Бела IV: Венгрияның қайта құрушысы және моңғол шапқыншылығына қарсы күрескері

Кіріспе

Венгрия королі (1206–1270)

Бела IV (1206 – 3 мамыр 1270) – 1235 және 1270 жылдар аралығында Венгрия және Хорватия королі, 1254 жылдан 1258 жылға дейін Штирия герцогы. Король Андраш II-нің үлкен ұлы ретінде, ол 1214 жылы әкесінің тірі кезінде ықпалды ақсүйектер тобының бастамасымен таққа отырғызылды. Беланың таққа отыруына қарсы болған әкесі, 1220 жылға дейін оған билік ететін жер беруден бас тартты. Осы жылы Бела Славония герцогы болып тағайындалды, сонымен қатар Хорватия және Далмацияда билік құқығына ие болды. Сол кезде Бела Никея императоры I Ласкаристің қызы Марияға үйленді. 1226 жылдан бастап ол Трансильвания герцогі ретінде билік етті. Ол провинциясының шығысындағы далаларда тұратын, дінсіз құмандар арасында христиандық миссияларды қолдады. Кейбір құмандық басшылары оның үстемдігін мойындады және ол 1233 жылы Кумания королі атағын алды. Король Андраш 21 қыркүйекте 1235 жылы қайтыс болды және Бела оның орнына отырды. Ол әкесінің тұсында әлсіреген корольдік билікті қалпына келтіруге тырысты. Осы мақсатта ол өзінің алдыңғыларының жер бергендерін қайта қарастырып, бұрынғы корольдік иеліктерін қайтарып алды, бұл ақсүйектер мен дін қызметкерлерінің наразылығын тудырды. 1241 жылдың 11 сәуірінде моңғолдар Венгрияға шапқындап, Мохи шайқасында Бела әскерін талқандады. Ол шайқас алаңынан қашып құтылды, бірақ моңғол отряды Адриатика теңізінің жағалауындағы Трогир қаласына дейін оны қуды. Шапқыншылықтан аман қалғанмен, моңғолдар 1242 жылдың наурыз айында күтпеген жерден кері шегінгенше елді қиратты. Бела патшалығын моңғолдардың екінші шабуылына дайындау үшін радикалды реформалар жүргізді. Ол барондар мен дін қызметкерлеріне тас қамалдар салуға және жеке қарулы күштерін құруға рұқсат берді. Ол бекінілген қалалардың дамуын ынталандырды. Оның билігінде Киелі Рим империясы, Польша және басқа да көршілес аймақтардан мыңдаған қоныс аударушылар халық азайтқан жерлерге қоныстанды. Беланың қираған елін қайта құруға жасаған күш-жігері оған «мемлекеттің екінші негізін салушысы» (második honalapító) деген атақ әкелді. Ол моңғолдарға қарсы қорғаныс одағын құрды, оған Галич князі Даниил Романович, Краков герцогы Болеслав Таза және басқа русь және поляк князьдері кірді. Оның одақтастары 1254 жылы Штирия герцогтігін басып алуға көмектесті, бірақ ол алты жылдан кейін Богемия королі II Оттокарға жоғалды. Беланың билігі кезінде 1250 жылдары Венгрияның оңтүстік шекарасында кең буферлік аймақ құрылды, оған Босния, Баранч (Браничево, Сербия) және басқа жаңадан бағындырылған аймақтар кірді. Беланың үлкен ұлы және мұрагері Степанмен қарым-қатынасы 1260 жылдардың басында шиеленісті, өйткені қарт король өзінің қызы Анна мен кіші ұлы Белаға, Славония герцогына, көбірек қызығушылық танытты. Ол Дунай өзенінің шығысындағы Венгрия Корольдігінің жерлерін Степанға беруге мәжбүр болды, бұл 1266 жылға дейін созылған азаматтық соғысқа әкелді. Дегенмен, Беланың отбасы оның діншілдігімен танымал болды: ол францискандық третиар ретінде қайтыс болды, ал оның үш киелі қызы – Кунигунда, Йоланда және Маргареттің қасиеттілігі Рим Папасы тарапынан расталды.

Béla IV (1206 – 3 May 1270) was King of Hungary and Croatia between 1235 and 1270, and Duke of Styria from 1254 to 1258. As the oldest son of King Andrew II, he was crowned upon the initiative of a group of influential noblemen in his father's lifetime in 1214. His father, who strongly opposed Béla's coronation, refused to give him a province to rule until 1220. In this year, Béla was appointed Duke of Slavonia, also with jurisdiction in Croatia and Dalmatia. Around the same time, Béla married Maria, a daughter of Theodore I Laskaris, Emperor of Nicaea. From 1226, he governed Transylvania as duke. He supported Christian missions among the pagan Cumans who dwelled in the plains to the east of his province. Some Cuman chieftains acknowledged his suzerainty and he adopted the title of King of Cumania in 1233. King Andrew died on 21 September 1235 and Béla succeeded him. He attempted to restore royal authority, which had diminished under his father. For this purpose, he revised his predecessors' land grants and reclaimed former royal estates, causing discontent among the noblemen and the prelates. The Mongols invaded Hungary and annihilated Béla's army in the Battle of Mohi on 11 April 1241. He escaped from the battlefield, but a Mongol detachment chased him from town to town as far as Trogir on the coast of the Adriatic Sea. Although he survived the invasion, the Mongols devastated the country before their unexpected withdrawal in March 1242. Béla introduced radical reforms in order to prepare his kingdom for a second Mongol invasion. He allowed the barons and the prelates to erect stone fortresses and to set up their private armed forces. He promoted the development of fortified towns. During his reign, thousands of colonists arrived from the Holy Roman Empire, Poland and other neighboring regions to settle in the depopulated lands. Béla's efforts to rebuild his devastated country won him the epithet of "second founder of the state" (második honalapító). He set up a defensive alliance against the Mongols, which included Daniil Romanovich, Prince of Halych, Boleslaw the Chaste, Duke of Cracow and other Ruthenian and Polish princes. His allies supported him in occupying the Duchy of Styria in 1254, but it was lost to King Ottokar II of Bohemia six years later. During Béla's reign, a wide buffer zone—which included Bosnia, Barancs (Braničevo, Serbia) and other newly conquered regions—was established along the southern frontier of Hungary in the 1250s. Béla's relationship with his oldest son and heir, Stephen, became tense in the early 1260s, because the elderly king favored his daughter Anna and his youngest child, Béla, Duke of Slavonia. He was forced to cede the territories of the Kingdom of Hungary east of the river Danube to Stephen, which caused a civil war lasting until 1266. Nevertheless, Béla's family was famed for his piety: he died as a Franciscan tertiary, and the veneration of his three saintly daughters—Kunigunda, Yolanda, and Margaret—was confirmed by the Holy See.

