Кіріспе
Француз кинорежиссері (1932–1984)
Франсуа Роланд Труфо (François Roland Truffaut; 6 ақпан 1932 – 21 қазан 1984) – француз кинорежиссері, актер және киносыншы. Ол француз жаңа толқынының негізін қалаушылардың бірі ретінде кеңінен танылған. 25 жылдан астам мансабы бар ол француз киноиндустриясының символы. Труфоның 1959 жылғы «400 соққы» фильмі француз жаңа толқынының маңызды туындысы болып саналады және төрт жалғасы бар: «Антуан мен Колетт» (1962), «Ұрланған сүйістер» (1968), «Жатақхана» (1970) және «Қашқан махаббат» (1979). Труфоның 1973 жылғы «Түнге арналған күн» фильмі оған сыншылардың жоғары бағасын әрі бірнеше марапаттарды, оның ішінде «үздік фильм» үшін BAFTA сыйлығы мен «үздік шетелдік фильм» үшін «Оскар» сыйлығын әкелді. Оның тағы да бірнеше атақты фильмдері: «Пианиношыны ату» (1960), «Жюль мен Джим» (1962), «Жұмсақ тері» (1964), «Жабайы бала» (1970), «Екі ағылшын қызы» (1971), «Соңғы метро» (1980) және «Қонасы әйел» (1981). Ол Стивен Спилбергтің «Үшінші дәрежедегі кездесулер» (1977) фильмінде басты рөлдердің бірін ойнады. Труфо 1960-шы жылдарда кинорежиссер Альфред Хичкокпен өткізген сұхбаттары негізінде «Хичкок/Труфо» (1966) кітабын жазды. Ол үш фильміндегі басты актриса Клод Жейдпен (1968) және соңғы екі фильміндегі Фанни Арданмен өмірін бірге өткізді. 1957 жылдан 1964 жылға дейін Мадлен Моргенстернмен үйленген.
Ерте өмір
Труфо 1932 жылғы 6 ақпанда Парижде дүниеге келді. Оның анасы Жанин де Монферран болған. Анасының болашақ күйеуі Роланд Труфо оны асырап алып, өзінің тегін берді. Бірнеше жыл бойы ол түрлі күтушілермен және әжесімен бірге тұрды. Әжесі оған кітаптар мен музыкаға деген сүйіспеншілігін сіңірді. Труфо сегіз жасқа толғанға дейін оның әжесімен бірге өмір сүрді. Әжесі қайтыс болғаннан кейін ғана ол ата-анасымен бірге тұрды. Труфоның биологиялық әкесінің кім екені белгісіз, бірақ 1968 жылы жеке детективтік агенттік жүргізген тергеу Байоннадан шыққан еврей тіс дәрігері Роланд Левиге апарды. Труфоның анасының туыстары бұл тұжырымға қарсы болды, бірақ Труфо оған сеніп, қабылдады. Труфо көбінесе достарымен бірге болып, үйден мүмкіндігінше көп шығуға тырысты. Ол Роберт Лашенейді бала кезінен таныған, олар өмір бойы жақын дос болды. Лашеней "400 соққы" фильміндегі Рене Бижи кейіпкеріне шабыттандырды және Труфоның бірнеше фильмінде ассистент ретінде жұмыс істеді. Кино Труфоға қанағаттандырмайтын отбасылық өмірден қашуға ең керемет мүмкіндік берді. Ол алғашқы фильмін – Абель Ганстың "Жоғалған жұмақ" (Paradis Perdu, 1939) фильмін сегіз жасында көрді, содан бері ол осымен уайымдап жүрді. Ол ақшасы болмағандықтан, мектепке бармай, кинотеатрларға тығылып кіретін. Бірнеше мектептен қуылғаннан кейін, 14 жасында өзіндік білім алуға шешім қабылдады. Оның екі академиялық мақсаты болды: күніне үш фильм көру және аптасына үш кітап оқу. Труфо Анри Ланглоидің "Француз кинотеатрына" жиі баратын, онда ол көптеген шетелдік фильмдермен танысып, Джон Форд, Говард Хоукс және Николас Рей сияқты американдық кино режиссерлерімен, сондай-ақ британдық режиссер Альфред Хичкокпен танысты.
