Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құс сияқты динозаврлардың жойылған туысы
Extinct family of bird like dinosaurs
Шувууия – Монголияның соңғы креда кезеңінен табылған құс сияқты теропод динозаврлар туысы. Ол Alvarezsauridae туысының мүшесі, қазуға бейімделген қысқа, бірақ күшті алдыңғы аяқтары бар кішкентай целурозавр динозаврлары. Түрі (және жалғыз белгілісі) – Shuvuuia deserti, яғни "шөл құсы". Шувууия атауы монғол тіліндегі "шувуу" (шувуу) сөзінен шыққан, ол "құс" деген мағынаны білдіреді.
Shuvuuia is a genus of bird like theropod dinosaur from the late Cretaceous period of Mongolia. It is a member of the family Alvarezsauridae, small coelurosaurian dinosaurs which are characterized by short but powerful forelimbs specialized for digging. The type (and only known) species is Shuvuuia deserti, or "desert bird". The name Shuvuuia is derived from the Mongolian word shuvuu (шувуу) meaning "bird".
Сипаттама
Шувауия – кішкентай, жеңіл денелі жануар. Ұзындығы және дене массасы бойынша ол құс емес динозаврлардың ең кішкентайларының бірі. Бас сүйегі жеңіл салынған, ұзын, нәзік жақтары мен ұсақ тістері бар. Шувауия құс емес тероподтардың арасында бас сүйегінің прокинездік қозғалыс жасау қабілетімен ерекшеленеді; яғни, ол жоғарғы жақ сүйегін ми сауытынан тәуелсіз иілтіп алатын. Шувауияның артқы аяқтары ұзын, нәзік және қысқа есікті, бұл оның жүгіруге қабілетті екенін көрсетеді. Алдыңғы аяқтары, керісінше, ерекше қысқа және күшті құрылымды болған. Бастапқыда Шувауия және басқа альварессауридтердің алдыңғы аяқтарында бір ғана саусақ бар деп есептелгенімен, жаңа үлгілер бұрынғы үлгілерден белгілі болған үлкен баспаушыққа қоса, екінші және үшінші саусақтарының қысқарғандығын көрсетті. Шувауияның қазбалары қазіргі уақытта Джадохта формациясының екі орнынан белгілі: Ухаа Толгод және Төгрогиин Шире. Бұл орындар шамамен 75 миллион жыл бұрын (кеш Кампан кезеңі) пайда болған деп саналады. Сол кездегі басқа туыстарға Велоцираптор және Протоцератопс кірген.
Shuvuuia was a small and lightly built animal. At in length and in body mass, it is one of the smallest known non avian dinosaurs. The skull is lightly built with long and slender jaws and minute teeth. Shuvuuia is unique among non avian theropods in the skull's ability to perform prokinesis; that is, it could flex its upper jaw independently of its braincase. The hindlimbs of Shuvuuia were long, slender, and short toed, which may indicate significant running capabilities. The forelimbs, however, were unusually short and powerfully constructed. Although originally Shuvuuia and other alvarezsaurids were thought to have only a single digit on the front limb, newer specimens show the presence of reduced second and third fingers in addition to the massively enlarged thumb known from previous specimens. Fossils of Shuvuuia are currently known from two locations within the Djadochta Formation: Ukhaa Tolgod and Tögrögiin Shiree. These sites are thought to be about 75 million years old (late Campanian age). Contemporary genera included Velociraptor and Protoceratops.
Түнгі бейімделу және тамақтану
Басқа альварессауридтер сияқты, Шувууия алдыңғы аяқтарымен жәндіктердің ұяларын ашқан, ал нәзік, ерекше жылдам жауырымен осындай қоректі іздеген болуы мүмкін. Дегенмен, осы терроподтың құлақтарын талдауға негіделген жаңа зерттеулер, ол шын мәнінде, сұңқарға ұқсас, түнгі аңшы болғанын көрсетеді. Ол күшті аяқтарымен қорегін қуалап, ал қолымен жәндіктер мен сүтқоректілер сияқты ұсақ қоректі тесіктерден және бұталардан қазып шығарған. Оның лагенасы амбар бүркітінікімен шамалас, бұл оған тамаша түнгі көру қабілетімен қатар, керемет есту қабілетін сыйлаған (көздің склералық сақинасын қарап талдау арқылы анықталды), осының арқасында ол толық қараңғыда аң аулауға мүмкіндік алған, бұл оны күндізгі өмір салған Dromaeosaurus және Alioramus сияқты басқа терроподтардан ерекшелендіреді.
Like other alvarezsaurids, Shuvuuia may have used its forelimbs to open insect nests, and its slender, unusually mobile jaws to probe after such prey. However, new research based on analysis of the theropod's ears suggests that it was actually an owl like, nocturnal hunter which used its strong legs to run down prey, and its arms to dig small prey such as insects and mammals out of burrows and shrubs; its lagena is about the same size as that of barn owls, giving it superb hearing in addition to its fantastic night vision (analyzed by looking at its scleral ring) allowing it to potentially hunt in complete darkness, unlike other theropods to which it has been compared, such as the apparently diurnal Dromaeosaurus and Alioramus.
Қауырсын
IGM 100/977 үлгісі Шувууияның қазіргі құстар қауырсындарының орталық тірегіне (rachis) ұқсас ұсақ, қуыс, түтік тәрізді құрылымдармен қоршалған күйде табылған. Өте нашарлап, жақсы сақталмаған болса да, биохимиялық талдаулар осы құрылымдарда бета-кератин ақуызының ыдырау өнімдері бар екенін, және одан да маңыздысы, альфа-кератиннің жоқтығын көрсетті. Бета-кератин жорғалаулылар мен құстардың тері және қауырсын жасушаларының барлығында кездеседі, бірақ альфа-кератин құстардың қауырсындарында толығымен болмайды. Осы тұжырымдар Шувууия нашар сақталғанына қарамастан, қауырсынмен жабылған болуы мүмкін екенін көрсетеді.
Specimen IGM 100/977 of Shuvuuia was found surrounded by small, hollow, tube like structures resembling the rachis (central vane) of modern bird feathers. Though highly deteriorated and poorly preserved, biochemical analyses later showed that these structures contain decay products of the protein beta keratin, and more significantly, the absence of alpha keratin. While beta keratin is found in all integumentary (skin and feather) cells of reptiles and birds, only bird feathers completely lack alpha keratin. These findings show that, though poorly preserved, Shuvuuia likely possessed a coat of feathers.