Балалық шағы (120620)

Бела – Венгрия королі Андрей II-нің бірінші әйелі Мераниялық Гертрудадан туған тұңғыш ұлы болды. Ол 1206 жылдың екінші жартысында дүниеге келді. Король Андрейдің бастамасымен Папа Иннокентий III 7 маусымда венгр прелаттары мен барондарына корольдің болашақ ұлына адалдық серт беруге үндеді. Королева Гертруда неміс туыстары мен сарайдағыларына айқын көмек көрсетіп, жергілікті ақсүйектер арасында кеңінен наразылық тудырды. Оның күйеуінің алыс Галич княздығындағы жорығын пайдаланып, ашулы ақсүйектер тобы оны 1213 жылдың 28 қыркүйегінде Пилис тауларының орманды аймағында тұтқынға алып, өлтірді. Король Андрей Галичтен оралғаннан кейін, құлқынасшылардың бірі – граф Петрді ғана жазалады. Бела анасы қаза болғанда бала болса да, оны ешқашан ұмытпады және көптеген патшалық грамоталарында оған деген терең құрметін білдірді. Андрей II 1213 немесе 1214 жылы Беланы Болгария патшасы Борилдің аты-жөні белгісіз қызына күйеу ретінде белгіледі, бірақ олардың никесі бұзылды. 1214 жылы король Пападан Беланы король етіп тағайындауды жоспарлаған белгісіз ақсүйектерді анафемаға салуын сұрады. Дегенмен, сегіз жасар Бела сол жылы таққа отырды, бірақ әкесі оған басқаруға аймақ бермеді. Сонымен қатар, 1217 жылдың тамыз айында Крест жорығына аттанған кезде король Андрей өзінің болмаған уақытында онымен өкілдік ету үшін Эстергом архиепископы Иоаннды тағайындады. Осы кезеңде Бела анасының туысы Бертольд Мераниямен қасиетті Рим империясының Штайр қаласында болды. Андрей II 1218 жылдың соңында Киелі жерден оралды. Ол Никея императоры Теодор I Ласкаристің қызы Мариямен Беланың никесін ұйымдастырды. Ол король Андреймен бірге Венгрияға келді, ал Бела 1220 жылы оған үйленді.

Славония герцогы (122026)

1220 жылы аға патша Белаға Адриатика теңізі мен Драва өзені арасындағы жерлерді – Хорватия, Далмация және Славонияны берді. 1222 жылы папа Онорий III жазған хатында Андрей II-ні "кейбір зұлым адамдар" өз патшалықтарын ұлымен бөлісуге мәжбүр еткені айтылған. Бела бастапқыда өзінің жарғыларында өзін "Патша Андрейдің ұлы және патша" деп атады; 1222 жылдан бастап ол "Құдайдың рақымымен, Венгрия королі, Венгрия королінің ұлы және барлық Славонияның герцогы" деген атақты қолданды. Бела әкесінің талабымен 1222 жылдың бірінші жартысында әйелінен ажырасты. Алайда папа Онорий бұл некені заңсыз деп жариялаудан бас тартты. Бела папаның шешімін қабылдап, әкесінің ашуынан Австрияға қашып кетті. Ол әйелімен бірге 1223 жылдың бірінші жартысында дін қызметкерлері әкесін оны кешіруге көндіргеннен кейін ғана оралды. Славония герцогтігіне оралған Бела бүлікші далматиндық дворян Сидрага Домальдқа қарсы жорық бастады және Домальдтың Клис бекінісін басып алды. Домальдтың иеліктері тәркіленіп, оның қарсыластары, қоршау кезінде Беланы қолдаған Шубичтерге таратылды.

Трансильвания герцогы (122635)

1226 жылы патша Андрей Беланы Славониядан Трансильванияға көшірді. Славонияда оның орнын інісі Коломан басқарды. Трансильвания герцогы ретінде Бела Карпат тауларының ар жағындағы жерлерге бағытталған экспансиялық саясатты қабылдады. Ол доминикандықтардың осы аймақтарды билеген кумандар арасындағы насихаттау қызметін қолдады. 1227 жылы ол тауларды кесіп өтіп, христиан дініне өтуге бекінген куман батыры Борициймен кездесті. Олардың кездесуінде Бориций және оның халқы крещениеден өтіп, Беланың үстемдігін мойындады. Бір жыл ішінде олардың жерінде Куманияның Рим-католик дін ауданы құрылды. Бела әкесінің берген "пайдасыз және артық мәңгілік иеліктеріне" ұзақ уақыттан бері қарсы болды, себебі патшалық мүліктің бөлінуі патшалық биліктің дәстүрлі негізін құлатты. 1228 жылы ол ел бойынша патша Андрейдің иеліктерін қайтарып алуды бастады. Папа Беланың күш-жігерін қолдады, бірақ патша жиі ұлының бұйрықтарын орындауға кедергі келтірді. Бела сондай-ақ анасына қарсы қастандық жасаған екі ақсүйек, ағайынды Симон мен Майкл Качицтердің иеліктерін тәркіледі. Беланың кіші інісі, Галич князі Андрей, 1229 жылдың көктемінде княздығынан қуылды. Бела оған тағын қайтарып алуға көмектесуге шешім қабылдады, Галиция-Волынск жылнамасына сәйкес, Галич қаласы "жер бетінде қалуы мүмкін емес, оны оның қолынан құтқаратын ешкім болған жоқ" деп мақтанды. Ол 1229 немесе 1230 жылы куман одақтастарымен бірге Карпат тауларын кесіп өтіп, Галичті қоршап алды. Дегенмен, ол қаланы жаулап ала алмады және әскерін кері қайтарды. Галиция-Волынск жылнамасында көптеген венгр сарбаздары үйлеріне қайтып бара жатқанда "көптеген аурулардан қаза тапты" деп жазылған. Бела 1228 немесе 1232 жылы Болгарияға шапқындап, Видинді қоршады, бірақ бекіністі жаулап ала алмады. Соған шамамен бір уақытта ол Карпат таулары мен Төменгі Дунай арасындағы жерлерде жаңа шекаралық провинция – Сёрень банатты (Северин, Румыния) құрды. 1233 жылы Бела Карпаттың шығысындағы жерлерге үстемдігін көрсету үшін "Кумания патшасы" деген атақты қабылдады. Бела Юлиан бауырлас және тағы үш доминикан бауырластың миссиясын демеушілік етті. Олар ғасырлар бұрын Ұлы Венгрияда, венгрлердің аңызға толы отанында қалған венгрлердің ұрпақтарын аралауға шешім қабылдады.

