Кіріспе

Француз революциялық соғыстары кезіндегі көтеріліс 1798 жылғы Ирландия көтерілісі (Éirí Amach 1798; Ольстер шотландтары: The Hurries) – сол кездегі бөлек, бірақ бағынышты Ирландия Корольдігінде британдық тәжге қарсы халықтың көтерілісі. Басты ұйымдастырушы күш – Біріккен ирландтар қоғамы. Алғаш рет Белфастта жер иелері – англикандықтарға қарсы болған пресвитериандар құрған қоғам, реформадан үмітін үзген соң, елдегі католиктер көпшілігімен революциялық одақ арқылы республика құруға тырысты. Жалға алынған жерлер үшін шарттардан туған наразылық жалдауға себеп болды. Француз Республикасы мен Ұлыбританиядағы демократиялық белсенділерден көмек сұралып жатқанда, әскери жағдайдың салдарынан жасалған ұстаулар мен қамаулар заговоршыларды ашық әрекет етуге мәжбүр етті. 1798 жылдың мамыр айының соңында Карлоу және Вексфорд округтерінде (оңтүстік-шығыс), көтерілісшілер біршама сәттілікке жеткен; солтүстікте Белфаст маңындағы Антрим және Даун округтерінде; және астанаға жақын Дублин маңындағы Мэт және Килдэр округтерінде – бірнеше үйлесімсіз көтерілістер болды. Тамыз айының соңында, көтерілісшілер партизандық қарсылыққа дейін қысқарғаннан кейін, француздар батысқа, Майо округіне экспедициялық күшін жіберді. Олар көтерілісшілердің маңызды күшімен біріге алмады және 9 қыркүйекте капитуляциялады. Көтерілісшілердің соңғы ашық шайқасында, олар келген кезде жиналған жергілікті тұрғындар 23 қыркүйекте Киллалада жеңіліске ұшырады. 12 қазан күні екінші француз экспедициясы Донегал округінің жағалауында теңіз шайқасында жеңілді, нәтижесінде Біріккен Ирландияның жетекшісі Вольф Тоун тұтқындалды. Көтерілістен кейін Одақ заңы Ирландияның заң шығарушы органын таратып, Ирландияны Вестминстердегі парламент арқылы Біріккен Корольдіктің тәжіне бағындырды. 1898 жылғы көтерілістің жүз жылдығында оның мұрасы Дублинде заң шығарушы органының қайта құруын қалаған ұлтшылдар, Тоунның есімін толыққанды бөліну мен тәуелсіздік үшін пайдаланған республикашылар және Ирландияның өзін-өзі басқару шараларына қарсы болған унионистер арасында дау туды. 1998 жылғы Белфаст "Жақсы жұма" келісімімен бірге қайта жаңғырған "1798" жөніндегі пікірталас пен маңызы одан әрі жалғасуда.

Еріктілер қозғалысы

XVIII ғасырдың соңғы онжылдықтарында Ирландиядағы британдық тәж конституциялық реформа талаптарының күшеюімен бетпе-бет келді. Протестанттық үстемдік 1691 жылы Якобиттердің жеңілісінен кейін католик шіркеуінің ықпалын және қалған католик ақсүйектерінің саяси және экономикалық билігін шектеу үшін қабылдаған Қылмыстық заңдарды жеңілдетті. Бірақ жер иелері англикандықтар Ирландия Парламентіне монополиясын сақтап, Лордтар палатасын да, ал қалталық округтер жүйесі арқылы – Халық палатасының жартысын да басып алды. Осы аралықта тәждің мүдделері Дублиндегі заң шығарушы органға емес, корольге және оның Лондондағы министрлеріне есеп беретін Вице-корольдік әкімшілік арқылы қамтамасыз етілді (сонымен қатар, олардың да қалалары болды, сайлауға ашық Халық палатасының орындары үштен бір бөлігіне дейін азайтылды). Солтүстік Америкадағы отарлардың көтерілісі қиындық тудырды. Отаршылармен және олардың француз одақтастарымен соғыс британдық тұрақты әскерлерді Ирландиядан шақырып алды. Олардың кеткеннен кейін, бастапқыда отандық қорғаныс үшін құрылған еріктілер жасақтары пайда болды, бірақ көп ұзамай, отарлардағы туыстары сияқты, «конституциялық құқықтарды» талқылай бастады және оларды қорғады. 1782 жылы, еріктілер Ирландия Парламентіндегі әлсіреген патриоттық оппозицияны қолдап, парадтар мен жаттығулар өткізіп тұрғанда, Вестминстер 1719 жылғы Ирландияның Ұлыбританияға тәуелділігі туралы актіні жойды. Еріктілер, әсіресе солтүстікте, пресвитериандар мен басқа протестант диссиденттері қатарына көптеп қосылды, осы жаңадан алынған заң шығару тәуелсіздігін пайдаланып, қалталық округтерді жою және сайлау құқығын кеңейту үшін күшпен талап ете бастады. Бірақ парламенттік реформа католиктердің азаттығын қамту керек пе, әлде қандай шарттарда қамту керек деген мәселе қозғалысты екіге бөлді. Ескі тәртіп сақталды: англикан аристократиясы Лондоннан нұсқау алатын үкіметтің қолдауымен бекемделді.

