Кіріспе

Француз режиссері Жорж Франжу (fʁɑ̃ʒy; 1912 жылдың 12 сәуірі – 1987 жылдың 5 қарашасы) – француз режиссері. Ол Фужере қаласында, Иль-и-Вилен департаментінде дүниеге келген.

Ерте өмір

Француз киносында жұмыс істемес бұрын Франжу бірнеше түрлі жұмыс істеді. Олардың ішінде сақтандыру компаниясында және лапша фабрикасында жұмыс істеу де болды. Ол Алжирде қысқа мерзімге әскери қызметтен өтті және 1932 жылы запасқа шығарылды. Отанына оралғаннан кейін, ол декоратор мамандығын оқыды, содан кейін Казино де Пари және Фоли Бержере сияқты музыкалық залдар үшін фон жасады. 16 мм-лік «Le Métro» қысқаметражды фильмін жасағаннан бөлек, Ланглоис пен Франжу қысқа ғұмырлы кино журналын шығарды және Ланглоис ата-анасынан қарыз алған 500 франкпен «Le Cercle du Cinema» атты киноклубын құрды. Франжу 1938 жылдың өзінде Француз кинотегімен тығыз байланысын үзіп, 1980 жылдары ғана қайтадан жақын қарым-қатынасқа түсті, ол кинотектің құрметті көркемдік директоры болып тағайындалды.

Кино мансабы

1949 жылы Франжу тоғыз деректі фильмнен тұратын серияға жұмыс істей бастады. Франжудың алғашқы туындыларына екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Париждегі нацистік оккупация және индустриализация ықпал етті. Оның алғашқы деректі фильмі – «Жануарлар қаны» (фр. Le Sang des Bêtes) – Париж қасапханасының бір күнін көрсететін графиктік фильм болды. Екінші деректі фильм 1950 жылы үкімет тапсырысымен түсірілді, ол «Лотарингия арқылы өту» (фр. En Passant par la Lorraine) деп аталды. Фильм француз индустриясының жаңаруын тойлау мақсатымен тапсырылған, бірақ Франжудың фильмі оның құрылысы қорқынышты зауыттардан шығатын сұмдыққа деген көзқарасын көрсетті. Франжудың француз үкіметі тапсырған үшінші фильмі – «Инвалидтер үйі» (1951) – ардагерлер ауруханасының өміріне шолу жасады. Фильм аурухана мен Соғыс мұражайына құрмет ретінде тапсырылды, бірақ Франжу оны милитаризмді дәріптеуге қарсы фильмге айналдырды. Франжу кейінірек «Инвалидтер үйі» өзінің үш «қиырлы» фильмінің ішіндегі ең сүйіктісі екенін айтты.

