Кіріспе
Клиникалық өлім – адам және көптеген басқа организмдердің тіршілігін сақтау үшін қажет екі өлшем – қан айналымы мен тыныс алудың тоқтауының медициналық анықтамасы. Бұл жүректің қалыпты ырғақта соғуының тоқтауымен, яғни жүрек тоқтауымен жүзеге асады. Бұл термин реанимацияны зерттеуде де қолданылады. Тарихи тұрғыдан қарағанда, қан айналымының тоқтауы көбінесе қайта орнату мүмкін емес жағдай болып келген. 20-шы ғасырда жүрек-өкпе реанимациясы (ЖӨР), дефибрилляция, адреналин инъекциясы және басқа да емдеулер ойлап табылғанға дейін, қан айналымының болмауы (және қан айналымымен байланысты тіршілік функциялары) өлімнің ресми анықтамасы болып саналды. Осы әдістердің пайда болуымен, жүрек тоқтауы жай ғана өлім емес, тоқтағаннан кейін қайта тірілу мүмкіндігін көрсететін клиникалық өлім деп аталатын болды. Клиникалық өлімнің бастапқы кезінде сана бірнеше секунд ішінде жоғалады, ал иттерде мидың белсенділігі 20-40 секунд ішінде тоқтауы анықталған. Осы алғашқы уақыт аралығында үзілісті дем алу пайда болуы мүмкін, және құтқарушылар оны ЖӨР қажет емес деген белгі деп жаңылысады. Клиникалық өлім кезінде денедегі барлық тіндер мен мүшелер ишемиялық зақымдану деп аталатын зақымдану түрін бірте-бірте жинақтайды.
Clinical death is the medical term for cessation of blood circulation and breathing, the two criteria necessary to sustain the lives of human beings and of many other organisms. It occurs when the heart stops beating in a regular rhythm, a condition called cardiac arrest. The term is also sometimes used in resuscitation research. Stopped blood circulation has historically proven irreversible in most cases. Prior to the invention of cardiopulmonary resuscitation (CPR), defibrillation, epinephrine injection, and other treatments in the 20th century, the absence of blood circulation (and vital functions related to blood circulation) was historically considered the official definition of death. With the advent of these strategies, cardiac arrest came to be called clinical death rather than simply death, to reflect the possibility of post arrest resuscitation. At the onset of clinical death, consciousness is lost within several seconds, and in dogs, measurable brain activity has been measured to stop within 20 to 40 seconds. Irregular gasping may occur during this early time period, and is sometimes mistaken by rescuers as a sign that CPR is not necessary. During clinical death, all tissues and organs in the body steadily accumulate a type of injury called ischemic injury.
Қайта қалпына келтірудің шектері
Денедегі көптеген тіндер мен мүшелер клиникалық өлімнен кейін ұзақ уақыт бойы тірі қалуға қабілетті. Жүрекке дейінгі бүкіл денеде қан айналымы кем дегенде 30 минутқа тоқтатылуы мүмкін, бірақ омыртқа миының зақымдануы шектеуші фактор болып табылады. Жылы температурада қан айналымы болмағаннан кейін 6 сағаттан соң үзілген аяқ-қолдар сәтті қайта жалғастырылуы мүмкін. Сүйек, сіңір және тері 8-12 сағатқа дейін тірі қалуы мүмкін. Дегенмен, миде ишемиялық зақымдану басқа органдарға қарағанда жылдамырақ жинақталады. Арнайы емдеме жасалмаса, қалыпты дене температурасында клиникалық өлімнен кейін 3 минуттан асса, мидің толыққанды қалпына келуі сирек кездеседі. Клиникалық өлімнің ұзақ уақытынан кейін, тіпті жүрек қайта іске қосылса және қан айналымы сәтті қалпына келтірілсе де, көбінесе мидың зақымдануы немесе кейіннен мидың өлімі пайда болады. Сондықтан мидың зақымдануы клиникалық өлімнен қалпына келудің басты шектеуші факторы болып табылады. Функцияның жоғалғаны бірден байқалатын болса да, жұмыс істемейтін мидың нақты қанша уақыттан кейін өлетіні анықталмаған. Мидың ең осал жасушалары, гиппокамптың CA1 нейрондары, оттегісіз 10 минуттан кейін өлімге ұшырайды. Алайда, зақымдалған жасушалар қайта жандандырудан кейін бірнеше сағаттан соң ғана өледі. Бұл кешіккен өлімді ин витрода қарапайым дәрілік еммен, тіпті 20 минут оттегісіз болғаннан кейін де болдырмауға болады. Мидың басқа аймақтарында клиникалық өлімнен кейін бірнеше сағат өткен соң да тірі адам нейрондары қалпына келтіріліп, өсірілді. Клиникалық өлімнен кейінгі ми жетіспеушілігінің себебі – қан айналымы қалпына келтірілгеннен кейін, әсіресе қалпына келтіру кезеңінде қан айналымын бұзатын күрделі процестер тізбегінен туындайтын реперфузиялық зақымдану екені белгілі. Бұл процестерді бақылау бойынша зерттеулер жалғастырылуда. 1990 жылы қайта жандандыру зертханасының негізін қалаушы Питер Сафар қан айналымын қалпына келтіргеннен кейін дене температурасын үш градус Цельсийге төмендету, ми зақымдануынсыз клиникалық өлімнен кейін қалпына келу уақытын 5 минуттан 10 минутқа дейін екі есе ұзартуға мүмкіндік беретінін анықтады. Бұл индукциялық гипотермия әдісі жедел медицинада қолданыла бастады. Дене температурасын сәл төмендету, қан жасушаларының концентрациясын төмендету және қан қысымын арттырудың үйлесімі ерекше тиімділігін көрсетті, осының арқасында иттерде 12 минуттық клиникалық өлімнен кейін ми зақымданусыз қалпына келтіруге қол жеткізілді. Дәрілік емдеу протоколының қосылуы иттерді қалыпты дене температурасында 16 минуттық клиникалық өлімнен кейін де миға ұзақ мерзімді зақым келтірмей қалпына келтіруге мүмкіндік берді. Суыту арқылы емдеу ғана қалыпты температурада 17 минуттық клиникалық өлімнен кейін қалпына келтіруге мүмкіндік берді, бірақ ми зақымдануымен. Зертханалық жағдайда қалыпты дене температурасында, толық қан айналымы тоқтағаннан кейін ми функциясы қалпына келген мысықтың клиникалық өлімге ұшыраған ең ұзақ кезеңі бір сағатқа созылды.
