Кіріспе

ойдан шығарылған кейіпкер француз кинорежиссері Крис Маркер (maʁkɛʁ; 29 шілде 1921 – 29 шілде 2012) – француз жазушысы, фотограф, деректі фильм режиссері, мультимедиалық суретші және кино эссеші. Оның ең танымал фильмдері – «Жети» (1962), «Мысықсыз күлімдеу» (1977) және «Күнсіз» (1983). Маркер көбінесе 1950-1960 жылдардағы француз жаңа толқынының сол жағалауымен байланысты, онда Ален Ресне, Аньес Варда және Жак Деми сияқты басқа да кинорежиссерлер болды. Оның досы және кейде әріптесі Ален Ресне оны «жиырма бірінші ғасыр адамының прототипі» деп атады. Француз киносының драматургтары мен ақындары, техниктері мен автобиографиялық шығармалар жазушылары бар, бірақ тек бір ғана нағыз эссеші бар: Крис Маркер. Ол әрқашан өзінің өткені туралы сырлы болды, сұхбат беруден бас тартты және суретке түсіруге рұқсат бермеді; оның туған жері күмәнді. Басқа деректерде ол Париждің Белльвиль қаласында, ал кейбіреулері – Сеньдегі Нойлиде дүниеге келгенін айтады. Өзінің құпиялылығы туралы сұраққа Маркер: «Менің фильмдерім оларға [көргендерге] жеткілікті», – деді. Соғыстан кейін ол журналист ретінде еңбек жолын бастады, алдымен нео-католиктік, марксистік «Esprit» журналына жазды. Маркер «Esprit» үшін саяси пікірлер, өлеңдер, қысқа әңгімелер және кинорецензиялар жазды. Осы кезеңде Маркер журналист және фотограф ретінде әлемді аралай бастады, бұл мамандықты өмірінің соңына дейін жалғастырды. Француз баспасы «Éditions du Seuil» оны «Petite Planète» («Кіші әлем») сериясының редакторы ретінде тағайындады. Бұл жинақта әр елге бір басылым арналып, ақпарат пен фотосуреттер енгізілді. 1949 жылы Маркер өзінің алғашқы романын – «Le Coeur net» (The Forthright Spirit) жариялады, ол авиация туралы болды. 1952 жылы Маркер француз жазушысы Жан Жиродукс туралы суреттелген эссе жариялады – «Giraudoux Par Lui Même». Ол оларды «богемиялық өмірге құштарлықтарымен, Оң жағалаудың формалдығына төзімсіздігімен, әдебиет пен көркем өнерге жоғары қатысуымен және тәжірибелік киноға қызығушылықтарымен», сондай-ақ саяси солшылдықпен байланысты сипаттады. Сибірді баяндау туралы эссе фильмде Маркердің ерекше түсініктемесі бар, ол режиссердің хаты түрінде, «дамыған» әлемнің француз зерттеушілерінің хаттық дәстүрінде жазылған. «Letter» Сибірдің ХХ ғасырға қадам басуына және кейбір тайпалық мәдени дәстүрлердің жоғалуына назар аударады. Бұл фильмде Маркердің Сибірде түсірген кадрлары, ескі жаңалықтар, мультфильмдер, фотосуреттер, тіпті «Mad Magazine» журналының Альфред Э.Ньюманның суреті және Батыс бұқаралық мәдениетіне қарсы әзілді шабуыл ретінде жасалған жалған теледидар жарнамасы біріктірілген. Хикая мен фильм туралы мета-комментарий жасау кезінде Маркер үш рет бірдей қысқа фильмдік реттілікті қолданады, бірақ әртүрлі түсініктемелермен: біріншісі Кеңес Одағын мақтайды, екіншісі оны айыптайды, ал үшіншісі бейтарап немесе «объективті» ұстанымды көрсетеді. 1961 жылдың қаңтар айында Маркер Кубаға барып, «¡Cuba Sí!» фильмін түсірді. Бұл фильм Фидель Кастроны насихаттайды және қорғайды, оған екі сұхбат беріледі. Ол АҚШ-қа қарсы эпилогпен аяқталады, онда АҚШ Шошқалар шығанағындағы сәтсіздіктен ұялады және кейіннен тыйым салынды. Тыйым салынған эссе Маркердің 1961 жылы жарық көрген фильмдік комментарийлер жинағы «Commentaires I»-ге енгізілді. Келесі жылы Маркер Кореядағы жағдай туралы фотосуреттер мен эсселер жинағын – «Coréennes» жариялады. Бұл фильмде ядролық соғыстан кейінгі уақытпен саяхаттау эксперименті туралы айтылады, ол әртүрлі темпте дамытылған фотомонтаж ретінде жасалған фотосуреттер арқылы бейнеленген, баяндауы мен дыбыс эффектілері шектеулі. Фильмде болашақтағы үшінші дүниежүзілік соғыстан аман қалған адам Орли әуежайының айлағының алыс және байланысты емес естеліктерімен, құпия әйелдің бейнесімен және ер адамның өлімімен мазаланады. Уақытпен саяхаттау бойынша эксперимент жүргізетін ғалымдар оны зерттеу үшін таңдайды, ал ер адам құпия әйелмен байланыс орнату үшін уақытында саяхаттайды және Орли әуежайындағы ер адамның өлімі оның өзінің қолынан болғанын біледі. Жоғарыда аталған әйелдің ұйықтап, кенеттен оянуын көрсететін бір кадрдан басқа, фильм толығымен Жан Чиабоның фотосуреттерінен құралған, онда ер адам рөлінде Давос Ханих, әйел рөлінде Хелен Шателен және болашақтан келген адам рөлінде режиссер-фотограф Уильям Клейн ойнайды. «La Jetée» фильмін түсіріп жатқанда Маркер бір мезгілде 1963 жылы жарық көрген 150 минуттық деректі эссе фильмін – «Le joli mai» түсіріп жатты. 