Кіріспе

Америкалық және кеңестік ғалымдар арасындағы элементтерді атау туралы даулар 1960 жылдардан бастап химиялық элементтердің 104-тен 106-ға дейінгі атауларына қатысты үлкен дау туды. Кейбір ядролық химиктер бұл дауды "Трансфермий соғыстары" деп атады, себебі ол фермийден (100 элемент) кейінгі элементтерге қатысты. Бұл дау американдық және кеңестік ғалымдардың осы элементтерді кім алғаш ашқандығы туралы пікір келіспеушілігінен туындады. 1997 жылы осы дау шешілген соң, 107-ден 109-ға дейінгі элементтердің атаулары да белгіленді.

Дау

Әдетте, жаңадан ашылған химиялық элементтерге атау беру құқығы оларды ашқандарға тиесілі. 104, 105 және 106 элементтер үшін Ядролық зерттеулер жөніндегі бірлескен институттың советтік зерттеушілері мен Лоренс Беркли ұлттық зертханасының американдық зерттеушілері арасында оларды қай топ бірінші ашқандығына қатысты дау болды. Екі тарап та 104 және 105 элементтерге өз атауларын ұсынды, бірақ бір-бірінің атауларын мойындамады. 106 элементке берілген америкалық «сиборгий» атауы да кейбір адамдарға ұнамады, себебі бұл атау ұсынылған кезде американдық химик Гленн Т. Сиборг тірі болған. (Альберт Эйнштейн мен Энрико Ферми де тірі кезінде жаңа элементтерге «эйнштейний» және «фермий» аттарын беру ұсынылған, бірақ олардың өлімінен кейін ғана, Соғық соғыс кезеңіндегі құпиялылық сақталғаннан кейін жарияланды.)

IUPAC 94 ұсынысына қарсылықтар

Бұл шешім Америка химия қоғамының (АХҚ) наразылығын тудырды, себебі американдық топтың 106-шы элементтің атауын ұсыну құқығы күмәндалған жоқ және осы топтың элементті атауға құқығы болуы керек еді. Шындығында, IUPAC 106-шы элементтің ашылуы үшін Берклиге құрмет көрсетуге шешім қабылдады. Осыған ұқсас, неміс тобы американдық ұсыныс бойынша 108-ші элементті "ханний" деп атауға қарсылық білдірді, элементтің оны ашқандардың атымен аталуы – ұзақ жылдар бойы қалыптасқан дәстүр екенін атап өтті. Сонымен қатар, көптеген американдық кітаптарда 104 және 105 элементтері үшін рутерфордий және ханий аттары қолданылғандықтан, АХҚ бұл аттардың басқа элементтерге қолданылуына қарсылық танытты. 1995 жылы IUPAC даулы ереженің күшін жойып, келісімге келу мақсатында ұлттық өкілдерден тұратын комиссия құрды. Олар 106-шы элемент үшін сиборгий атауын ұсынды, ал орнатылған лауренций атын 103-ші элементке сақтап, қалған барлық американдық ұсыныстардан бас тартты. 102-ші элементке қатысты нығайтылған нобелий аты Георгий Флеров атымен флеровиймен ауыстырылды, себебі 1993 жылғы баяндамада бұл элемент алғаш рет Дубнада синтезделгені анықталды. Американдық ғалымдар бұл ұсынысты қабылдамады және шешім кері қайтарылды. Кейіннен флеровий аты 114-ші элементке берілді.