан шыққан. 1818 жылы миссия өсіп келе жатқан шіркеу үшін жергілікті пасторларды даярлау және каста мен елге қарамастан баршаға өнер мен ғылым бойынша білім беру үшін Серампур колледжін құрды. Дания королі Фредерик VI 1827 жылы колледжге Азиядағы алғашқы жоғары білім беру мекемесі мәртебесін берген корольдық жарлық берді. 1820 жылы Кэри Калькуттадағы Алипореде Үндістанның аграрлық-бақшалық қоғамын құрды, бұл оның ботаникаға деген құштарлығын көрсетті. Уильям Роксбург демалысқа кеткенде, Кэриге Калькуттадағы ботаникалық бақты күтуге сенім артты. Careya туысы оның құрметіне аталды. Кэридің екінші әйелі Шарлотта 1821 жылы қайтыс болды, содан кейін оның үлкен ұлы Феликс қайтыс болды. 1823 жылы ол үшінші рет, Грейс Хьюз есімді жесірге үйленді. Миссионерлік қоғамның қатары өскен сайын, ескі миссионерлер қайтыс болғанда және олардың орнына тәжірибесі аз адамдар келгенде ішкі келіспеушілік пен наразылық күшейді. Кейбір жаңа миссионерлер қауымдастықпен өмір сүруге дайын болмады, тіпті "жеке үй, ат және қызметшілер" талап етті. Кэри, Уорд және Маршманның қатаң еңбек этикасына үйренбеген жаңа миссионерлер ағаларын, әсіресе Маршманды диктаторлық деп санады, оларға ұнамайтын жұмыстарды тапсырды. Англиядағы қоғам хатшысы болған Эндрю Фуллер 1815 жылы қайтыс болды, ал оның ізбасары Джон Дайер қоғамды бизнес жолымен қайта ұйымдастыруға және Серампур миссиясының барлық мәселелерін Англиядан басқаруға тырысқан бюрократ болды. Олардың айырмашылықтары шешілмейтін болды және Кэри ол құрған миссионерлік қоғаммен ресми түрде байланысты үзіп, миссия мүлігін тастап, колледж аумағына көшіп кетті. Ол өмірінің соңына дейін тыныш өмір сүрді, 1...

Үндістандағы өмір

Кейридің Үндістандағы қызметі туралы білетін нәрселердің көбісі миссионерлердің елге жіберген есептерінен белгілі. Комарофф, Торн, Ван дер Вир және Брайан Пеннингтон сияқты тарихшылар осы есептердегі Үндістан бейнесі олардың контекстінде және оның евангелистік және отаршылдық идеологиясын ескере отырып мұқият қарастырылуы керектігін атап өтті. Бұл есептерді шетелдік миссионерлік жұмыстың дұрыстығына сенген адамдар жазған, ал хаттарда шетелдіктердің тәжірибесі сипатталған, олар үнді халқының, еуропалық шенеуніктердің және бәсекелес христиандық топтардың наразылығына тап болды. Олардың мәдениет және индуизм туралы жазбалары Бенгалияда жасалды, онда уағыз айту физикалық, саяси және рухани тұрғыдан қиын болды. Кейри өздерінің англо-үндістеріне санскритті "отаршылдық мақсаттарға сәйкес" үйренуді және түсіндіруді ұсынды, "осылайша алданып қалғандардың назарын аудару үшін, сөйлеушінің тақырыпты жақсы білетініне сендіру қажет. Мұндай жағдайда санскрит білімі құнды" деді. Ал Дж. Б. Майерс тек Каридің әйелі Доротидің Индиядағы қызметінің алғашқы жылдарындағы психикалық ауруынан және одан туындаған қиындықтарына ғана қысқаша тоқталды. Соңғы кезде Бектың Дороти Кэридің өмірбаяны оқиғаға толыққанды сурет салды: Уильям Кэри отбасын таныс ортадан алып, білімсіз, он сегізінші ғасырдың британдық жұмысшы табының әйелі үшін әлемдегі ең қиын мәдениеттердің біріне орналастыруға тырысты. Осы өзгерістерге бейімделудегі үлкен қиындықтарға тап болған ол эмоционалды және, соңында, психикалық тұрғыдан бейімделе алмады, ал күйеуі оған көмектесе алмады, себебі ол не істеу керектігін білмеді. Кейри тіпті 1795 жылғы 5 қазанда Англиядағы әпкелеріне: "Мен біраз уақыттан бері өмірімді жоғалту қаупіндемін. Оның санасын жейтін басты жамандық - қызғаныш" деп жазды. Доротидің психикалық күйзелісі ("осы уақытта Уильям Кэри алғашқы үнді нақты жолға түскен адамын шүкіршілікке шақырды және оның ұлы Феликс, оның әйелі күшпен бөлмесіне қамалып, есінен шығып айқайлады") сөзсіз басқа отбасылық проблемаларға әкелді. Джошуа Маршман 1800 жылы Кэридің төрт ұлын алғаш рет кездескенде, оларға көрсетілген немқұрайлылыққа таң қалды. 4, 7, 12 және 15 жастағы олардың тәртібі болмады, әдепсіздік танытты және тіпті білім алмады.