King Andrew transferred Béla from Slavonia to Transylvania in 1226. In Slavonia, he was succeeded by his brother, Coloman. As Duke of Transylvania, Béla adopted an expansionist policy aimed at the territories over the Carpathian Mountains. He supported the Dominicans' proselytizing activities among the Cumans, who dominated these lands. In 1227 he crossed the mountains and met Boricius, a Cuman chieftain, who had decided to convert to Christianity. At their meeting, Boricius and his subjects were baptized and acknowledged Béla's suzerainty. Within a year, the Roman Catholic Diocese of Cumania was established in their lands. Béla had long opposed his father's "useless and superfluous perpetual grants", because the distribution of royal estates destroyed the traditional basis of royal authority. He started reclaiming King Andrew's land grants throughout the country in 1228. The Pope supported Béla's efforts, but the King often hindered the execution of his son's orders. Béla also confiscated the estates of two noblemen, brothers Simon and Michael Kacsics, who had plotted against his mother. Béla's youngest brother, Andrew, Prince of Halych, was expelled from his principality in the spring of 1229. Béla decided to help him to regain his throne, proudly boasting that the town of Halych "would not remain on the face of the earth, for there was no one to deliver it from his hands", according to the Galician–Volhynian Chronicle. He crossed the Carpathian Mountains and laid siege to Halych together with his Cuman allies in 1229 or 1230. However, he could not seize the town and withdrew his troops. The Galician–Volhynian Chronicle writes that many Hungarian soldiers "died of many afflictions" on their way home. Béla invaded Bulgaria and besieged Vidin in 1228 or 1232, but he could not capture the fortress. Around the same time, he set up a new border province, the Banate of Szörény (Severin, Romania), in the lands between the Carpathians and the Lower Danube. In a token of his suzerainty in the lands east of the Carpathians, Béla adopted the title "King of Cumania" in 1233. Béla sponsored the mission of Friar Julian and three other Dominican friars who decided to visit the descendants of the Hungarians who had centuries earlier remained in Magna Hungaria, the Hungarians' legendary homeland.

Моңғол шапқыншылығынан бұрын (123541)

Патша Андрей 1235 жылдың 21 қыркүйегінде қайтыс болды. Әкесінің орнын қарсылықсыз иеленген Бела 14 қазанда Секешфехерварда Эстергом архиепискобы Роберт арқылы патша етіп тағайындалды. Ол әкесінің жақын кеңесшілерінің көптегенін қызметтен босатып, жазалады. Мысалы, ол Палатин Денисті соқыр етті, ал Юлиус Канны түрмеге қамады. Біріншісі Андрей патшаның өмірінде патшаның жас тоқалы Беатрикспен адалсыздық жасағаны үшін айыпталды. Бела оны түрмеге қамауға бұйырды, бірақ ол Киелі Рим империясына қашып құтылуға үміттенді, онда ол патшадан кейін дүниеге келген ұлы Степанды өмірге әкелді. Бела мен оның інісі Коломан оның ұлын заңсыз деп санады. Бела өзінің басты мақсатының «патшалық құқықтарды қайта орнату» және «әжесі Бела III билік еткен кезде елде болған жағдайды қалпына келтіру» екенін жариялады. Замандас Роджер де Торре-Маджоре оның тіпті «патша кеңесінің мәжілісінде барондардың қасында отыруына жол бермеу үшін барондардың орындықтарын өртегенін» айтты. Бела 1196 жылдан кейін жасалған барлық жер беру туралы патшалық жарлықтарды қайта қараған арнайы комиссиялар құрды. Бұрынғы сыйлықтардың жойылуы оның көптеген поддандыларын патшадан алшақтатты. Рим папасы Григорий IX цистерциандықтарға және әскери ордендерге берілген патшалық сыйлықтарды алуға қатысты наразылық білдірді. 1239 жылы Бела патшалық иеліктерді қайтарып алудан бас тартқандықтан, Папа оған жергілікті еврейлер мен мұсылмандарды қаржы басқаруына жұмысқа алуға рұқсат берді, бұл Киелі Тақтың ондаған жылдар бойы қарсы келген нәрсесі болды. 1236 жылы Магна Венгриядан оралғаннан кейін монах Юлиан Белаға Волга өзеніне жеткен және Еуропаға шабуыл жасауды жоспарлап отырған моңғолдар туралы хабарлады. Моңғолдар Еуразия даласының батыс аймақтарындағы Дешт-и Қыпшақты басып алып, құмандарды жеңді. Моңғолдардан қашып, кем дегенде 40 000 құман Венгрия Корольдігінің шығыс шекарасына жақындап, 1239 жылы оларға баспана беруді талап етті. Бела олардың басшысы Кётен өзінің халқымен бірге христиан дініне өтуге және моңғолдарға қарсы күресуге уәде бергеннен кейін ғана оларға баспана беруге келісті. Алайда, Тиса өзенінің жазықтарына көшпелі құмандардың қоныстануы олар мен жергілікті шаруалар арасында көптеген қақтығыстарға әкелді. Беланың құмандардың әскери қолдауына мұқтаж болғандықтан, олардың тонаулары, зорлаулары және басқа да қылмыстары үшін оларды жазаламады. Оның венгр поддандылары оның құмандарға жақпалы қарағанын ойлады, сондықтан Роджер де Торре-Маджоре айтқандай, «халық пен патша арасында алауыздық пайда болды». Бела қалалардың дамуын қолдады. Мысалы, ол 1237 жылы Секешфехервар қаласының азаматтарының бостандықтарын бекітіп, Барс қаласына (Старь-Теков, Словакия) қоныс аударған венгр және неміс қоныс аударушыларына жеңілдіктер берді. 1202 жылы Венецияға бас иген Далмациядағы Задар қаласы 1240 жылы Беланың билігін мойындады.

King Andrew died on 21 September 1235. Béla, who succeeded his father without opposition, was crowned king by Robert, Archbishop of Esztergom in Székesfehérvár on 14 October. He dismissed and punished many of his father's closest advisors. For instance, he had Palatine Denis blinded and Julius Kán imprisoned. The former was accused of having, in King Andrew's life, an adulterous liaison with Queen Beatrix, the King's young widow. Béla ordered her imprisonment, but she managed to escape to the Holy Roman Empire, where she gave birth to a posthumous son, Stephen. Béla and his brother Coloman considered her son a bastard. Béla declared that his principal purpose was "the restitution of royal rights" and "the restoration of the situation which existed in the country" in the reign of his grandfather, Béla III. According to the contemporaneous Roger of Torre Maggiore, he even "had the chairs of the barons burned" in order to prevent them from sitting in his presence during the meetings of the royal council. Béla set up special commissions which revised all royal charters of land grants made after 1196. The annulment of former donations alienated many of his subjects from the King. Pope Gregory IX protested strongly at the withdrawal of royal grants made to the Cistercians and the military orders. In exchange for Béla's renouncing of the taking back of royal estates in 1239, the Pope authorized him to employ local Jews and Muslims in financial administration, which had for decades been opposed by the Holy See. After returning from Magna Hungaria in 1236, Friar Julian informed Béla of the Mongols, who had by that time reached the Volga River and were planning to invade Europe. The Mongols invaded Desht i Qipchaq—the westernmost regions of the Eurasian Steppes—and routed the Cumans. Fleeing the Mongols, at least 40,000 Cumans approached the eastern borders of the Kingdom of Hungary and demanded admission in 1239. Béla only agreed to give them shelter after their leader, Köten, promised to convert together with his people to Christianity, and to fight against the Mongols. However, the settlement of masses of nomadic Cumans in the plains along the Tisza River gave rise to many conflicts between them and the local villagers. Béla, who needed the Cumans' military support, rarely punished them for their robberies, rapes and other misdeeds. His Hungarian subjects thought that he was biased in the Cumans' favor, thus "enmity emerged between the people and the king", according to Roger of Torre Maggiore. Béla supported the development of towns. For instance, he confirmed the liberties of the citizens of Székesfehérvár and granted privileges to Hungarian and German settlers in Bars (Starý Tekov, Slovakia) in 1237. Zadar, a town in Dalmatia which had been lost to Venice in 1202, acknowledged Béla's suzerainty in 1240.

Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығы (124142)

1240 жылдың желтоқсанында моңғолдар Бату ханның басшылығымен Венгрия және Польшамен шектес аймақтарда жиналды. Олар Беланың Ұлы хан Өгедейге бағынуын талап етті, бірақ Бела бағынудан бас тартып, тау өткелдерін нығайтты. 1241 жылдың 12 наурызында моңғолдар Вереке (Верёцкий) өткелінде (Украина) орнатылған кедергілерді бұзып өтті. Белаға қарсы күреске көмектесу үшін келген Австрия герцогы Фридрих II Пест маңында моңғолдардың шағын отрядын жеңді. Ол тұтқындарды, оның ішінде моңғолдарға күштеп қосылған Еуразия даласынан келген кумандарды тұтқынға алды. Пешт тұрғындары жау әскерінің құрамында кумандар бар екенін білгенде, үлкен дауыл пайда болды. Қала тұрғындары Кётенді және оның кумандарының жаумен байланыста екенін айыптады. Қырқыс басталып, Кётеннің жасағы қырғынға ұшырады. Кётен қаза болды немесе өз-өзіне қол жұмсады. Кётеннің тағдыры туралы естіген кумандар Венгриядан кетуге шешім қабылдады және Балқан түбегіне қарай жолда көптеген ауылдарды қиратты. Кумандардың кетуімен Бела ең бағалы одақтастарынан айырылды. Ол жауға қарсы 60 мыңнан аз әскер жинады. Роджер де Торре-Маджоренің айтуынша, корольдік әскер жақсы дайындалмаған, ал Беланың саясатына наразы болған барондар – қолбасшылары, "король жеңілсе, олар оған жақын болуы мүмкін" деді. 1241 жылдың 11 сәуірінде Сайо өзеніндегі Мохи шайқасында венгр әскері дерлік толығымен жойылды. Көптеген венгр лордтары, дін қызметкерлері және ақсүйектер қаза тапты, ал Бела шайқас алаңынан мүжілді. Ол Нитра арқылы Пресбургке (Словакиядағы Нитра және Братислава) қашты. Жеңіске жеткен моңғолдар маусым айының соңына дейін Дунай өзенінің шығысындағы көптеген жерлерді басып алып, қиратты. Австрия герцогы Фридрих II шақыруымен Бела Хайнбург-ан-дер-Донауға келді. Бірақ Белаға көмектесудің орнына, герцог оны үш округтен (вероятно, Локшманд, Пожонь және Сопрон) бас тартуға мәжбүр етті. Хайнбургтен Бела Загребке қашып, Рим папасы Григорий IX, император Фридрих II, Франция королі Людовик IX және басқа Батыс Еуропа монархтарына Венгрияға күш жіберуді сұрап хаттар жіберді. Әскери көмек күтіп, ол маусым айында тіпті император Фридрих II-нің үстемдігін қабылдады. Папа моңғолдарға қарсы крест жорығын жариялады, бірақ ешқандай күш келмеді. 1242 жылдың басында моңғолдар қатып қалған Дунайды кесіп өтті. Ұлы хан Өгедейдің ұлы Кадан басқаратын моңғол отряды Беланы Далмациядағы қаладан қалаға қуды. Бела жақсы қорғалған Трогирге қашып келді. Кадан қаланы қоршауға алған наурыз айында Ұлы ханның қайтыс болғаны туралы жаңалық келді. Бату хан Өгедейдің мұрагерін сайлауға жеткілікті күшпен қатысуды қалады және барлық моңғол күштерін кері қайтаруға бұйрық берді. Бела Троггирге алғыс айтып, оған Сплит маңындағы жерлерді берді, бұл екі далматин қаласы арасында ұзаққа созылған жанжалға әкелді.

The Mongols gathered in the lands bordering Hungary and Poland under the command of Batu Khan in December 1240. They demanded Béla's submission to their Great Khan Ögödei, but Béla refused to yield and had the mountain passes fortified. The Mongols broke through the barricades erected in the Verecke Pass (Veretsky Pass, Ukraine) on 12 March 1241. Duke Frederick II of Austria, who arrived to assist Béla against the invaders, defeated a small Mongol troop near Pest. He seized prisoners, including Cumans from the Eurasian Steppes who had been forced to join the Mongols. When the citizens of Pest realized the presence of Cumans in the invading army, mass hysteria emerged. The townsfolk accused Köten and their Cumans of cooperating with the enemy. A riot broke out and the mob massacred Köten's retinue. Köten was either slaughtered or committed suicide. On hearing about Köten's fate, his Cumans decided to leave Hungary and destroyed many villages on their way towards the Balkan Peninsula. With the Cumans' departure Béla lost his most valuable allies. He could muster an army of less than 60,000 against the invaders. The royal army was ill prepared and its commanders—the barons alienated by Béla's policy—"would have liked the king to be defeated so that they would then be dearer to him", according to Roger of Torre Maggiore's account. The Hungarian army was virtually annihilated in the Battle of Mohi on the Sajó River on 11 April 1241. A great number of Hungarian lords, prelates and noblemen were killed, and Béla himself narrowly escaped from the battlefield. He fled through Nyitra to Pressburg (Nitra and Bratislava in Slovakia). The triumphant Mongols occupied and ravaged most lands to the east of the Danube River by the end of June. Upon Duke Frederick II of Austria's invitation, Béla went to Hainburg an der Donau. However, instead of helping Béla, the Duke forced him to cede three counties (most probably Locsmánd, Pozsony, and Sopron). From Hainburg, Béla fled to Zagreb and sent letters to Pope Gregory IX, Emperor Frederick II, King Louis IX of France and other Western European monarchs, urging them to send reinforcements to Hungary. In the hope of military assistance, he even accepted Emperor Frederick II's suzerainty in June. The Pope declared a Crusade against the Mongols, but no reinforcements arrived. The Mongols crossed the frozen Danube early in 1242. A Mongol detachment under the command of Kadan, a son of Great Khan Ögödei, chased Béla from town to town in Dalmatia. Béla took refugee in the well fortified Trogir. Before Kadan laid siege to the town in March, news arrived of the Great Khan's death. Batu Khan wanted to attend at the election of Ögödei's successor with sufficient troops and ordered the withdrawal of all Mongol forces. Béla, who was grateful to Trogir, granted it lands near Split, causing a lasting conflict between the two Dalmatian towns.