Біріккен ирландтардың құрылуы

Бұл көңілсіздік Белфаста, қарқынды дамып келе жатқан сауда орталығында күшті сезілді, ол Донегалл графына тиесілі болып, сайланған өкілдігі болмады. 1791 жылдың қазан айында француз революциясы тойланып жатқанда, еріктілердің бір тобы Дублин қаласындағы католиктер комитетінің протестант хатшысы Вулф Тоунды сөз сөйлеуге шақырды. Тоун Ирландия католиктері атынан жазған Аргументін мойындап, онда католиктер Асценденттің "ақымақтары мен ессіздеріне" қарсы бірікпесе, еркіндікке ие бола алмайтынын айтқан еді. Оның ұсынысымен олар Біріккен Ирландиялықтар қоғамын құрып, төмендегі шешімді қабылдады: «Бұл елдің басқаруындағы ағылшынның ықпалы Ирландия халқының барлығының арасындағы берік одақты талап ететіндей зор; және осы ықпалға қарсы тұрудың жалғыз конституциялық жолы – парламенттегі халық өкілдігінің толық және түбегейлі реформасы». Дәл осындай шешімді Тоунның достары Дублинде де қабылдады, онда қоғам кеңейген, алуан түрлі орта тапты көрсете отырып, бастапқыда протестанттарды, католиктерді және диссиденттерді біріктірді.