Андре Базин
1948 жылы өзінің жеке киноклубын құрғаннан кейін Труфо Андре Базинмен танысты, ол оның кәсіби және жеке өміріне зор әсер етті. Базин сол кезде киносыншы және тағы бір киноқоғамның жетекшісі болды. Ол Труфоның жақын досы болды және оның өсіп-жетілу кезеңінде түрлі қаржылық және құқықтық қиындықтардан шығуға көмектесті. Труфо 1950 жылы 18 жасында француз армиясына қатарына қосылды, бірақ келесі екі жыл бойы қашуға тырысты. Әскерден дезертирлеуге әрекеттенгені үшін тұтқындалып, әскери түрмеге қамалды. Базин саяси байланыстарын қолданып, Труфоны босатып, өзінің жаңа киножурналы "Cahiers du cinéma" журналында жұмысқа орналастырды.
Кино кітапшалары
Келесі бірнеше жылда Труфо Cahiers журналының сыншысы (кейін редактор) болды, онда ол қатыгез, кешірімсіз сын-есімдерімен танылды. Оны "Француз киносының қабір қазушысы" деп атады және 1958 жылғы Канн кинофестиваліне шақырылмаған жалғыз француз сыншысы болды. Ол Базиннің киноның ең ықпалды теорияларының бірі – авторлық теорияны дамытуына қолдау көрсетті. 1954 жылы Труфо Cahiers du cinéma журналында «Француз киносының белгілі бір бағыты» («Une Certaine Tendance du Cinéma Français») деген мақала жазды. Чарльз Сильвердің 2014 жылғы осы фильмге жасаған бағасы жоғары.
Триллерлер мен ұрланған сүйістер
Stolen Kisses (1968) – Антуан Дойнел циклінің жалғасы, онда Клод Джейд Антуанның никелес әйелі және кейіннен әйелі Кристин Дарбон рөлінде ойнады. Оның түсірілімі барысында Труфо Джейдке ғашық болып, қысқа мерзімге оған құда болды. Бұл фильм халықаралық өнер саласында үлкен сәттілікке ие болды. Содан кейін Джейд Хичкоктің "Топаз" фильмімен Голливудтағы дебютін жасады. Труфо әртүрлі тақырыптарды қамтитын жобалармен жұмыс істеді. "The Bride Wore Black" (1968) – қатыгез кек алу туралы фильм, Альфред Хичкок фильмдеріне жасалған стильді құрмет (тағы да Моро қатысқан). "Mississippi Mermaid" (1969) – Кэтрин Денев пен Жан Пол Белмондоның қатысуымен тартылған, жасырын мағынасы бар романтикалық триллер. Екі фильм де Корнелл Вулрихтың романдары негізінде түсірілген. "The Wild Child" (1970) фильмінде Труфо 18 ғасырлық дәрігер Жан Марк Гаспар Итар рөлінде актерлік дебютін жасады.
Дойнел Кристинге үйленеді
Bed and Board (1970) – Антуан Дойнелдің тағы бір фильмі, сонымен қатар Джейд, енді Леоның экрандағы әйелі. Two English Girls (1971) – "Жюль мен Джим" фильміндегідей махаббат оқиғасының әйелдік көрінісі. Ол "Жюль мен Джимді" жазған Анри Пьер Рошедің екі әпкеге бірдей ғашық болатын ер адам және олардың жылдар бойғы махаббат оқиғасы туралы әңгімесіне негізделген. "Мендей сұлу бала" (1972) – жақсы қабылдамаған едік комедия.