Эсхатология

Иен Мюррейдің "Пуритандық үміт" атты зерттеуінен басқа, Кэридің көптеген өмірбаянында оның негізгі миссионерлік манифестінде білдірілгендей, мыңжылдықтан кейінгі эсхатологиясына онша көңіл бөлінбеген, тіпті Брюс Дж. Николстың "Уильям Кэридің теологиясы" атты мақаласында да ескерілмеген. Кэри кальвинист және мыңжылдықтан кейінгі көзқарастас болған. Оның жетістіктерін талқылайтын екі диссертация (Оссорен мен Поттс) оның теологиясының үлкен бөліктерін назардан тыс қалдырған. Оның миссионерлік құлшынысында маңызды рөл атқарған эсхатологиялық көзқарастары да еске алынбаған. Бір ерекшелік – Джеймс Бектың оның бірінші әйелі туралы жазған өмірбаянында кездеседі.

Аударма, білім беру және мектептер

Кейри бенгал тілінің ғана емес, көптеген басқа да үнді тілдерінің, соның ішінде санскрит тілінің ежелгі түбірін зерттеуге көп күш-жігер мен уақытын жұмсады. Форт-Уильям колледжімен бірлесіп, Кэри индуистік классикалық шығармаларды ағылшын тіліне аударуды қолға алды, бастапқыда үш томдық «Рамаяна» дастанымен айналысты. Содан кейін ол Киелі кітапты бенгал, ория, маратхи, хинди, асаме, санскрит тілдеріне және оның бөліктерін басқа да диалекттер мен тілдерге аударды. 30 жыл бойы колледжде Бенгал, Санскрит және Маратхи тілдерінің профессоры болып қызмет етіп, 1805 жылы маратхи грамматикасы бойынша алғашқы кітапты жариялады. Кэри құрған Серампур Миссиясы баспасы «үнді халқының ретсіз және ұмытылған тілдері үшін қымбат әріптерді құюды үнемі маңызды санаған» жалғыз баспа деп есептеледі. Кэри мен оның командасы оқулықтар, сөздіктер, классикалық әдебиет және басқа да басылымдарды шығарды, олар бастауыш сынып оқушыларына, колледж студенттеріне және жалпы жұртшылыққа қызмет етті, соның ішінде кейінгі басылымдарға үлгі болған алғашқы жүйелі санскрит грамматикасын да қамтыды. 1700-ші жылдардың соңы мен 1800-ші жылдардың басында Үндістанда тек белгілі бір әлеуметтік топтардың балалары ғана білім алатын, тіпті ол да негізгі есеп және индуизм дінімен шектелген еді. Оқуға тек брахмандар мен жазушылардың еркектері ғана мүмкіндік алатын, ал әйелдер мүлдем оқымаған. Кэри жексенбілік мектептер ашты, онда балалар Киелі кітапты оқулық ретінде пайдаланып оқуға үйренді. 1794 жылы Кэри өзінің қаражаты есебінен бүкіл Үндістандағы алғашқы бастауыш мектепті ашты. Кэри бастаған мемлекеттік білім беру жүйесі, әйелдерге білім берудің мүмкін емес деп есептелген дәуірде, қыздарды да қамтуға мүмкіндік берді. Кэридің еңбегі бүкіл Үндістанда ағылшын тілінде білім беретін Христиандық жергілікті білім беру қоғамының қалыптасуына бастау болды деп саналады.