Католиктік конвенция

Біріккен ирландтардың қолдауымен және қатысуымен, 1792 жылдың желтоқсанында Католик комитеті ұлттық католик конвенциясын шақырды. "Артқы көше Парламенті" Ирландия Лордтары мен Коммуналарының заңдылығына тікелей сын болды. Жаңа француз Республикасымен соғыс күтіп, Георг III Виндзорда конвенциядан (соның ішінде Тоуннан) делегацияны қабылдады, ал британ үкіметі Ирландия Парламентіне Вестминстердің 1791 жылғы католиктерге жеңілдік беру туралы заңына сәйкес келуді талап етті. Үкіметтің жұмысына айтарлықтай әсер ете алмайтын шара үшін, жоғарыдан келетін қарсылықты жеңудің құны – Католик комитетінің таратылуы болды, сондай-ақ католиктер мен протестанттарды лотерея арқылы әскери қызметке шақыратын жаңа үкіметтік милиция құрылды. Бұл Біріккен ирландтар үшін қабылдамауға болатын шарттар екені анық болғанда (олар революциялық француз "Ұлттық гвардиясы" үлгісінде еріктілерді қайта жаңғыртуға және қайта құруға тырысқан), үкімет Қоғамды басып тастауға кірісті. 1794 жылдың мамырында француз елшісі Уильям Джексон мен Тоун мен Арчибальд Гамильтон Роуэнды қоса алғанда, Біріккен лидерлерімен болған кездесулер туралы ақпарат тарағаннан кейін, Қоғамға тыйым салынды. Осы жаңа жүйемен Қоғам тез арада Ольстерде және, ақырында, Дублиннен (ашық іс-қимылдардан бас тартуға қарсылық көрсетілген) орталық және оңтүстік аймақтарға тарады. Осылайша, Уильям Дреннанның "тестісі" немесе серті, "әр түрлі діни сенімі бар ирландтардың арасындағы күштердің бірігуіне" шақыру, шеберлерге, саяхатшыларға және дүкен иелеріне, олардың көпшілігі өздерінің Якобин клубтарын сақтап, жалға алушылар мен олардың базар қалаларындағы одақтастарына, протестант ақсүйектеріне қарсы құпия бауырластықтарға ұйымдастырылды. Солтүстікте, 1763 жылы дінге қарамастан, наразылық білдіргендерді жұмылдырып, Дерри қаласына қашып бара жатқан англикандық пасторлар мен ондықтарды қуумен қорқытқан Оакбойлар да болды. Сондай-ақ, 1770 жылы жерге ие болуға және үйден қууға наразылық білдіріп, Белфастқа кірген, казарманы қоршап алған және түрмеден өздерінің біреуін босатып алған Болат жүректер де болды. 1790 жылдары, Біріккен ирландтық қоғамдар сияқты (және 1795 жылдан бастап олардың қарсыласы – Orange Institution), франкмасондық ложалық құрылымы мен рәсімдерінен қарыз алып, бұл жартылай көтерілісші құбылыс негізінен, бірақ кейінірек олардың сертіне түзетулер енгізілген, тек католик емес, қорғаушылар ретінде қайта жаңғырды. Солтүстік Арманың зығыр өндіру аймағында жалға алу және жұмыспен қамтуды бақылау үшін протестанттық Пип-о-Дей-Бойзбен күрескен жас жігіттердің "флотильдері" ретінде пайда болған Қорғаушылар Оңтүстік Ольстер графтықтарында және Ирландияның орталық аймақтарында ұйымдасты. 1788 жылы олардың серт беруі Армағ католик архиепискобы тарапынан айыпталды. Біріккен ирландтар Қорғаушыларға қол ұшын созғанда, оларға да осындай санкциялар қолданылды. 1794 жылы француз қағидаларының "көрнекті аңыздарына" қарсы ескертулер беріліп, Біріккен сертінен өткен католиктерге қауымнан шығарылу қаупі төндірілді. Джейкобиттікке қарағанда Якобин саяси көзқарасына тап болып, ондық, салықтар және жалға берілетін тұрғын үйлерге қатысты наразылықтарды ашық білдірді. Реформаның уәдесі артта қалғанда және француз жеңістері әскери көмекке үміт артқанда, католиктік эмансипация және парламенттік реформа жалпы еркектік сайлау құқығына (әркім азамат) талапқа айналды, ал жауапты үкіметке деген үміт Ирландия республикасына шақыру арқылы айқын көрінді. Тек Ольстер мен Ленстер ұйымдастырылса, басшылық екі провинциялық директория арасында бөлініп қалды. 