Кіріспе
Бұл мақала Норвегиядағы либерализмге шолу жасауды мақсат етеді. Ол негізінен Норвегия Парламенті – Стортингетте өкілдік алған, айқын қолдауға ие либералдық партиялармен шектеледі.
This article gives an overview of liberalism in Norway. It is limited to liberal parties with substantial support, mainly proved by having been represented in the Norwegian Parliament, Stortinget.
Өмірбаян
Либералдық партия (Venstre, сөзбе-сөз "сол") Норвегиядағы алғашқы ұйымдастырылған саяси күш болды және ұзақ уақыт бойы үстем саяси партия болды (1880-жылдардан 1920-жылдарға дейін). Екінші дүниежүзілік соғыстан бері ол шағын партиялардың біріне айналды, бірақ парламентте өкілдігі бар. Бүгінде Venstre – орталық либералдық партия. Venstre сондай-ақ Либералдық Интернационалдың негізін қалаушы мүшелерінің бірі. Venstre өзін «Норвегиядағы жалғыз либералдық партия» деп атайды, бірақ басқа партиялар да өздерін либералдық деп атағандықтан, бұл мәселе даулы. Консервативтік партия (Høyre, сөзбе-сөз "оң") Норвегиядағы екінші ұйымдастырылған саяси партия болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, ол бірнеше рет сайлауларда екінші ірі партия болды. Өз саясатында Høyre орташа деңгейде еркін нарықтық либерализмді қолдайды, әлеуметтік мәселелерде орташа консервативті көзқарас ұстанады. Дегенмен, партия ішінде либералдық бағытталған фракциялар бар. Прогресс партиясы (норвег. Fremskrittspartiet) 1973 жылы құрылды. Партия жылдар бойы нарықтық экономикаға, сондай-ақ кейбір әлеуметтік мәселелерге қатысты түрлі либералдық ұстанымдарды қолдады. 1980-жылдары партия либертариандық идеологияның ықпалында болды, бірақ 1990-жылдардың басынан бастап бұл ықпал азайды. 2006 жылдан бері партия әлеуметтік тұрғыдан консервативтік бағытқа қадам басты. Алайда, партия 2013 жылғы ұлттық конвенцияда бір жынысты некеге қолдау білдіргені және партия басшысы Сив Дженсеннің соңғы жаңалықтарда либерализмге баса назар аударғаны себепті, бұл жағдай соңғы уақытта белгілі бір дәрежеде өзгерген болуы мүмкін. Прогресс партиясы Батыс емес иммиграцияға да күмәмен қарады, бұл дәстүрлі либералдық құндылықтарға қайшы келеді. Партия бірнеше сайлауда Норвегиядағы екінші ірі партия болды, бірақ 2013 жылғы сайлауға дейін үкіметке қатыспады, ол кезде олар Консервативтік партиямен коалициялық үкімет құрды. Капиталистік партия (норвег. Liberalistene) – классикалық либерализм мен Laissez-faire капитализміне негізделген жаңа партия. Ол жеке адамның еркіндігі мен автономиясын жақтады. Бұл партия әлі парламентте өкілдігі жоқ. Либералдық халық партиясы (норвег. Det Liberale Folkepartiet) – объективизмге баса назар аударған шағын, классикалық либералдық партия. Ол ешқашан парламентте өкілдігі болған жоқ.
Тарих
Келесіде Норвегия либерализмінің оқиғалары, 19-шы ғасырдан басталады. 1884: Стортингеттегі либералдық және радикалдық топтар (соған дейін бірлесіп, кішкентай әріппен "venstre" деп аталатын) Venstre саяси партиясын құрды. Venstre сол жылы импичмент процесі арқылы қолданыстағы консервативті үкіметті құлатып, Venstre жетекшісі Йохан Свердруп Норвегияның Стортингет қатарынан шыққан тұңғыш премьер-министрі болды. 1888: Христиан консерваторларының тобы Venstre-ден бөлініп, Moderate Venstre (Орталық солшыл) партиясын құрды. Партия кейін Venstre-мен қайта бірікті, бірақ қазіргі Христиандық халық партиясы да Moderate Venstre-ді өз алдынғысы деп санайды. 1903: Venstre партиясының оң қанаты партиядан бөлініп, Frisinnede Venstre (Еркін ойлы либералдар партиясы) құрды. 1911: Радикалдық фракция Venstre-ден бөлініп, Arbeiderdemokraterne (Еңбекші демократтар) партиясын құрды. Бұл партия кейін Radikale Folkeparti (Радикалдық халық партиясы) деп аталды. 1936: Radikale Folkeparti Venstre партиясына қайта қосылды. Frisinnede Venstre басты консервативті партия Høyre (әдеби мағынасында – Оң) партиясымен біріктірілді. 1972: Норвегияның Еуропалық экономикалық қауымдастыққа (EEC) қосылу мәселесінде Venstre партиясы екіге бөлінді. EEC-ді қолдаған фракция Nye Venstre (Жаңа солшыл) партиясын құрды, кейіннен Det Liberale Folkeparti (Либералды халық партиясы) деп аталды. 1988: Venstre және Det Liberale Folkeparti қайта бірікті. 1992: Det Liberale Folkeparti партиясының бұрынғы мүшелері жаңа Либералды халық партиясын құрды. 1994: Популистік Прогресс партиясының либертариандық қанаты, оның ішінде Стортингеттің төрт депутаты, өз партиясын – Fridemokratene (Еркін демократтар) құрды немесе Det Liberale Folkepartiet-ке қосылды. 1997 жылғы жалпы сайлаудан кейін партияның маңызы жойылды. 2005: Venstre жалпы сайлауда парламентте он орын жеңіп алды, бұл 1972 жылдан бері Стортингеттегі ең ірі либералдық топты құрады. 2014: Liberalistene (Классикалық либералдар) құрылды. 2017: Det Liberale Folkeparti Liberalistene партиясымен бірікті.
1972: Venstre is split over the issue of Norway's accession to the European Economic Community. The Pro EEC faction forms Nye Venstre (New Left), later renamed Det Liberale Folkeparti (Liberal People's Party). 1988: Venstre and Det Liberale Folkeparti are reunited. 1992: Former members of the Det Liberale Folkeparti founded the a new Liberal People's Party. 1994: A libertarian wing of the populist Progress Party, counting among them four members of Stortinget, forms its own party, Fridemokratene (Free Democrats) or joined the Det Liberale Folkepartiet. The party is reduced to insignificance after the general elections of 1997. 2005: Venstre gains ten seats in Parliament at the general elections, forming the largest Liberal group in Stortinget since 1972. 2014: Liberalistene (Classical Liberals) was founded. 2017: Det Liberale Folkeparti merged with Liberalistene.