Күндіз түнге
"Түнгі күн" Труффоға "Оскар" сыйлығын әкелді. Бұл фильм оның ең терең ойлы туындысы болып саналады. Фильмде түсірілім тобы фильмді аяқтауға тырысып, сонымен қатар кино жасаумен байланысты жеке және кәсіби қиындықтармен күреседі. Труффо түсірілімдегі ойдан шығарылған фильмнің режиссерінің рөлін ойнайды. Бұл фильмде оның бұрынғы фильмдерінен эпизодтар да бар. Ол оның алғашқы жұмыстарынан бергі ең жақсы фильмі деп есептеледі. Time журналы оны "Ғасырдың 100 үздік фильмі" тізіміне қосты ("400 соққы" фильмімен бірге). 1975 жылы Труффо "Адель Х. тарихы" фильмімен танымалдылығын арттырды, ал Изабель Аджани бас рөлде "Оскар" сыйлығының "Ең үздік актриса" номинациясына ие болды. 1976 жылы түсірген "Шағын өзгерістер" фильмі "Алтын глобус" сыйлығының "Ең үздік шетелдік фильм" номинациясына ұсынылды.
1970 жылдардың соңы және соңғы Doinel
"Әйелдерді жақсы көретін адам" (1977) романтикалық драмасы шағын сәттілікке ие болды. Трюфо 1977 жылы Стивен Спилбергтің "Үшінші дәрежедегі жақын кездесулер" фильмінде ғалым Клод Лакомб рөлінде де ойнады. "Жасыл бөлме" (1978) фильмінде Трюфо басты рөлде болды. Бұл фильм кассада сәтсіздікке ұшырады, сондықтан ол Лео және Жейдтің қатысуымен "Қашқан махаббат" (1979) фильмін Дойнел циклінің соңғы фильмі ретінде түсірді.
Соңғы метро
Трюфоның соңғы фильмдерінің бірі оған халықаралық деңгейде жаңа өркен беруге мүмкіндік берді. "Соңғы метро" (1980) фильмі 12 "Сезар" сыйлығына ие болды және 10 номинацияда жеңіске жетті, оның ішінде "Үздік режиссер" номинациясы да бар.
Соңғы фильмдер мен мұра
Трюфоның соңғы фильмі қара-ақ түсірілді, осылайша оның мансабына кітаптың басы мен соңындай сезім сыйлады. "Сендерге құпия" – Трюфоның сүйікті режиссері Гитчкокқа арналған құрметі. Фильмде Гитчкокқа тән көптеген тақырыптар көтеріледі, мысалы, жеке кінә мен қоғамдық тазалық, әйел адамның кісі өлтіруін тергеуі және анонимдік орындар. Ұшқыр оқырман Трюфо көптеген әдеби туындыларды бейімдеді, соның ішінде Анри Пьер Рошедің екі романын, Рей Брэдберидің "Фаренгейт 451" романын, Генри Джеймстің "Өлілер алтары" повесін, "Жасыл бөлме" фильміне негіз болған және бірнеше американдық детективтік романдарды. Трюфоның өзге фильмдері түпнұсқа сценарийлер бойынша түсірілді, көбінесе сценарийлерді Сюзан Шиффман немесе Жан Груо бірлесіп жазды. Олар түрлі тақырыптарды қамтыды, Виктор Гюгоның қызының өміріне арналған, Изабель Аджани ойнаған "Адель Х. тарихы"; "Күн мен түн" фильмі, түсірілімі Викторін студиясында өтті, фильм жасаудың қиындықтары мен табыстарын көрсетеді; және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Францияның неміс оккупациясы кезіндегі "Соңғы метро" фильмі, он Цэзар сыйлығымен марапатталды. Өмір бойы киноға құштар болған Трюфо бірде (1993 жылғы "Франсуа Трюфо: Ұрланған портреттер" деректі фильмінде айтылғандай) машинасынан автостоп жасаған жолаушыны шығарып жіберді, себебі ол фильмді ұнатпайтын екен. Көптеген режиссерлер Трюфоны құрметтейді, ал оның туындыларына арналған құрметтер "Жақыннан таныс", "Су астындағы қоңырау және көбелек" сияқты фильмдерде, сондай-ақ романист Харуки Муракамидің "Жағалаудағы Кафка" романында көрініс тапты. Майкл Ондаатжемен сөйлескенде, монтажшы Уолтер Мурч Трюфоның жас кезінде өзіне тигізген әсерін айта келіп, "400 соққы" фильмінің соңындағы тоқтату кадрынан "электрленгенін", ал Годардың "Тынсыздану" және Трюфоның "Пианиношыны ату" фильмдері оның фильмдер түсіре алатынына сендіргенін айтты. Роджер Эберт "400 соққы" фильмін өзінің ұлы фильмдер тізіміне қосты және былай деді: "Оның ең қызықты, есте қаларлық фильмдерінің бірі – Генри Джеймстің "Өлілер алтары" әңгімесіне негізделген "Жасыл бөлме" (1978), қайтыс болған жақындарын еске алуға құштар ер адам мен әйел туралы". Джонатан Розенбаум "Жасыл бөлме" Трюфоның ең жақсы фильмі болуы мүмкін деп санайды және ол режиссердің авторлық теорияға құрметі деп санайды. Бұл теорияны Базен және оның шәкірттері (Трюфо, Годар, Рене, Шаброл, Ромер, Малле) жасады, режиссер студияның, сценарийдің, жұлдыздың, жанрдың емес, фильмнің нағыз авторы екенін жариялады. Егер жасыл бөлмедегі тұлғалар өткеннің ұлы режиссерлерін білдірсе, онда қазір онда Трюфоға арналған құрбандық орны болуы мүмкін. Антуан Дуэнельдің рухы шам жағып тұрғанын ойлауға болады.
Басқа кинорежиссерлердің пікірлері
Труфо Луис Бунюэль, Ингмар Бергман, Роберт Брессон, Роберто Росселлини және Альфред Хичкок сияқты кинорежиссерлерге деген құрметін білдірді. Ол Хичкок туралы кітап жазды, ол ұзақ сұхбаттар сериясына негізделген «Хичкок/Труфо» кітабы болды. Жан Ренуар туралы ол былай деді: «Менің ойымша, Ренуар – кинодағы дерлік қате жібермеген, іс жүзінде қателіксіз кинорежиссер. Оның ешқашан қателеспегеніне себебі, ол әрқашан қарапайымдылыққа негізделген, адамгершілік шешімдер тапқан деп ойлаймын. Ол ешқашан стильге ұмтылмаған, өзін көрсетпеген режиссер. Егер сіз оның жұмысын білсеңіз – ол өте кең ауқымды, өйткені ол түрлі-түрлі тақырыптарды қамтыды – сіз, әсіресе жас режиссер ретінде, қиын жағдайға түскенде, Ренуар осы жағдайды қалай шешер еді деп ойлап, әдетте шешім таба аласыз». Труфо неміс режиссері Вернер Герцогты «қазіргі замандағы ең маңызды кинорежиссер» деп атады. Труфо және оның «Les Cahiers du Cinéma» журналындағы әріптесі Жан-Люк Годар, кинорежиссерлік жолын бастағанда тығыз жұмыс істеді, бірақ жұмыс әдістері әртүрлі болды. 1968 жылғы мамыр оқиғаларынан кейін шиеленіс пайда болды: Годар саяси, әсіресе марксистік киноны қаласа, Труфо фильмдерді негізінен саяси мақсаттар үшін жасауды сынға алды. 1973 жылы Годар Труфоға айыптаулар мен ым-ишараларға толы, ұзақ және шулы жеке хат жазды, онда ол режиссер ретінде «сен жалғаншысың» деді, сондай-ақ оның соңғы фильмі («Күн мен түн») қанағаттанғысыз, жалған және жасырын болғанын айтты: «Сен жалғаншысың, өйткені өткен аптада Париждегі «Франсис» мейрамханасында Жакелин Бисемен болған сахнаң фильмге енбеді, сондай-ақ «Күн мен түнде» режиссердің ғана ұйықтамайтынына таңғалудан басқа амал жоқ» (Труфо фильмді режиссерлік етіп, сценарийін жазып, фильмдегі режиссер рөлін ойнады). Годар сонымен қатар Труфоның коммерциялық жолға түскенін және жеңілтек болғанын айтты. Труфо ашулы 20 беттік хатпен жауап берді, онда ол Годарды тек теорияда ғана барлығының «тең» екеніне сенеді, сәнді радикализмге бой алған екіжүзділікпен айыптады. «Оңшылдықтың Урсула Андресі – Брандо сияқты, пьедесталдағы бір қиындық». Кейін Годар Труфомен татуласуға тырысты, бірақ олар енді бірін-бірімен сөйлеспеді немесе кездеспеді. Труфоның қайтысынан кейін Годар оның хаттарының кең таңдауына кіріспе жазды және 1973 жылғы хатын қосты. Ол сондай-ақ «Histoire(s) du cinéma» фильмінде Труфоға арналған ұзақ құрметін білдірді.