1797 жылдың маусымында олар Дублинде жиналып, соғыс ережесімен ұсталғандар мен тұтқындалғандардан қорқып, шабуыл жасау мүмкіндігі өтіп бара жатқан солтүстік тұрғындардың дереу көтерілу талаптарын қарастырды. Кездесудің соңында дағдарыс болды, ал Ольстер делегаттарының көпшілігі шетелге қашып кетті. Билік Ольстердегі қарсы шараларының қатаңдығына қанағаттанғандықтан, тамыз айында провинцияда азаматтық заңды қалпына келтірді. Бұл бастама Лейнстер директориясына өтті, ол Патриот оппозициясының екі радикалды наразы мүшесін: американдық соғыс тәжірибесімен келген лорд Эдвард Фицджеральдты және Артур О'Коннорды (кейін, Наполеонның Ирландия легионының офицері ретінде ерекшеленбеген) жалдады. Директория 1797 жылдың жазында әрекет етуге тым әлсіз деп санады, бірақ қыста қозғалыс Дублин, Кильдар графтығы және Мит графтығы сияқты қазіргі бекіністерде күшейіп, орталық және оңтүстік аймақтарда жаңа орындар ашты. 1798 жылдың ақпанында Фицджеральд дайындаған есепте Біріккен ирландтардың жалпы саны 269 896 адамға жететіні көрсетілді. Бірақ олардың саны қаруға шақырылса, немесе қарапайым найзалардан артық нәрсені жинай ала ма деген күмәндер болды (өткен жыл ішінде билік олардан 70 630 данасын тәркілеген, ал 4 183 дана мушкет және 225 мушкет трубкасын тәркілеген). Қозғалыс үкіметтің қарсы шараларына төтеп бергенімен, науқас үгіт-насихат және дайындық жалғасты, бірақ француз қаруының және көмегінің болуына сенімсіздік болды. Бастапқыда, ол Англияға қарсы екі шабуылмен бірге жүруі керек еді: біреу Ньюкаслға, екіншісі Бристольге. Бірақ Италиядағы шұғыл талаптарға байланысты, қажетті соңғы соғыс күштерін жинау мүмкін болмады. Ошпен басқарылатын 15 000 тәжірибелі әскерлер Бресте жиналды. 16 желтоқсанда теңізге шығып, Тоунмен бірге француз Ирландия жағалауындағы Бэнти шығанағына 22 желтоқсан 1796 ж. келді. Үшінші күні аяқтамайтын дауылдардан қону мүмкін болмады. Тоун "Англия [ ] Армададан бері ең бақытты қашып құтылғанын" айтты. Флот үйге қайтып келді және Ирландияға басып кіруге арналған армия бөлініп, өсіп келе жатқан Ирландия легионымен бірге француз революциялық соғыстарының басқа театрларына жіберілді. Бэнти шығанағы француз араласуының перспективасын нақтырақ көрсетті және Біріккен қоғамдар жаңа мүшелермен толды. Котехиллдегі (Каван) жиындарда он бір адамды өлтірді, ал Дандолкта (Дандолк) он төрт адамды өлтірді. Біріккен ирландтардың Нор мутинерлерінің флоты француздықтарға "Адам құқықтарын түсінетін жалғыз үкімет" деп тапсыру шешіміне қатысқандығы хабарланды. Спитхедтегі лидерлердің бірі Валентин Жойс, Эдмунд Берк "науқас Белфаст клубшысы" деп сипаттады. Бірақ флотты бұзуға қатысты Біріккен ирландтардың құластырылған жоспарының ешқандай дәлелі жоқ. Жазатайым кемелерді жалпы көтерілістің бөлігі ретінде тартып алу туралы әңгімелер ғана болды. Мутинерлер британдық флотты парализдеді, бірақ француздықтардың Тешелдегі күштеріне дайындаған Батавиялық флот қайтадан ауа-райына қарсы тұрды. 1797 жылдың қазанында Тоун мен оны Ирландияға алып жүруге тиіс болған әскерлер түсірілгеннен кейін, флот француздық теңіз базасы Брестке жетуге тырысты және Кампердаун шайқасында Корольдік теңіз күштерімен жойылды. Парижде Тоун Наполеон Бонапарттың өсіп келе жатқан жұлдызын таныды. Бірақ ол Италияның жаулап алу соғысына қатысу үшін әскерін төлеуге мұқтаж болғандықтан, Ирландиялық жағдайға немқұрайлы екенін анықтады. 1798 жылдың ақпанында британдық тыңшылар Бірінші консулдың арнадағы порттарда 50 000 адамға дейін әскерді шығаруға дайындық жасап жатқанын хабарлады. Койгли француз директориясын және Ирландиядағы басшылықты үлкен жобаға көндіруге тырысты. 1796 жылдан бастап Біріккен ирландтық агенттер Біріккен ағылшындар мен Біріккен шотландтардың желілерін құруға көмектесті, олардың іс-қимылдары, серт беруі және физикалық күш қолдану туралы үгіттеулері "олардың ирландтық шабыттандырушыларына" ұқсас болды. Өзін Біріккен ирландтық атқарушысының елшісі деп сипаттаған Койгли, Ольстерден келген қашқын ағынына сүйеніп, Комбинациялық актілерге және соғыс уақытындағы азық-түлік тапшылығына қарсы наразылықты пайдаланып, Манчестерден Біріккен...