"Мемлекеттің екінші негізін қалаушы" (124261)

1242 жылдың мамыр айында Венгрияға оралғанда, Бела елдің қираған күйін көрді. Әсіресе Дунайдың шығысындағы жазықтардағы қиратулар ауыр болды, онда кем дегенде жартысы ауылдар толық дерлік жойылды. Моңғолдар жер мен ағаш қабырғалармен қорғалған дәстүрлі басқару орталықтарының көп бөлігін қиратты. Тек Естергом, Секешфехервар және Паннонхалма аббаттығы сияқты жақсы бекітілген орындар ғана қоршауға сәтті қарсы тұра алды. 1242 және 1243 жылдары қатыгез ашаршылық болды. Бела саясатының басты мәселесі – жаңа моңғол шапқындығына дайындық еді. 1247 жылы Папа Иннокентий IV-ге жазған хатында Бела Дунайды – «шайқастар өзенін» – жаңа бекіністермен нығайту жоспарын жариялады. Ол ежелгі патшалық қамалдар салу және иелену құқығынан бас тартып, өзінің билігінің соңына дейін шамамен 100-ге жуық жаңа бекіністердің салынуын ынталандырды. Бұл бекіністерге Беланың Нагисароста (Велький Шариш, Словакия) және Бела мен оның әйелі Вишеградта салған тағы бір қамал кірді. Бела әскер санын арттыруға және олардың жабдықтарын жақсартуға тырысты. Ол орманды аймақтарда жер бөліп берді және жаңа жер иелеріне патша әскерінде қызмет ету үшін жақсы қаруланған атты әскерлерді жабдықтауды міндеттеді. Мысалы, 1243 жылы Беладан Сзепестің (Спиш, Словакия) он найзалы ақсүйектері деген атақ алды. Ол тіпті барондар мен прелаттарға бұрын тікелей монархқа бағынышты болған қарулы дворяндарды өз жеке сақшыларына (бандериум) пайдалануға рұқсат берді. Бела 1247 жылдың 2 маусымында Шорен билігін Госпитальерлер орденіне берді, бірақ олар 1260 жылға дейін бұл аймақтан кетіп қалды. Моңғол шапқындығы мен одан кейінгі ашаршылықта қаза тапқан халықтың кемінде 15 пайызының орнын толтыру үшін Бела отарлауды қолға алды. Ол отарлаушыларға жеке бостандық және қолайлы салық салу сияқты ерекше жеңілдіктер берді. Немістер, моравиялықтар, поляктар, русиндер және басқа да «қонақтар» көрші елдерден келіп, халық азы немесе сирек қоныстанған аймақтарға қоныстанды. Сондай-ақ, ол 1241 жылы Венгриядан кеткен кумандарды Тиза өзенінің жазықтарына оралып, қоныстануға көндірді. Ол тіпті өзінің тұңғыш ұлы Степанның – 1246 жылға дейін немесе одан бұрын кіші патша болып тағайындалған Степанның – куман басшысының қызы Елизаветаға үйленуін де ұйымдастырды. Бела 20-дан астам елді мекенге Секешфехервардың артықшылықтарын берді, олардың өзін-өзі басқару қалаларына айналуына көмектесті. Беланың тұсында Жоғарғы Венгриядағы кен қалаларының бостандықтары да нақтыланды. 1248 жылы қорғаныс мақсатында Пест қаласының халқын Дунайдың қарсы бетіндегі төбеге көшірді. Екі онжылдық ішінде олардың жаңа бекітілген қаласы Буда Венгрияның ең маңызды сауда орталығына айналды. Бела 1242 жылы Загребтің бекітілген орталығы Градецке де артықшылықтар берді және оларды 1266 жылы растады. Моңғолдар кеткеннен кейін Бела белсенді сыртқы саясатты қабылдады. 1242 жылдың екінші жартысында ол Австрияға басып кірді және моңғол шапқындығы кезінде оған берілген үш округті Герцог Фридрих II-ге қайтаруға мәжбүр етті. Алайда, Венеция 1243 жылдың жазында Задарды басып алды. Бела 1244 жылдың 30 маусымында Задардан бас тартты, бірақ Венеция оның Далмация қаласының кедендік түсімдерінің үштен бір бөлігіне деген құқығын мойындады. Бела моңғолдарға қарсы қорғаныс одағын құрды. Ол үш қызын моңғолдар да өз елдеріне қауіп төндірген ханзадаларға үйлендірді. Галич княздігіне үміткер Ростислав Михайлович 1243 жылы Беланың қызы Аннаға үйленген алғашқы адам болды. Бела 1245 жылы күйеу баласын Халычты басып алуға қолдады, бірақ Ростиславтың қарсыласы Даниил Романович олардың шабуылын тойтарды. 1245 жылдың 21 тамызында Папа Иннокентий IV Беланы моңғол шапқындығы кезінде император Фридрихке берген адалдық сертінен босатты. Келесі жылы Австрияның герцогы Фридрих II Венгрияға басып кірді. Ол Бела әскерін 1246 жылдың 15 маусымында Лейта өзенінің шайқасында жеңіліске ұшыратты, бірақ шайқас алаңында қаза тапты. Оның баласыз өлімі бірқатар қақтығыстарға әкелді, өйткені оның немере қызы Гертруда мен оның қарындасы Маргарет Австрия мен Штирияға талап етті. Бела 1240-шы жылдардың соңында екінші моңғол шапқындығының қаупі азайғаннан кейін ғана қақтығысқа араласуға шешім қабылдады. 1250 жылы Бела Австрия мен Штирияға қарақшылықпен шабуыл жасап, Венгрияға Австрияның бұрынғы шабуылдарына кек қайтарды. Осы жылы ол Золиомда (Зволен, Словакия) Халич князі Даниил Романовичпен кездесіп, бейбітшілік шартын жасасты. Беланың көмегімен оның жаңа одақтасы Романның ұлы Австрияның Гертрудасына үйленді. Бела мен Даниил Романович әскерлерін біріктіріп, 1252 жылдың маусымында Австрия мен Моравияға басып кірді. Олардың шегінуінен кейін, Моравия маргравы Оттокар, Австрияның Маргаретасына үйленген, Австрия мен Штирияны басып алып, жаулап алды. 1253 жылдың жазында Бела Моравияға қарсы жорық ұйымдастырып, Оломоуцты қоршауға алды. Даниил Романович, Краковтың таза Бolesław және Ополелік Владислав Белаға көмектесу үшін араласты, бірақ ол маусымның соңына қарай қоршауды көтерді. Папа Иннокентий IV бейбітшілік шартын жасасты, ол 1254 жылдың 1 мамырында Прессбургта (Братислава, Словакия) қол қойылды. Шартына сәйкес, арада біраз уақыт өткен соң Богемия королі болған Оттокар Белаға Штирияны берді. Бела 1254 жылы өзінің күйеу баласы Ростислав Михайловичті Мачво (Сербия) билігіне тағайындады. Ростиславтың міндеті – оңтүстік шекаралары бойында буферлік аймақ құру еді. Ол тағайындалған жылы-ақ Боснияға басып кірді және 1255 жылы Болгарияның сарыны Михаил Асен I-ді Белград пен Браничевоны (Сербия) беруге мәжбүр етті. Бела Болгария королі атағын қабылдады, бірақ ол оны келесі жылдары сирек қолданды. Штириялық ақсүйектер Беланың басшысы Степан Гуткеледке қарсы көтеріліс ұйымдастырып, 1258 жылдың басында оны жеңді. Бела Штирияға басып кірді, өзінің билігін қалпына келтірді және өзінің үлкен ұлы Степанды Штирия герцогы етіп тағайындады. 1259 жылы Бату ханның ізбасары Берке Беланың ұлына қызын беріп, одақтасуды ұсынды, бірақ ол ханның ұсынысын қабылдамады. Беланың ұлының билігіне наразы болған Штириялық ақсүйектер Богемияның Оттокарынан көмек сұрады. Бела мен оның одақтастары – Даниил Романович, таза Болеслав және Сирадздық Лешек Қара – Моравияға басып кірді, бірақ Оттокар оларды 1260 жылдың 12 маусымында Крессенбрунн шайқасында жеңді. Жеңіліс Беланың Богемия короліне пайдасы үшін Штириядан бас тартуына мәжбүр етті, ол 1261 жылдың 31 наурызында Вена бейбітшілігінде қол қойылды. Алайда, Оттокар өзінің қарт әйелі Маргарета Австрияны ажырасып, Беланың немере қызы – Ростислав Михайлович пен Аннаның қызы Кунигундаға үйленді. Бела бастапқыда өзінің кіші қызы Маргаретаны Оттокар короліне үйлендіруді жоспарлаған. Алайда, Раб аралдағы Ыстық Мария монастырында тұрған Маргарета одан бас тартты. Доминикан дінтасының көмегімен ол соңғы діни уәделерін берді, бұл оның некесіне кедергі келтірді. Бұл әрекетке ашуланған король, бұрын доминикандықтарды қолдаған болатын, келесі жылдары францискандықтарды жақтады. Әулие әпкесі Элизабет туралы үлкен аңызға сәйкес, ол тіпті францискан терциары болды.