Фильм стилі

Француз киносын зерттеу барысында Клэр Клузо Франжудың кино стилін "сюрреализм мен Жан Пэнлеве ғылыми киносынан мұра етілген, Ланг пен Мурнау экспрессионизмінен әсерленген, терең әсерлі фантастикалық реализм" деп сипаттады. Франжу фильм түсірудің визуалды жағына ерекше назар аударды, режиссерді автор ретінде анықтайтын фактор осы екенін айтты. Франжу "маған әңгіме жазуға қабілет жоқ" деп мәлімдеді және фильмді "формаға келтіру" деп атаған нәрсеге күш салды. Франжу фильмдерінде сюрреализм мен қорқыныш элементтерін пайдаланып, көрермендерін "оятуға" тырысты. Франжу Андре Бретон сияқты танымал сюрреалистермен ұзақ жылдар бойы достық қарым-қатынаста болды, және оның туындыларында осы қозғалыстың ықпалы айқын көрінеді. Франжу осы элементтерді пайдаланып, қорқыныш пен тарихты байланыстырып, қазіргі заманның прогресс идеалдарына ирониялық тұрғыдан баға берді. Франжудың айтуынша: "Бұл дұрыс емес үйлесім, бұл қателікті синтез, көз айналасына қарап тұрақты түрде жасалатын нәрсе, біздің барлығын ерекше деп көруімізге кедергі келтіреді". Мысалы, Франжудың "Жануарлар қаны" атты деректі фильмінде көрермендерге күнделікті өмірдің қаншалықты ерекше болатынын еске салады. Фильмнің бастапқы сахнасы қазіргі заманды "арман елі" ретінде бейнелейді, онда қандай да бір ояну қажет; Франжудың оянуы тарихи білім арқылы жүзеге асырылады. Қала шетіндегі ерекше қуыршақтардың сюрреалистік бейнелері соғыста жараланған адамдардың денелерін еске салады. Уолтер Бенджамин сюрреализмнің "капиталистік мәдениеттің рационалды даму тарихының мифтік болжамдарын бұзуға" тиіс екенін айтты, бұл өткен мен қазіргі уақыттың бір мезгілде түсіндірілуіне әкеледі. Бенджаминнің пікірінше, бұл күнделікті өмірдегі қорқынышты сезінуге байланысты. Франжу "Жануарлар қаны" фильмінде осыны істейді. Мысалы, "La Mer" әні мал сою орындарында орындалады, оның мәтіні мал сою процесінің кейбір аспектілерімен салыстырылады, көрермендерді махаббат әнін жаңа және қорқынышты жағдайда түсінуге мәжбүр етеді. Фильмде дауыстық баяндама қолданылатын сахналарда да осындай қайшылықты байқауға болады. Фильмдегі дауыстық баяндаманың қолданылуы дәстүрлі деректі фильмнің формасын әлсіретеді. Әйел және ер адам дауыстарының кезектесуі деректі фильмнің клиникалық, әдетте еркектік беделін төмендетеді. Мал сою құралдарын зерттеген сахнада құралдарды қолданудың клиникалық сипаттамасы мен құралдардың өзінің қорқыныштылығы арасындағы қайшылық қазіргі қоғамның елемейтін қорқыныштарын көрсетеді. Франжудың ең танымал "Бетсіз көздер" фильмі де осылай, ол да қорқынышты күшейту үшін ғылыми деректі фильмнің элементтерін пайдаланады. "Бетсіз көздер" фильмінің көрсетілімі соншалықты қорқынышты болды, Эдинбургтегі көрермендер көрсетілім кезінде есінен танып қалды. Фильмдегі ең графикалық трансплантация сахнасында хирургиялық шамдарға, скальпельге, қолғаптарға, маскаларға және операциялық үстелдерге ерекше мән беріледі. Тағы да, осы қорқынышты жағдайға ғылыми көзқарас пен жағдайдың өзі арасындағы қайшылық қорқынышты күшейтуге көмектеседі. "Бетсіз көздер" соғыстан кейінгі өмірдің аспектілерін көрсету үшін сюрреалистік элементтерді де пайдаланады. Бір сахнада ұшақтың және шіркеу қоңырауларының қатты, мазасыз дыбыстары естіледі, ал доктор Генессиер мен Луиза сәтсіз бет трансплантациясына үміткерді жерлейді. Бұл сахна медицинаға деген сенімнің жоғалуын (Др. Генессиердің осы операцияны аяқтау үшін жасаған көптеген сәтсіз әрекеттерінің бірі арқылы жасалған денемен бейнеленген), технологияның прогресін (ұшақпен бейнеленген) және діннің жұбаныш беруін (шіркеу қоңырауларымен бейнеленген) көрсетеді. Бұл сюрреалистік үйлесім қазіргі заманға жаңа көзқараспен қарауға және өткенді қайта бағалауға мүмкіндік береді.

Директор ретінде

ЖылФильмАғылшынша аталуыЕскертулер1935Le Metroco Анри Ланглоимен бірге түсірілді1948Le Sang des bêtesЖануарлардың қаны1950En passant par la Lorraine1951Hôtel des Invalides1952Le Grand Méliès1952Monsieur et Madame Curie1954Les Poussières1954Navigation MarchandeФранжу фильмнен бас тартты.1955A propos d'une rivière1955Mon chienМенің итім1956Le Théâtre national populaire1956Sur le pont d'Avignon1957Notre dame, cathédrale de Paris1958La Première Nuit1959Қабырғаға қарсы басҚабырғаға қарсы бас1960Les Yeux sans visageБетсіз көздер1961Pleins feux sur l'assassinҚатқастың үстіндегі шам1962Thérèse DesqueyrouxТерез1963Judex1916 жылғы француз сериалының қайта түсірілімі1965Thomas l'imposteurТомас – Алаяқ15-ші Берлин халықаралық кинофестиваліне қатысты1965Les Rideaux blancsThe Moment of Peace«Ақ перделер» сегменті1965Marcel AllainЖазушы туралы қысқа деректі фильм1970The Demise of Father MouretМуре әкесінің өлімі1973La ligne d'ombreКөлеңкелі сызықЖозеф Конрадтың «Көлеңкелі сызық» (1917) повесіне негізделген1974Nuits rougesКөлеңкелі адам