Лейнстер

Көтерілістің алғашқы қақтығыстары 24 мамыр күні таң атқаннан кейін Килдэр графлығында болды. 23-і күні түнде Мюнстер пошта вагонына Наасқа жақындаған кезде шабуыл жасалды, 1000–3000 адам қалаға жақындады. Олардың сүйектері жүзімшарға және тұрақты мылтық атысына қарсы тұра алмады. 200-ден аз гарнизон көтерілісшілерді жойды, ал шағын ат әскері жүзден астам адамды өлтірді. Сол күні кейіннен Проспероста протестант дәрігері Джон Эсмонд басқарған кіші көтерілісші күштерге табысқа қол жеткізді. Қала 19 маусымда Овидстаунда көтерілісшілердің жеңілісінен кейін ғана қайтадан басып алынды, бірақ көтерілісшілердің одан әрі жеңілістері, соның ішінде Карлоуда (25 мамыр) және Мейт округіне қарасты Тара төбесіндегі (26 мамыр) үлкен әскердің жеңілісі көптеген Килдэр көтерілісшілерін өздерінің ісі жоғалтылып кеткеніне сендірді. 27 мамырда жергілікті діни қызметкер Джон Мерфидің басшылығымен жиналған көтерілісшілердің биік позициясын және шешімін бағаламай, Оуларт қаласының сыртында милиция мен еоманрияның күші қысқартылды. Одан кейін көтерілісшілер оңтүстікке қарай Вексфорд қаласына қарай өрлеп, жергілікті Біріккен Ирландияның басшысын, протестанттық адвокат Багенал Харвиді босатып, оған қолбасшылық берді. 5 маусымда Багеналдың 3000 адамнан тұратын күші оқ-дәрілерін түбегейлі сарқып, ауыр зардап шекті, олар Нью-Росстан кетуге мәжбүр болды, оны тұтқындау Килкенни мен Уотерфордта бар деп белгілі Қорғаушылардың үлкен денелеріне жол ашқан болар еді. Осы арада солтүстікке қарай бұзып, Уиклоу арқылы Дублинге қарай жол ашуға тырысулар 1 маусымда Бунклодиде және 9 маусымда Арклоуда, Таббернерингтегі тұтқындалған қару-жарақтардың орналасуына қарамастан, тексерілді. Көтерілісшілер оңтүстікке қарай кері шегініп, Нью-Росстың аман қалғандарымен кездесіп, Эннискорти қаласының сыртындағы Винегар төбесінде 16 000 адамнан тұратын лагерь құрды. 21 маусымда олар 13000 адамнан тұратын генерал Лейк тобымен қоршалып, бомбаға түсіп, жеңілді. "Вексфорд республикасының" қалдықтары Джеймс Коркоранның басшылығымен өлкедің солтүстігіндегі Киллаугрим Вудста база құрды. Басқалары басқа жақтан көмек іздеді. 24 маусымда 8000 адам ата Мёрфи мен Майлс Бёрн бастаған екі колоннаға жиналды. Дайындықсыз болған кеншілер теңгерімді бұрмаламады және күннің соңында гарнизон да, көтерілісшілер де өртеніп жатқан қаладан кері шегінді. Бірн өз адамдарын Уиклоу тауларына бастап барды, онда Джозеф Холт пен Майкл Дуйер партизандық қарсылық жасады. Мёрфидің адамдары Килдареге кірді, онда діни қызметкер тұтқындалғаннан кейін олар Уильям Эйлмердің қолбасшылығындағы көтерілісшілерге қосылды. Бірнеше жау соғыстарынан кейін "Уэксфордтың жауынгерлері" Мейтке көшіп барып, 14 шілдеде Найтстаун батпағында соңғы рет қарсылық көрсетті. Бірнеше жүз аман қалғандар Килдарге оралды, онда Саллинсте олар 21-і күні берілді. Олардың басшыларынан басқалары жаңа Лорд-лейтенант Чарльз Корнуоллис қалған қарсылықтарды жою үшін жасаған рақымшылықтан пайдаланды. Заңды Ирландия парламентімен канцлер Лорд Клэр ұсынды. Клэр жоғарылаудың берік қорғаушысы, католиктерді үлкен жаудан, "Құдайсыз Якобиндіктерден" ажыратуға бел буған. 7 маусымда бүкіл округте және Магерадағы Баннның батысында жергілікті жиналыстар болды. Баллименада жасыл жалау көтерілді, Ларн, Гленарм, Каррикфергус, Тумбридж және Баллимониге шабуыл жасалды. Әскери тұрғыдан алғанда, Антрим графтығындағы көтеріліс 9 маусымда Балименаның берілуімен аяқталды (Рендалстаунның тағдырын сақтап қалған рақымшылық бойынша, Темплпатрик пен Баллимони өрге ұшырады). МакКраккеннің төмендеу тобы 14-ші күні Даун графтығында Республика армиясының жеңілгені туралы хабар алғаннан кейін тарады. Дегенмен, бір жағымды пікірде, Мунро олардың түнгі шабуыл туралы ұсынысын "жаман артықшылық" деп қабылдамай, қаладағы тәртіпсіздікке ұшыраған сарбаздарға қарсы шабуыл жасауды қабылдамай, кейін ғана "Қорғаншылар" лагерін қиратып тастады. Бұл ұсыныстарды Қорғаушыларды қорғауға жіберілген негізгі Біріккен елшілердің бірі болған Джеймс Хоуп жоққа шығарды. Ол Қорғаушылар көтерілісшілердің арасында жеке сапта пайда болмағандығын және шайқастың қарсаңында Мунроны тастап кеткендер "Киллинчи халқы және олар Диссидент болды" деп нық айтты. Тарихшы Мариан Эллиотт Даунда католиктердің Біріккен ұйымда ресми теңдікке ие болғанын атап өтті. Соңғы тұтқындаулардан бұрын, олар округтің алты полковникінің үшеуі болды. Оның айтуынша, олар...

