Португалиялық алаяқ: Банкнота дағдарысының шебері

Кіріспе

Португалиялық алаяқ

Артур Виргилио Альвес Рейс (Лиссабон, 8 қыркүйек 1896 – 9 шілде 1955) – 1925 жылы Португалия банкіне қарсы тарихтағы ең ірі алаялықтардың бірін жасаған португалиялық қылмыскер, бұл оқиға көбінесе Португалия банкноталары дағдарысы деп аталады.

Ерте өмір

Альвес Рейс қарапайым отбасының баласы еді; оның әкесі қаржылық қиындыққа тап болған, кейін банкрот деп жарияланған жаназа бюросының иесі болды. Рейс инженер мамандығын оқығысы келді. Ол білімін бастады, бірақ 1916 жылдың тамызында Мария Луиза Жакобети де Азеведоға, Октавио Жакобети де Азеведоның қарындасына және де Азеведо мен Беатристің қызына үйлену үшін бірінші курстың ортасында тастап кетті. 1916 жылы ол Португалияның колониясы болған Анголаға эмиграциялауға шешім қабылдады, онда байлық табуға және әйелінің отбасы тарапынан келген қаралаудан құтылуға тырысты, себебі олардың әлеуметтік мәртебесі әртүрлі болды. Анголаға аттанғанға дейін Рейс Оксфорд университетінің «Инженерлік политехникалық мектебінің» дипломын жасап алды, бірақ бұл мектеп болған жоқ. Ол инженерлік ғылымдарды, геологияны, геометрияны, физиканы, металлургияны, таза математиканы, палеографияны, электр және механикалық инженерияны және қолданбалы механиканы оқыған деп мәлімдеді. Рейстің жоспарының кілті – келісімшарттың жалған екенін тек өзі білгендігінде еді. Ол үкіметтердің ақша-кредит саясатына қатысты кең таралған цинизмді және Португалияның жемқорлыққа және жеке мүдделерді қорғауға беделділігін пайдаланып, операциясына көмектескендерге олардың ісіне Банктің құпия қолдауы бар екеніне сендірді. Кейіннен Рейстің негізгі серіктестері – голланд саудагері Карел Маранг ван Ийссельвире, неміс саудагері Адольф Хеннис және Жозе Бандейра (Португалияның Нидерландыдағы елшісі Антонио Бандейраның інісі) жобаның заңды екеніне сенгендерін мәлімдеді. Рейс серіктестерін таңдауда сәтті болды немесе бақытты болды; қазіргі уақытта заңды болғанымен, әрбір адамның өткені күмәнді болды және техникалық тұрғыдан заңды, тіпті көлеңкелі болса да, оған қарсы емес еді, әсіресе егер ол осындай ірі инсайдерлерді қамтыса. Рейс ғана ішкі адамдардың жоқ екенін және оның барлық құжаттарының құнды емес екенін білді, бірақ прокурорлар мен журналистер кейіннен серіктестерінің сенімі схема дамыған сайын күмәнді болғанын айтты. Кредит пен эмиссия саяси тұрғыдан танымал болмайды деген сылтаумен және бұл банк инсайдерлерінің ашкөздігі екенін білдіріп, операцияның барлығы терең құпиялылықта жүргізілді. Рейс Лиссабоннан келген мердігерлеріне бұл мәселені өте құпия ұстауды, олардың көрнекті серіктестерін ұялтудан және саяси қарсылықтарға байланысты келісімнің бұзылу қаупінен сақтауды ескертті. Карел Маранг жұмыс үшін ескі және беделді голланд баспаханасы – Joh. Enschedé-ге жүгінді. Қоса берілген үлгілерді қарап, олардың Лондонның Waterlow and Sons Limited фирмасының, британдық баспахананың, олар да ескі және танымал екенін айтты. Келісімшартта жаңа банкноттар қолданыстағы банкноттармен толық сәйкес болуы керек екендігі талап етілгендіктен, голланд фирмасы Марангқа Waterlow-қа тапсыруды ұсынды, өйткені олардың тақталары бар еді және тақталарды дәл қайта жасау мүмкін емес еді. 1924 жылдың 4 желтоқсанында Маранг сэр Уильям Уотерлоуға Joh. Enschedé компаниясынан таныстыру хатымен жүгінді. Маранг саяси себептерге байланысты келісімшарттың ең жоғары құпиялылықты талап ететінін түсіндірді және Уотерлоу Лиссабоннан тиісті құжаттаманы жақын арада алатынын уәделеді. Маранг Нидерландыда сотталып, 11 айға сотталды. Ол түрмеге отырудың орнына елден кетіп қалды. Кейіннен ол Францияда шағын электр жабдықтарын шығаратын компанияны сатып алып, ақырында беделді өндіруші, отбасылық адам және француз азаматы болды. Ол өркендеген фирманың басқаруын ұлдарына тапсырды және 1960 жылдың 13 ақпанында Канн қаласындағы демалыс үйінде қайтыс болды. Waterlow & Sons компаниясының бизнесі толыққанды қалпына келмеді; ол 1961 жылы De La Rue компаниясымен сатып алынды. Сэр Уильям Уотерлоу баспахана президенті лауазымынан босатылып, 1929 жылы Лондонның лорд-мэрі болып сайланды. Ол 1931 жылдың 6 шілдесінде Лордтар палатасының соңғы үкімі шығар алдында перитониттен қайтыс болды.