Upon his return to Hungary in May 1242, Béla found a country in ruins. Devastation was especially heavy in the plains east of the Danube where at least half of the villages were depopulated. The Mongols had destroyed most traditional centers of administration, which were defended by earth and timber walls. Only well fortified places, such as Esztergom, Székesfehérvár and the Pannonhalma Abbey, had successfully resisted siege. A severe famine followed in 1242 and 1243. Preparation for a new Mongol invasion was the central concern of Béla's policy. In a letter of 1247 to Pope Innocent IV, Béla announced his plan to strengthen the Danube—the "river of confrontations"—with new forts. He abandoned the ancient royal prerogative to build and own castles, promoting the erection of nearly 100 new fortresses by the end of his reign. These fortresses included a new castle Béla had built at Nagysáros (Veľký Šariš, Slovakia), and another castle Béla and his wife had built at Visegrád. Béla attempted to increase the number of the soldiers and to improve their equipment. He made land grants in the forested regions and obliged the new landowners to equip heavily armoured cavalrymen to serve in the royal army. For instance, the so called ten lanced nobles of Szepes (Spiš, Slovakia) received their privileges from Béla in 1243. He even allowed the barons and prelates to employ armed noblemen, who had previously been directly subordinated to the sovereign, in their private retinue (banderium). Béla granted the Banate of Szörény to the Knights Hospitaller on 2 June 1247, but the Knights abandoned the region by 1260. To replace the loss of at least 15 percent of the population, who perished during the Mongol invasion and the ensuing famine, Béla promoted colonization. He granted special liberties to the colonists, including personal freedom and favorable tax treatment. Germans, Moravians, Poles, Ruthenians and other "guests" arrived from neighboring countries and were settled in depopulated or sparsely populated regions. He also persuaded the Cumans, who had in 1241 left Hungary, to return and settle in the plains along the River Tisza. He even arranged the engagement of his firstborn son, Stephen, who was crowned king junior in or before 1246, to Elisabeth, a daughter of a Cuman chieftain. Béla granted the privileges of Székesfehérvár to more than 20 settlements, promoting their development into self governing towns. The liberties of the mining towns in Upper Hungary were also spelled out in Béla's reign. For defensive purposes, he moved the citizens of Pest to a hill on the opposite side of the Danube in 1248. Within two decades their new fortified town, Buda, became the most important center of commerce in Hungary. Béla also granted privileges to Gradec, the fortified center of Zagreb, in 1242 and confirmed them in 1266. Béla adopted an active foreign policy soon after the withdrawal of the Mongols. In the second half of 1242 he invaded Austria and forced Duke Frederick II to surrender the three counties ceded to him during the Mongol invasion. On the other hand, Venice occupied Zadar in the summer of 1243. Béla renounced Zadar on 30 June 1244, but Venice acknowledged his claim to one third of the customs revenues of the Dalmatian town. Béla set up a defensive alliance against the Mongols. He married three of his daughters to princes whose countries were also threatened by the Mongols. Rostislav Mikhailovich, a pretender to the Principality of Halych, was the first to marry, in 1243, one of Béla's daughters, Anna. Béla supported his son in law to invade Halych in 1245, but Rostislav's opponent, Daniil Romanovich repulsed their attack. On 21 August 1245 Pope Innocent IV freed Béla of the oath of fidelity he had taken to Emperor Frederick during the Mongol invasion. In the following year Duke Frederick II of Austria invaded Hungary. He routed Béla's army in the Battle of the Leitha River on 15 June 1246, but perished in the battlefield. His childless death gave rise to a series of conflicts, because both his niece, Gertrude, and his sister, Margaret, made a claim to Austria and Styria. Béla decided to intervene in the conflict only after the danger of a second Mongol invasion had diminished by the end of the 1240s. In retaliation of a former Austrian incursion into Hungary, Béla made a plundering raid into Austria and Styria in the summer of 1250. In this year he met and concluded a peace treaty with Daniil Romanovich, Prince of Halych in Zólyom (Zvolen, Slovakia). With Béla's mediation, a son of his new ally Roman married Gertrude of Austria. Béla and Daniil Romanovich united their troops and invaded Austria and Moravia in June 1252. After their withdrawal, Ottokar, Margrave of Moravia—who had married Margaret of Austria—invaded and occupied Austria and Styria. In the summer of 1253, Béla launched a campaign against Moravia and laid siege to Olomouc. Daniil Romanovich, Boleslaw the Chaste of Cracow, and Wladislaw of Opole intervened on Béla's behalf, but he lifted the siege by the end of June. Pope Innocent IV mediated a peace treaty, which was signed in Pressburg (Bratislava, Slovakia) on 1 May 1254. In accordance with the treaty, Ottokar, who had in the meantime become King of Bohemia, ceded Styria to Béla. Béla appointed his son in law, Rostislav Mikhailovich Ban of Macsó (Mačva, Serbia) in 1254. Rostislav's task was the creation of a buffer zone along the southern borders. He invaded Bosnia already in the year of his appointment and forced Tzar Michael Asen I of Bulgaria to cede Belgrade and Barancs (Braničevo, Serbia) in 1255. Béla adopted the title of King of Bulgaria, but he only used it occasionally in the subsequent years. The Styrian noblemen rose up in rebellion against Béla's governor Stephen Gutkeled and routed him in early 1258. Béla invaded Styria, restored his suzerainty and appointed his oldest son, Stephen, Duke of Styria. In 1259, Batu Khan's successor, Berke, proposed an alliance by offering to marry one of his daughters to a son of Béla, but he refused the Khan's offer. Discontented with the rule of Béla's son, the Styrian lords sought assistance from Ottokar of Bohemia. Béla and his allies—Daniil Romanovich, Boleslaw the Chaste, and Leszek the Black of Sieradz—invaded Moravia, but Ottokar vanquished them in the Battle of Kressenbrunn on 12 June 1260. The defeat forced Béla to renounce Styria in favor of the King of Bohemia in the Peace of Vienna, which was signed on 31 March 1261. On the other hand, Ottokar divorced his elderly wife, Margarete of Austria, and married Béla's granddaughter—the daughter of Rostislav Mikhailovich by Anna—Kunigunda. Béla had originally planned to give his youngest daughter, Margaret, in marriage to King Ottokar. However, Margaret, who had been living in the Monastery of the Blessed Virgin on Rabbits' Island, refused to yield. With the assistance of her Dominican confessor, she took her final religious vows which prevented her marriage. Infuriated by this act, the King, who had up to that time supported the Dominicans, favored the Franciscans in the subsequent years. He even became a Franciscan tertiary, according to the Greater Legend of his saintly sister, Elisabeth.