Шығындар

1798 жылғы көтеріліс туралы ең көп оқылған еңбектердің бірі, оның жүз жылдығынан бері жазылған "Еркіндік жылы" (1969) кітабында Томас Пакенхам (1741 жылғы ашаршылықты, "қан төгілген жыл" деп еске алмай) былай деп жазды: 1798 жылғы көтеріліс – Якобит соғыстары мен Ұлы ашаршылық аралығындағы ирланд тарихындағы ең қатыгез және трагикалық оқиға. Бірнеше апта ішінде найза мен шанышқымен қаруланған 30 мың шаруа, қорғанышсыз әйелдер мен балалар, зеңбірек аузына шабуылдағанда, кесіліп, атылып немесе сабадай таратылып өлтірілді. Отыз мың – сол кездегі бағалаулардың орташа көрсеткіші (оның ішінде 2000-ы Корольдік күштері, 1000-ы адал азаматтар деп есептелді). Жақындағы зерттеулер төмен көрсеткіштерді көрсетеді. Көтерілістің негізгі ошағы – Уэксфорд округындағы демографиялық зерттеулер 6000 адамның қаза тапқанын көрсетті. Осыдан тарихшы Томас Бартлетт "барлық арал бойынша 10 мың адамның қаза болуы мүмкін" деген қорытындыға келді. Басқалары репрессиядан қорқып, туыстары жоғалғандарын жасырған болуы мүмкін деп күдіктенеді. Қаза тапқандардың қаншасы шайқаста қаза болғаны әлі белгісіз.

Әскери зұлымдықтар

Көтерілісшілердің бейбіт азаматтарға жасаған зұлпымдары туралы хабарлар кеңінен тарады. Бұл республикашылдардың сапынан шығуына себеп болды. 1798 жылдың ақпан айында британдық бас қолбасшы, генерал сэр Ральф Аберкромби, өзінің ілгерідегі қолбасшысы Генри Латтрелл, лорд Карэмптонды, "жауға ғана емес, барлығына қауіпті болатын" армияны қалдырғаны үшін ашық сынады. Бірақ ол әскери тәртіпті қалпына келтіру және азаматтық биліктің үстемдігін Дублин сарайы қолдамағандықтан, сәуір айында отставкаға кетті. Оның орнына генерал Джеррард Лейк келді. Лейк тұтқын алуға тыйым салатын бұйрық бергеннен кейін, көтеріліс кезінде далалық сот іс-әрекеттері жүзеге асырылды. Тұтқынға алынған және жараланған көтерілісшілер, кейде көптеп, өлтірілді. 27 мамырда Корольдік әскерлері Куррағ маңындағы көтерілісшілердің тапсыруын қабылдағаннан кейін, 500-ге жуық Килдар көтерілісшілері таңылды – Гиббет Рат атылуы. Әскери операциялар жүргізілген аймақтардағы бейбіт азаматтар қатыгездікпен сұраққа алынып, өлтірілді, үйлері өртелді. Хумберттің келгеніне жауап берген Корнуоллис өзінің "әдепсіз" сарбаздарын (олардың ішінде өзінің католик ополчениелерін ең "қанды және қатыгез" деп санады) қорқытуға мәжбүр болды. Көтеріліс кезінде және одан кейін, жергілікті білімдерін пайдаланып, лоялисттік йомендер өздерінің кек алу шараларын жүзеге асырды. "Кешірілген" көтерілісшілер ерекше нысана болды. 200-ге жуық лоялист амалдары, ерлер, әйелдер және балалар, Скаллабогтағы амбарға тығылып, өртке ұшырады. Багенал Харви наразылық білдіріп, көтерілісшілердің басшылығынан кетті. 20 маусымда Уэксфорд қаласында Біріккен Ирландияның "Халық қауіпсіздігі комитеті" таратылғаннан кейін, 70 лоялист тұтқын Слейни өзенінің үстіндегі көпірге дейін айдалып, өлтірілді. Қаза тапқандардың арасында аздаған католиктер, ал көтерілісшілердің арасында протестанттар болды. Бірақ үкіметтік пропагандашылар үшін зұлпымдардың діни сипаты күмәнсіз болды. 1797 жылы Каслдың хабаршысы Фрэнсис Хиггинс "әйелдер де ерлермен бірдей ант етеді" деп хабарлады, бұл кейбір әйелдердің Біріккен Ирландияның ісі үшін тәуекелге барып, ерлермен бірге барған сайын жасырын ұйымға қосылғанын көрсетеді. Көтерілістерде әйелдер көптеген рөлдерде көзге түсті, кейбіреулері кейінірек балладаларда (Бетси Грей және Батыл Молл Дойл, Нью-Росстың қаһарманы) батырлар ретінде бейнеленді. Баллинахинчте, аңыз бойынша, Бетси Грей ақ жылқыға мініп, жасыл ту көтеріп отырды, болашақ лорд Келвиннің әкесі әйелдердің алаңда қалып, "ерлердей батырлық" көрсеткенін айтты. Винегар Хиллде британдық офицерлер "еркектерге қарағанда көтерілісші әйелдердің ынтасы күштірек" және "көптеген әйелдер ашумен шайқасқан" деп мәлімдеді. Көтерілісшілердің басшысы Томас Клони, егер оның адамдарының оннан бірі Кастлброның Молли Дойл сияқты "соғысқа дайын" болғанда, Нью-Росста жеңіске жетер едіін айтты.