Alves Reis was a child of a humble family; his father was a financially troubled undertaker who ended up being declared insolvent. Reis wanted to study engineering. He started his degree but quit in the first year to marry Maria Luísa Jacobetti de Azevedo, sister of Octávio Jacobetti de Azevedo and daughter of de Azevedo and Beatriz, in August 1916. In 1916, he decided to emigrate to Portuguese Angola, at the time a Portuguese colony, to try to make a fortune and escape the humiliations from his wife's family, due to their differences in social status. Before departing to Angola, Reis forged himself a diploma from Oxford University's "Polytechnic School of Engineering", a department that did not exist. He supposedly studied engineering sciences, geology, geometry, physics, metallurgy, pure mathematics, paleography, electric and mechanical engineering and applied mechanics. The key to Reis's plan was that only he knew that the contract was forged; trading on the period's widespread cynicism about the monetary policies of governments and on Portugal's reputation for corruption and self dealing, he convinced the others who assisted in his operation that what they were doing had the clandestine support of the Bank. Reis' key associates, Dutch trader Karel Marang van IJsselveere, German trader Adolph Hennies, and José Bandeira (brother of António Bandeira, the Portuguese Ambassador to the Netherlands) later claimed to have believed the project was legitimate throughout. Reis had been lucky or fortunate in his selection of associates; although currently legitimate, each man had checkered pasts and had no objections to engaging in an enterprise that was technically legal even if shady, especially if it involved such major insiders. Reis alone knew unquestionably that there were no insiders and his various documents were worthless, though prosecutors and journalists later suggested that the continuing credulity of his associates as the scheme progressed strained belief. On the pretext that the supposed loan and issuance would be politically unpopular, and with the implication that it was a bit of sharp practice by bank insiders, the entire operation was conducted in an atmosphere of deep secrecy. It was vital, Reis emphasized to his contractors from Lisbon, that the matter be kept quite confidential to avoid embarrassing their prominent silent partners and risking the whole deal being scotched in the face of political opposition. Karel Marang approached Joh. Enschedé, an old and respected Dutch printing firm for the job. Reviewing the attached sample notes, they said they were the work of Waterlow and Sons Limited of London, a British printer almost as old and eminent. Since the contract insisted that the new notes be identical to the existing issue, the Dutch firm suggested that Marang take the job to Waterlow since they already had the plates and it was almost impossible to reproduce plates exactly. On 4 December 1924, Marang approached Sir William Waterlow with a letter of introduction from the Joh. Enschedé company. Marang explained that for political reasons the contract required utmost discretion and promised that Waterlow would shortly receive appropriate documentation from Lisbon. Marang was tried in the Netherlands and sentenced to 11 months. He left the country rather than serve prison time. He later purchased a small electrical manufacturer in France, eventually becoming a respected manufacturer, family man, and French citizen. He turned over management of the prosperous firm to his sons and died at his vacation home in Cannes on February 13, 1960. Waterlow & Sons' business never completely recovered; it was finally acquired by De La Rue in 1961. Sir William Waterlow had been dismissed as president of the printing house and was elected Lord Mayor of London in 1929. He died of peritonitis on 6 July 1931 before the final judgment of the House of Lords.

Танымал мәдениетте

Алдамшылық 1974 жылы итальяндық телесериалда "Аккадде а Лисбона" ("Бұл Лиссабонда болды") деп көрсетілді; Рейсті Паоло Стоппа сомдады. Ол сондай-ақ 1991 жылы Чехословакия-Батыс Германия телесериалы "Криминологиядағы оқиғалар" ("Dobrodružství kriminalistiky") аясындағы "Duplikát" атты эпизодтың тақырыбы болды. Рейсті Ян Тепли бейнеледі. 2000 жылы Альвес дос Рейстің өмірі бұрынғы Polícia Judiciária тергеушісі Франсиско Моита Флорес жазған 50 бөлімді португалдық телесериалда суреттелді, толық атауы "Альвес Рейс, сіздің қызметшіңіз" ("Alves Reis, Um Seu Criado") және RTP1 арнасында көрсетілді.