Азамат соғысы (126166)

Бела мен оның ұлы Степан 1261 жылы Болгарияға жорық жасады. Олар Болгария патшасы Константин Тихты Видин аймағынан кетуге мәжбүр етті. Бела жорық аяқталмас бұрын Венгрияға оралды, ал оны ұлы жалғастырды. Беланың кіші ұлы Белаға (оның Славония герцогы етіп тағайындалғаны) және қызы Аннаға көрсеткен ықыласы Степанды ашуландырды. Соңғысы әкесі оны мұрадан айыруды жоспарлап отыр деп күдіктенді. Степан өзінің грамоталарында әкесімен болған қақтығысының бастауын айтқанда, "өздеріне лайықсыз жазалауға ұшырағанын" және "ата-анасынан қатты қуғын көргенін" жиі атап өтеді. Күз айларында бірнеше шайқас болғанымен, Эстергом архиепископы Филипп пен Калоча архиепископы Смарагдтың араласуы арқасында ұзақ азамат соғысынан сақталды. Олар Бела мен оның ұлын келісімге келтіруге көндірді. Пресбург бейбіт шартына сәйкес, екеуі елді Дунай бойымен бөлісті: өзеннің батысындағы жерлер Беланың тікелей билігінде қалды, ал шығыс аймақтарын басқару құқығы кіші патша Степанға берілді. Әке мен ұлдың арақатынасы шиеленісіп қалды. Степан Дунайдың шығысында орналасқан анасы мен әпкесінің иеліктерін тартып алды. Беланың әскері, Аннаның басшылығымен, 1264 жылдың жазында Дунайды кешіп өтті. Олар Сароспатакты басып алып, Степанның әйелі мен балаларын тұтқынға алды. Беланың патшалық судьясы Лоренц басқарған патша әскерінің жасағы Степанды Трансильванияның шығыс шетіндегі Фекетехалом (Кодля, Румыния) бекінісіне дейін шегінуге мәжбүр етті. Кіші патшаның жақтастары бекіністі азат етті, ал ол күзде қарсы шабуылға көшті. 1265 жылғы наурыз айында Исасег шайқасында ол әкесінің әскерін жеңді. Бела мен оның ұлы арасындағы келіссөздерді тағы да екі архиепископ жүргізді. Олардың келісімі 1266 жылғы 23 наурызда Қоян аралындағы (Маргарет аралы, Будапешт) Доминикан монастырында қол қойылды. Жаңа шарт елдің Дунай бойымен бөлінуін растады және Беланың регнумы мен Степанның режимі, соның ішінде салық жинау және қарапайым халықтың еркін қозғалу құқығын қоса алғанда, көптеген мәселелерді реттеді.

Béla and his son, Stephen jointly invaded Bulgaria in 1261. They forced Tzar Constantine Tikh of Bulgaria to abandon the region of Vidin. Béla returned to Hungary before the end of the campaign, which was continued by his son. Béla's favoritism towards his younger son, Béla (whom he appointed Duke of Slavonia) and daughter, Anna irritated Stephen. The latter suspected that his father was planning to disinherit him. Stephen often mentioned in his charters that he had "suffered severe persecution" by his "parents without deserving it" when referring to the roots of his conflict with his father. Although some clashes took place in the autumn, a lasting civil war was avoided through the mediation of the Archbishops Philip of Esztergom and Smaragd of Kalocsa who persuaded Béla and his son to make a compromise. According to the Peace of Pressburg, the two divided the country along the Danube: the lands to the west of the river remained under the direct rule of Béla, and the government of the eastern territories was taken over by Stephen, the king junior. The relationship between father and son remained tense. Stephen seized his mother's and sister's estates which were situated in his realm to the east of the Danube. Béla's army under Anna's command crossed the Danube in the summer of 1264. She occupied Sárospatak and captured Stephen's wife and children. A detachment of the royal army, under the command of Béla's Judge royal Lawrence forced Stephen to retreat as far as the fortress at Feketehalom (Codlea, Romania) in the easternmost corner of Transylvania. The king junior's partisans relieved the castle and he started a counter attack in the autumn. In the decisive Battle of Isaszeg, he routed his father's army in March 1265. It was again the two archbishops who conducted the negotiations between Béla and his son. Their agreement was signed in the Dominican Monastery of the Blessed Virgin on Rabbits' Island (Margaret Island, Budapest) on 23 March 1266. The new treaty confirmed the division of the country along the Danube and regulated many aspects of the co existence of Béla's regnum and Stephen's regimen, including the collection of taxes and the commoners' right to free movement.

