Адам Олеарий: ғалым, математик, географияшы және кітапханашы

Кіріспе

Неміс ғалымы, математигі, географы және кітапханашы Адам Олеарий (туған Адам Ольшлягер немесе Ольшлягер, 24 қыркүйек 1599 – 22 ақпан 1671) – неміс ғалымы, математигі, географы және кітапханашы. Ол Фредерик III, Гольштейн-Готторп герцогының Сафавид шахына (Иранға) жіберген елшісінің хатшысы болды және саяхаты барысындағы оқиғалар мен байқаулары туралы екі кітап жариялады.

Саяхат

Ол Магдебургке жақын Ашерслебен қаласында дүниеге келген. Оның әулетінің тегі май диірменшілерінің кәсібімен байланысты. Лейпцигте оқығаннан кейін Фридрих III-нің кітапханашысы және сарай математигі болды, ал 1633 жылы ол елшілер Филипп Крузиус, құқық маманы, және Гамбургтен келген саудагер Отто Брюггеманның хатшысы болып тағайындалды. Бұл елшілік герцогтың жаңадан құрылған Фридрихштадт қаласының Жібек жолының құрлықтағы соңғы нүктесі болуы үшін келісімдер жасау ниетімен Мәскеу және Парсыға жіберілді. Бұл елшілік 1633 жылғы 22 қазанда Готторптан басталды.

Осы іске қол жеткізгеннен кейін, олар 1635 жылғы 22 қазанда Гамбургтен қайтадан жолға шықты, 1636 жылғы 29 наурызда Мәскеуге келді. Олар 30 маусымда Мәскеуден Нижни Новгородқа жақын Балакнаға бет бұрды, онда олар бұрыннан (1634/1635 жж.) агенттерін Волгамен төмен қарай саяхаттау үшін кеме дайындауға жіберген болатын. Олардың үлкен өзенмен және Каспий теңізі арқылы саяхаты баяу болды және апаттар, әсіресе 1636 жылғы 14 қарашада Дарбанд маңында кемесінің құрға қалуы кедергі келтірді. Бірақ ақырында Шамахы (мұнда үш ай кешіктірілді), Ардабил, Солтания және Касвин арқылы олар Исфахандағы парсы сарайына жетті (3 тамыз 1637 ж.) және Сафави патшасы Шах Сафи (16 тамыз) оларды қабылдады. "Описание"-ның француз тіліндегі нұсқасын Абрахам де Викфорт (Voyages en Moscovie, Tartarie et Perse, par Adam Olearius, Paris, 1656) жариялады, ағылшын тіліндегі нұсқасын Кидвеллидің Джон Дэвис (Travels of the Ambassadors sent by Frederic, Duke of Holstein, to the Great Duke of Muscovy and the King of Persia, London, 1662; және 1669) жасады, ал голланд тіліндегі аудармасын Дитериус ван Вагененген (Beschrijvingh van de nieuwe Parciaensche ofte Orientaelsche Reyse, Utrecht, 1651) жасады; орыс бөлімдерінің итальян тіліндегі аудармасы да пайда болды (Viaggi di Moscovia, Viterbo and Rome, 1658). Ақын Пол Флеминг және Шығыс Үндістанға саяхаттары Олеарийдің саяхаттарымен бірге жарияланатын Дж. А. де Мандельсло елшілікке қатысты. Олеарийдің басшылығымен 1654 және 1664 жылдар аралығында Готторптың атақты глобусы мен армиллярлық сферасы жасалды; глобус 1713 жылы герцог Фридриктің немересі Кристиан Август Ресейдің Петр I-ге сыйлады. Олеарийдің жарияланбаған еңбектеріне "Лексикон Персикум" және басқа да парсы тіліндегі зерттеулер жатады. Монтескье өзінің сатирикалық "Lettres Persanes" (Персия хаттары, 1721) жазуында жергілікті колорит үшін оған сүйенді, бірақ ол француз аудармасын пайдаланды, "Relation de voyage de Moscovie, Tartarie et de Perse". Оның парсы әдебиетінің неміс тіліне аударған көптеген аудармаларының арасында Саадидің "Голистан: Персианишер Розентал" кітабы бар. In welchem viel lustige Historien von Schich Saadi in Persianischer Sprache beschrieben, 1654 жылы Шлезвигте Холвейн баспасында басылды.

With this accomplished, they started afresh from Hamburg on 22 October 1635, arrived at Moscow on 29 March 1636; and left Moscow on 30 June for Balakhna near Nizhniy Novgorod, to where they had already sent agents (in 1634/1635) to prepare a vessel for their descent of the Volga. Their voyage down the great river and over the Caspian Sea was slow and hindered by accidents, especially by grounding, as near Darband on 14 November 1636; but at last, by way of Shamakhy (three months' delay here), Ardabil, Soltaniyeh and Kasvin, they reached the Persian court at Isfahan (3 August 1637) and were received by the Safavid king, Shah Safi (16 August). A French version of the Beschreibung was published by Abraham de Wicquefort (Voyages en Moscovie, Tartarie et Perse, par Adam Olearius, Paris, 1656), an English version was made by John Davies of Kidwelly (Travels of the Ambassadors sent by Frederic, Duke of Holstein, to the Great Duke of Muscovy and the King of Persia, London, 1662; and 1669), and a Dutch translation by Dieterius van Wageningen (Beschrijvingh van de nieuwe Parciaensche ofte Orientaelsche Reyse, Utrecht, 1651); an Italian translation of the Russian sections also appeared (Viaggi di Moscovia, Viterbo and Rome, 1658). Paul Fleming the poet and J. A. de Mandelslo, whose travels to the East Indies are usually published with those of Olearius, accompanied the embassy. Under Olearius' direction the celebrated globe of Gottorp and armillary sphere were executed between 1654 and 1664; the globe was given to Peter the Great of Russia in 1713 by Duke Frederick's grandson, Christian Augustus. Olearius' unpublished works include a Lexicon Persicum and several other Persian studies. Montesquieu depended on him for local colour in writing his satiric Lettres Persanes (Persian Letters, 1721), though he used the French translation, Relation de voyage de Moscovie, Tartarie et de Perse. Among his many translations of Persian literature into German are Saadi's Golistan: Persianischer Rosenthal. In welchem viel lustige Historien von Schich Saadi in Persianischer Sprache beschrieben, printed in Schleswig by Holwein in 1654.