Соңғы қарсылық

1798 жылдың 1 шілдесінде Біріккен Ирландия қозғалысының отаны Белфаста, көшеде Йеоманридің қызыл жейдесін кимеген адамның жоқ екені хабарланды. Англикан дін қызметкері Эдвард Хадсон бұрынғы радикалдарды Портгленон Йеоманри жасағына қабылдап, "католиктер мен протестанттар арасындағы достық байланыс аяқталды" деді. Көтерілісшілер "Қорғаушы" ұяларында бірікті, олардың анттарынан дінге сілтемелер айқын түрде алынып тасталды. 1800 жылдың ақпанында осылардың бірі, Родди Маккорли "Туме көпірінде" атқыланды, ал Этна Карберридің 1890 жылдары жазған балладасы арқылы ирландиялық республикалық шейіттер тізіміне енді. Сол кезде Маккорлидің капитаны Томас Арчердің есімі көпшіліктің қызығушылығын тудырды. Оның 1800 жылдың наурыз айында Баллименада (денесі бірнеше ай бойы үрей үшін камерада ілініп тұрды) және оның он бес серігінің өлімі Антримдегі көтерілістің соңғы аяқталуын білдірді. Оңтүстік-шығыста, Уиклоу округінде Біріккен Ирландия генералы Джозеф Холт 1798 жылдың күзінде келісіммен тапсырғанға дейін күресті. 1803 жылдың желтоқсанына дейін, Уиклоу тауларына әскери жол салынғаннан кейін және Дублинде Эмметтің көтерілісі сәтсіз аяқталғаннан кейін, капитан Майкл Дуайер басқаратын соңғы ұйымдасқан көтеріліс күштері капитуляциялады. Вексфордта да көтерілісшілердің қарсы тұруының шағын ошақтары сақталды және Джеймс Коркоран басқарған соңғы көтерілісшілер тобы 1804 жылдың ақпанында оның қазасына дейін жеңілмеді. Батыста Баллинамак пен Киллала шайқастарынан кейін "Коннахт Республикасының" қалдықтары бірнеше ай бойы Мейо округіндегі Эрис және Тайраули төбелерінде, ал Галвей округіндегі Коннемарада бекінді. Джеймс Макдоннелл, Киллалада жеңілгеннен кейін Францияға қашып кетті.

Біріккен Ирландия мен бүлікшілердің тағдыры

Тұтқынға алынған, соғыс даласында бүлікшілерге басшылық еткендер әскери сотқа тартылып, өлім жазасына кесілді. Багенал Харви, Филипп Рош және тағы бес адам Вексфорд көпірінде асылды; Джон Эсмонд Саллинсте пальтосын кері бұрып асылды, бұл оның еоманды дезертир екенін көрсетеді; Уотти Грэмнің басы Магера қаласынан көрсетілді; Генри Джой МакКраккен Белфаст сауда үйінің алдында асылды; Джон Мерфи, жалаңаяқ қалдырылып, сауаттандырылып, асылды, басы кесілді, денесі шайыр толтырылған бөшкеде өртеліп, басы Таллоуда тікене ілінді; Генри Манроның басы Лисберн сауда үйінде көрсетілді; ал Бартолом Тьюлингтің денесі Дублиндегі Кроппис Акредегі бүлікшілерге арналған жаппай қабірге қойылды. Ширс ағайындары шілде айында Дублинде асылып, жартылай кесіліп, төрт бөлікке бөлінді. Көтеріліс тоқтатылғанына көз жеткізгеннен кейін Корнуоллис және оның бас хатшысы лорд Кастлерег, Ирландия Парламентінен басқа директория басшыларына қарсы іс қозғау үшін көрсеткен қысымға қарсы тұрды. Майкл Дуйер 1803 жылдың желтоқсан айында өзін және барлық серіктерін сотталмаған жер аударылушылар ретінде Жаңа Оңтүстік Уэльске, Австралияға тасымалдауға рұқсат беретін шарттармен бас тарту туралы келісім жасады. Корнуоллис 1799 жылы Джон Мурге, Хумберттің Коннахт президентіне де тасымалдау жазасын қарастырған, бірақ ол қамауда қайтыс болды.