Соңғы жылдары (126670)

1267 жылы Естергомда "Венгрияның барлық ақсүйектері, олар сервиенттер регис деп аталады" – үлкен және кіші патшалықтардың өкілдері жиналды. Олардың тілегі бойынша Бела мен Стефан 7 қыркүйекке дейін 1222 жылғы Алтын бұқада алғаш рет жазылған артықшылықтарын бірлесіп растады. Келісімнен кейін Бела әр округтен төрт ақсүйекке Трансдунайдағы мүлік құқықтарын қайта қарау жұмысын тапсырды. Сербия королі Стефан Урош I Беланың жесір қызы Анна билік ететін Мачшо банатына шабуыл жасады. Бірақ патша әскері шабуылшыларды жеңіп, Стефан Урошты тұтқынға алды. Сербия монархы босатылу үшін құн төлеуге мәжбүр болды. Беланың сүйікті ұлы, сондай-ақ Бела есімді, 1269 жылдың жазында қайтыс болды. 1270 жылдың 18 қаңтарында корольдің кіші қызы Маргарет та дүниеден өтті. Король Бела да көп ұзамай ауыр сырқатқа шалдықты. Өлім төсегінде ол күйеу баласы, Богемия королі Оттокар II-ден, егер ұлы оларды Венгриядан қуса, әйеліне, қызына және жақтастарына көмектесуін өтінді. Бела 1270 жылдың 3 мамырында Қоян аралында қайтыс болды. 63 жасқа толған ол Арпад әулетінің көптеген өкілдерінен ұзақ өмір сүрді. Ол Естергомдағы францискан шіркеуіне жерленді, бірақ Естергом архиепископы Филипп оның мәйітін Естергом соборындағы жерге көшірді. Минориттер Беланың сүйегін ұзақ сот процесінен кейін ғана қайтарып алды. Венгрия королі Бела IV ұлы Стефанға 28 жыл ішінде өркендеген, қайта жаңартылған, бекітілген мемлекет қалдырды. Бела Арпад және Анжу үйлері арасындағы одақты өзара неке шарты арқылы табысты аяқтады. Өмірінің соңғы жылы, 1269 жылдың желтоқсанында Монте-Кассино аббаты Бернхард Айглерий Анжу королі Карл I-нің елшісі ретінде Венгрияға келді. Ол өз қожайынына құлшыныспен хабарлаған, бейтарап замандас елші Беланың сарайын былай сипаттады: "Венгрия патшалығының күші зор, әскери күштері соншалықты көп, жеңіске жеткен және даңқты патша армиясын жинаса, Шығыс пен Солтүстіктегі ешкім қимылдануға батыл бармайды. Солтүстік және Шығыс елдері мен билеушілердің көпшілігі оның империясына туыстық байланыс немесе жаулау арқылы қарайды." Иоланда 1827 жылы, ал Маргарет 1943 жылы қасиетті деп жарияланды. Төртінші қызы Констанция да Лембергте (Львов, Украина) жергілікті құлшынның нысаны болды, оның қарындасы Кунигунда туралы аңызға сүйене отырып. Төменде Беланың балалары мен мақалада аталған кейбір туыстарының шежіресі келтірілген.

The "nobles of all Hungary, who are called servientes regis" from both the senior and the junior king's domains assembled in Esztergom in 1267. Upon their request, Béla and Stephen jointly confirmed their privileges, which had first been spelled out in the Golden Bull of 1222, before 7 September. Shortly after the meeting, Béla assigned four noblemen from each county with the task of revising property rights in Transdanubia. King Stephen Uroš I of Serbia invaded the Banate of Macsó, a region under the rule of Béla's widowed daughter, Anna. A royal army soon routed the invaders and captured Stephen Uroš. The Serbian monarch was forced to pay ransom before being released. Béla's favorite son, also named Béla, died in the summer of 1269. On 18 January 1270 the King's youngest daughter, the saintly Margaret, also died. King Béla too soon fell terminally ill. On his deathbed, he asked his grandson in law King Ottokar II of Bohemia to assist his wife, daughter and partisans in case they were forced to leave Hungary by his son. Béla died on Rabbits' Island on 3 May 1270. Dying at 63, he exceeded in age most members of the House of Árpád. He was buried in the church of the Franciscans in Esztergom, but Archbishop Philip of Esztergom had his corpse transferred to the Esztergom Cathedral. The Minorites only succeeded in regaining Béla's remains after a long lawsuit. King Béla IV of Hungary left to his son, to Stephen, a prosperous, a rebuilt, a fortified kingdom in 28 years. Béla successfully concluded the alliance between the houses of Árpád and Anjou with a mutual marriage contract. In the last year of his life, in December 1269, Abbot of Monte Cassino Bernhard Ayglerius visited Hungary as the envoy of King Charles I of Anjou. He reported enthusiastically to his lord, the foreign, impartial contemporary envoy saw Béla's court as follows:

"The Hungarian royal house has incredible power, its military forces are so large that nobody in the East and the North dares even budge if the triumphant and glorious king mobilizes his army. Most of the countries and princes of the North and East belong to his empire by kinship or conquest." Yolanda in 1827; and Margaret was canonized in 1943. A fourth daughter, Constance also became subject to a local cult in Lemberg (Lviv, Ukraine), according to the Legend of her sister, Kunigunda. The following family tree presents Béla's offspring, and some of his relatives mentioned in the article.

Мұра

Брайан Картледж Бэланың "үкімет құрылымын қайта ұйымдастырғанын, заң үстемдігін қайта орнатқанын, қираған елді қайта қоныстандырғанын, қалалардың өсуіне көмектескенін, Буда жаңа патшалық қаласын құрғанын және елдің сауда-экономикалық өмірін жаңартқанын" жазады. Бэланың өлімінен кейін берілген "мемлекеттің екінші негізін қалаушысы" (második honalapító) деген лақабы, оның Венгрияны моңғол шапқыншылығынан сақтап қалғаны үшін кейінгі ұрпақтардың оған таң қылып қарағанын көрсетеді. Алайда, "Нұрлы жылнама" Бэланың Крессенбрунн шайқасындағы жеңілісін баяндай келе, оның "бейбіт адам болғанын, бірақ әскерлерді басқаруда және шайқастарда ең бақытсыз болғанын" айтады. Сол жылнамада оның қабіріне жазылған келесі эпиграмма сақталған:

Негізгі дереккөздер

Мастер Роджердің Мажарстан патшалығының татарлар тарапынан қиратылуына арналған Көңілді Жазбасы (Жанос М. Бак және Мартин Ради аударған және түсіндірген) (2010). Ради, Мартин; Веспреми, Ласло; Бак, Янош М. (2010). Аноним және Роджер мырза. CEU Press. Галиция-Волынь жылнамасы (Джордж А. Перфекки түсіндірмелі аудармасы) (1973). Вильгельм Финк баспасы. Венгр жарық жылнамасы: Chronica de Gestis Hungarorum (Дежё Дерчени редакциясы) (1970). Корвина, Таплингер баспасы. Орта ғасырлық Мажарстан Корольдігінің заңдары, 1000–1301 (Жанос М. Бак, Дьёрдь Бонис, Джеймс Росс Суини аударған және редакциялаған, Андор Чизмадияның бұрынғы басылымдары туралы эссесімен, Екінші қайта қарастырылған басылым, Лесли С. Домонкоспен бірлесіп) (1999). Чарльз Шлакс, кіші баспа. 1–11 беттер. .