1962 жылдың көктемінен бастап Маркер және оның операторы Пьер Лхомм Париж көшелерінде кездейсоқ адамдармен 55 сағаттық сұхбат түсірді. Көрмейтін Маркердің сұрақтары олардың жеке өмірінен бастап, сол кездегі маңызды әлеуметтік және саяси мәселелерге дейін жетеді. Ол ландшафттар мен халықтық өнердің монтаждарымен жасағандай, Маркер әртүрлі өмірлерді оның ерекше түсініктемесімен (француз тіліндегі нұсқасында әнші-актер Ив Монтан, ал ағылшын тіліндегі нұсқасында Симон Синьоре айтқан) салыстыратын және қарама-қарсы қоятын кино эссесін жасады. Бұл фильм Жан Руштің «Cinéma vérité» фильмдерімен салыстырылды және сол кезде оның жақтастарынан сынға ұшырады. Ол 1963 жылғы Венеция кинофестивалінде көрсетілді, онда «Ең жақсы дебюттік жұмыс» сыйлығын жеңіп алды. Сонымен қатар, ол Лейпциг DOK фестивалінде «Алтын Көгершін» сыйлығын жеңіп алды. 1965 жылы «Le Mystère Koumiko» деректі фильмінен кейін Маркер «Si j'avais quatre dromadaires» фильмін жасады, ол «La Jetée» сияқты, Маркердің соңғы 10 жылда 26 елде түсірген 800-нен астам фотосуреттерден жасалған фотомонтаж. Түсініктемеде фотограф пен екі досы арасындағы әңгіме бар, олар фотосуреттерді талқылайды. Фильмнің атауы Гийом Аполлинердің өлеңіне сілтеме жасайды. Бұл Маркердің көп жылдар бойы «саяхат кадрларын» қамтыған соңғы фильмі болды. SLON – фильмдер жасау және өнеркәсіп жұмысшыларын өздерінің фильмдік коллективтерін құруға ынталандыру мақсатында құрылған фильм коллективі. Оның мүшелеріне Валери Маю, Жан Клод Лернер, Ален Адэйр және Джон Тукер кірді. Маркер SLON жасаған барлық фильмдердің режиссері немесе қорежиссері ретінде танылады. Фильм мамырдың 1968 жылынан бергі саяси қозғалыстардың толық портреті болуы керек еді, он жыл бойы қатысқан жұмысының қорытындысы. Фильм екі бөлікке бөлінген: бірінші жартысы мамырдың 1968 жылына дейінгі үміттер мен идеалдарға, ал екінші жартысы сол оқиғалардан кейінгі көңіл көшіру мен көңілсіздікке назар аударады. Маркер фильмді Сергей Эйзенштейннің «Броненосец Потемкин» фильмінен алынған Одесса баспалдақтарымен бастайды, ол Эйзенштейннің ойдан шығарылған туындысы екенін, бірақ тарихи оқиғаның бейнесіне әсер еткенін атап өтеді. Маркер бұл фильмде аз түсініктеме қолданды, бірақ фильмнің монтаждық құрылымы мен естелікке берілген назар оны Маркердің фильміне айналдырады. Жарық көргеннен кейін фильм Жаңа солшылдардың әйелдер қозғалысы, сексуалдық азаттық және жұмысшылардың өзін-өзі басқаруы сияқты көптеген қазіргі мәселелерін қарастырмағаны үшін сынға ұшырады. Фильм 1985 жылғы Канн кинофестивалінде «Un Certain Regard» бөлімінде көрсетілді, тіпті «Ran» фильмі жарық көргенге дейін. 1985 жылы Маркердің ұзақ жылдар бойы дос және көршісі болған Симон Синьоре қатерлі ісіктен қайтыс болды. Маркер 1986 жылы оған құрмет ретінде бір сағаттық «Mémoires pour Simone» теледокументальдық фильмін жасады. Цифрлік технологияға деген қызығушылығы оны «Level Five» (1996) және «Immemory» (1998, 2008) фильмдеріне, сондай-ақ Париждің Помпиду орталығы үшін жасалған (француз тіліндегі нұсқасы) және «Exact Change» (ағылшын тіліндегі нұсқасы) интерактивті мультимедиалық CD-ROM-ға әкелді. Маркер 2005 жылы Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайы үшін Т.С. Элиоттың өлеңінен шабыдаланған «Owls at Noon Prelude: The Hollow Men» атты 19 минуттық мультимедиалық туынды жасады. Маркер Париде тұрды...

Мұра

Ла Джетье Мамору Ошиидің 1987 жылы түсірген "Қызыл көздік" фильміне (және кейін Ошиидің 2001 жылғы "Авалон" фильмінің бір бөліктеріне) шабыт берді, сондай-ақ Терри Гиллиамның "12 маймыл" (1995) және Джонас Куаронның "Шеге жылы" (2007) фильмдеріне, әрі Мира Найрдың 2006 жылғы "Аты-жөні" фильміндегі көптеген түсірілімдерге әсер етті.