Гипотермия
Клиникалық өлім кезінде дене температурасының төмендеуі немесе терапиялық гипотермия, жарақаттардың жинақталу қарқынын баяулатып, клиникалық өлімнен аман қалу мерзімін ұзартады. Жарақаттардың қарқынының төмендеуін Q10 ережесі арқылы шамалауға болады, ол бойынша биохимиялық реакциялардың қарқыны температура әр 10 °C төмендеген сайын екі есеге төмендейді. Осының салдарынан, адамдар кейде 20 °C төмен температурада бір сағаттан астам клиникалық өлім кезеңдерінде тірі қалуы мүмкін. Клиникалық өлім гипотермиядан кейін болған жағдайда, одан бұрын болған жағдайға қарағанда жақсы болжам жасауға болады; 1999 жылы 29 жастағы швед әйелі Анна Багенхольм 80 минут мұзда қамалып, 13,7 °C дене температурасынан толыққанды қалпына келді. Жедел жәрдем медицинасында "ешкім жылынып, өлгенше өлмейді" деген сөз бар. Жануарларға жасалған зерттеулерде 0 °C-қа жуық температурада клиникалық өлімнен кейін үш сағатқа дейін тірі қалу мүмкіндігі бар.
Өмірді қолдау
Жүрек тоқтауы кезінде жүрек-өкпе реанимациясының (ЖӨР) мақсаты – қан айналымы мен тыныс алуды қалпына келтіру арқылы клиникалық өлім күйін кері қайтару болып табылады. Дегенмен, ЖӨР-дің осы мақсаттағы тиімділігі әртүрлі. Қолмен жүргізілетін реанимация кезінде қан қысымы өте төмендейді, нәтижесінде өмір сүру орташа есеппен он минутқа ғана ұзарады. Бірақ, жүрек тоқтаған кезде реанимация кезінде есін жинайтын науқастардың да жағдайлары кездеседі. Ми функциясын бақылау мүмкін болмаған немесе санаға толыққанды оралу байқалмаған жағдайда, ЖӨР алатын науқастардың неврологиялық жағдайы белгісіз болып қалады. Бұл жағдай клиникалық өлім мен қалыпты қызмет арасындағы кезең болып есептеледі. Жүрек соғуы мен тыныс алу тоқтағанда өмірді сақтауға жеткілікті қан айналымын және оттегімен қамтамасыз ететін, мысалы, жүрек-өкпе байпасы сияқты әдістермен қолдау көрсетілген науқастар, әдетте клиникалық өлім деп есептелмейді. Жүрек пен өкпеден басқа дене мүшелерінің барлығы қалыпты жұмыс істей береді. Клиникалық өлім тек қана қан айналымын қамтамасыз ететін құралдар тоқтатылғанда, науқастың қан айналымы тоқтаған жағдайда ғана пайда болады.
Бақыланатын
Ми аневризмалары немесе аорта доғасының кемшіліктері үшін жасалатын кейбір операцияларда жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін қан айналымын тоқтату қажет болады. Клиникалық өлімнің осы қасақана уақытша шақыруы қан айналымын тоқтату деп аталады. Әдетте, дене температурасын 18 °C мен 20 °C (64 және 68 °F) аралығына дейін төмендету және жүрек пен өкпе тоқтатылып орындалады. Бұл күй терең гипотермиялық қан айналымын тоқтату деп аталады. Мұндай төмен температурада көптеген пациенттер миға елеулі зақым келтірмей, клиникалық өлім күйін 30 минутқа дейін көтере алады. Температура одан да төмен болса, мерзімді ұзарту мүмкін, бірақ ұзақ процедуралардың пайдалылығы әлі дәлелденбеген. Бақыланатын клиникалық өлім, сондай-ақ, хирургиялық түзетуге уақыт беру үшін қансырап жатқан жарақаттарды емдеу ретінде де қарастырылған.
Тағайындау
Тарихи тұрғыдан өлім клиникалық өлімнің басталуымен бірдей оқиға деп есептелген. Қазіргі таңда өлім – бір ғана емес, бірнеше физикалық процестердің тізбегі екені түсінілді, ал толық өлімді анықтау тыныс-құбылысы мен жүрек соғуының тоқтауынан асып түсетін факторларға байланысты. Мордехай Дов Броди ісінде де осыған ұқсас мәселелер көтерілді, бірақ бала сот мәселені шеше алмай тұрып қайтыс болды. Керісінше, Марлис Муньос ісінде аурухана оның күйеуінің өтінішіне қарамастан, миы тоқтаған әйелді екі айға жуық уақыт бойы тірі ұстау аппаратынан ажыратпады, себебі ол жүкті болған.