Мұрасы мен ықпалы

Уильям Кэри Үндістанда 41 жыл демалыссыз қызмет етті. Оның миссионерлік қызметі миллиондаған халқы бар елде 700-ге жуық адамды дінге кіргізді, бірақ ол Киелі кітапты аудару, білім беру және әлеуметтік реформа саласында зор негіз қалады. Оның ілімі, аудармалары, жазбалары мен басылымдары, білім беру ошақтары мен әлеуметтік реформаларға тигізген әсері «үнді мәдениетінің құлдыраудан өрлеуге бет бұрған шешуші сәтін» белгіледі делінеді. Кэри Үндістанды пайдалану үшін жат жұрт ретінде емес, әсем әкесінің сүйіп, құтқаруға тиіс жері ретінде қарастырды. Ол табиғатты қорқытудың, оған жалтарудың немесе табынудың орнына, оны түсініп, басқаруға, мистицизм үйреткендей, адамның ақыл-ойына тосқау қоюдың орнына дамытуға сенді. Ол әдебиет пен мәдениетті құрдымға жібермей, оның құндылығын бағалауға шақырды. Кэридің өте қарқынды өзгерістерді талап етуі Баптист Миссионерлік қоғамын құруға себеп болды. Кэри есімімен аталған кем дегенде он бір мектеп бар: Сиднейдегі Уильям Кэри Христиан мектебі (WCCS), Жаңа Оңтүстік Уэльс штаты, 1876 жылы Калифорния штатының Пасадена қаласында құрылған Уильям Кэри Халықаралық университеті, Ванкувердегі Кэри Теологиялық колледжі, Британдық Колумбия провинциясы, Оклендтегі Кэри Баптист колледжі, Жаңа Зеландия, Мельбурндағы Кэри Баптист грамматикалық мектебі, Виктория штаты, Шри-Ланкадағы Кэри колледжі, 1892 жылы Миссисипи штатының Хаттисбург қаласында құрылған Уильям Кэри университеті және Австралияның Перт қаласындағы Кэри Баптист колледжі. Бангладештің Читтагонгтағы Уильям Кэри академиясы балабақшадан 12-сыныпқа дейін жергілікті және шетелдік балаларды оқытады, ал Уильям Кэри мемориалдық мектебі (Ағылшын тіліндегі білім беретін орта мектеп) Серэмпурда, Хуглиде жұмыс істейді. Уильям Кэри Халықаралық мектебі 2008 жылдың 17 тамызында Бангладештің Дакка қаласында ағылшын тілінде ашылды.

Өнер бұйымдары

Паулерспуридегі (Нортгемптоншир) Сент-Джеймс шіркеуінде, Керидің крещениесі өткен және бала кезінде оқыған, Уильям Кериге арналған көрме бар. Моултондағы Кэри баптистік шіркеуінде Уильям Кериге қатысты артефактілердің жинағы және оның тұрған жақын маңдағы коттедж сақталған. Лестердегі Харви-Лейн баптистік шіркеуі, Кери Үндістанға аттанғанға дейін Англиядағы соңғы қызмет еткен шіркеуі, 1921 жылы өртенді. Керидің жақын маңдағы коттеджі 1915 жылдан бастап 1968 жылы жаңа жол жүйесі үшін бұзылғанға дейін "Кери естеліктері" мұражайы ретінде пайдаланылды. Мұражайдан құралатын артефактілер Лестердегі Чарльз көшесіндегі Орталық баптист шіркеуіне тапсырылды, онда Уильям Кери мұражайы орналасқан. Оксфордтағы Angus кітапханасы мен архивінде Керидің хаттарының ең ірі жинағы, сондай-ақ оның Киелі кітабы және оның аяқ киім шеберінің дүкенінен алынған белгі сияқты көптеген артефактілер сақталған. Уильям Кэри университетінің Хаттисбург кампусындағы Доннелл залындағы Уильям Кэри өмірі мен еңбектерін зерттеу орталығында Кериге тиесілі хаттар, кітаптар және басқа да тарихи заттардың үлкен жинағы бар.