Жеке өмір
Труфо 1957 жылдан 1965 жылға дейін Мадлен Моргенстернге үйленген. Олардың екі қызы болды, Лора (1959 жылы туған) және Ева (1961 жылы туған). Мадлен Францияның ірі кинопрокат компанияларының бірі – Cocinor компаниясының бас директоры Игнас Моргенстерннің қызы еді және Труфоның алғашқы фильмдеріне қаржы табуда маңызды рөл атқарды. 1968 жылы Труфо актриса Клод Жадқа (Stolen Kisses, Bed and Board, Love on the Run) кездесіп жүрді; ол және Фанни Ардант (The Woman Next Door, Confidentially Yours) 1981 жылдан 1984 жылға дейін бірге өмір сүрді және олардың Жозефин Труфо (1983 жылдың 28 қыркүйегінде туған) атты қызы болды. Труфо атеист болғанмен, католик шіркеуіне үлкен құрметпен қарады және өзінің қосылу рәсіміне реквием мессасын өткізуді өтінді.
Өлім
1983 жылдың шілдесінде, алғашқы инсульттан кейін және ми ісігі диагнозы қойылғаннан соң, Труфо Франция Галл мен Мишель Бергерге тиесілі Нормандиядағы Хонфлер маңындағы үйді жалға алды. Ол досы Милош Форманның "Амадей" фильмінің премьерасына қатысуға шақырылған болатын, бірақ 1984 жылдың 21 қазанында, 52 жасында Францияның Нойли-сюр-Сен қаласындағы Париждің американдық ауруханасында қайтыс болды. Ол қайтыс болған кезде көптеген жаңа фильмдерді жоспарлап жатқан болатын. Ол Монмартр зиратында жерленген.
Орындау рөлдері
Жыл Атауы Роль Ескертулер1956 Fool's Mate Той қонағы Кредиттелмеген Ла соната Крейцер 1959 400 соққысы Атракциондағы адам Кредиттелмеген1963 À tout prendre Өзі 1964 Жұмсақ тері Бензин құюшы (Дауыс) 1970 Жабайы бала Д-р Жан Итар Төсек пен тақта газет сатушысы Дауыс, Кредиттелмеген1971 Екі ағылшын қызы Рәсімші / Баяндаушы 1972 Мендей сұлу бала Журналист 1973 Түнгі түсірілім Ферран, кинорежиссер 1975 Адель Х. әңгімесі Полиция офицері Кредиттелмеген1976 Шағын өзгерістер Мартиннің әкесі 1977 Әйелдерді жақсы көрген адам Құрмет көрсетуге жиналғандар Клод Лакомб 1978 Жасыл бөлме Жюльен Давенн Басты рөл 1981 Келесі есіктегі әйел Камео Кредиттелмеген