Көтерілісші діни қызметкерлер мен діни қызметкерлер

Ольстерде жиырмаға жуық пресвитериан дін қызметкері мен сынақтан өтушілер көтеріліс қозғалысына қатысты. Екеуі атқыланды. Басқаларына американдық жер аударуға рұқсат берілді, оның ішінде Уильям Стил Диксон. "[Пресвитериан] синодындағы демократиялық партия" деп санаған, олардың көпшілігі, егер көтеріліске қатыспаса да, оның идеяларымен терең қамтылған еді, - деді Кастлерэг, және синодтың Корольдік үлестірмесінің (regium donum) мөлшері мен дін қызметкерлеріне төленетін жалақыны адалдық серті мен дәлелдеріне байланысты етуге кірісті. Реакция рухында 1798 және 1800 жылдар аралығында кем дегенде 69 католик шіркеуі қиратылды немесе зақымдалды, көбінесе Оңтүстік Лейнстерде. Олардың епископы, Фернс қалалық Джеймс Кофилд оларды "шіркеудің ең нашар бөлігі" деп айтты. Олардың епископы, Киллалалық Доминик Белл Баллинадағы "қоғамдық қауіпсіздік комитетінің" төрағасы болды, бірақ ол Дублин сарайына көтерілісшілердің бұзықтарын болдырмау үшін ғана әрекет еткенін жеткізді. Осыдан кейін, католик дін қызметкерлерінің адалдығын қамтамасыз ету үшін қосымша шаралар қажет деп есептелді. 1795 жылдан бері Мейнуттағы католик семинариясын қаржылап келген үкімет енді Ирландиядағы болашақ епископтық тағайындаулар Корольдің бекітуіне бағынышты болса, оның түлектері өздерінің regium donum-ын алатынын ұсынды – яғни, пресвитериан дін қызметкерлері сияқты, дін қызметкерлері де мемлекеттік стипендия алады. Бірақ бұл патшаға да тым ауыр болып көрінді, және Корнуоллис ұсыныстан бас тартуға мәжбүр болды.

Одақ

1800 жылдың тамызында Ирландия Парламенті (мол игіліктер мен сыйлықтарға итермеленген) өзін таратуға келісті. Ол Вестминстерге көшірілді, енді Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Корольдігінің Парламенті деп аталады. 1803 жылы көтерілісті жаңаруға қолдау көрсетуге тырысқан Роберт Эммет, егер 1798 жылы Ирландияның себебі болған болса, онда Ирландияны "шет мемлекеттік парламентке" бағындыру арқылы ол одан әрі ушықтырылды, онда "халықтың жеті сегіз бөлігінің" өздерінен өкіл жіберуге құқығы жоқ" және "қалған сегіз бөлігі" "қатыгез ағылшын үкіметі мен олардың ирландтық Асценданциясы үшін құрал ретінде әрекет ететін, мүмкін болса, шет мемлекеттік биліктен де жаман бір монстр" болды. Бірақ сол кезде халықтың наразылығы болған жоқ. Бұл көтерілістің күйреуінен кейін туған әлсіздіктің салдары болуы мүмкін, бірақ Ирландия Парламенті үшін өткенге сағыныш аз болды. Гамбургтен жер аударылған Арчибальд Гамильтон Роуэн, ағылшын-ирланд лордтарын "сыбайлас жиналыстан" айыру арқылы одақтың өзі "ескі Асценданцияның құлауына" әкелетінін болжады. (Одаққа қарсы шығуда, Ирландия Төменгі палатасының спикері Джон Фостер осыны қатты сескенді). Ал француз әскерлері Гумберт басшылығымен Ирландияны азат ету үшін емес, Гаитиді қайта құлдыққа салу үшін Наполеонмен тапсырылды. Бірқатар қателіктер мен жаңылыстар нәтижесінде 1803 жылдың шілдесінде Дублин қамалын және астананың басқа да маңызды нүктелерін басып алуға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды, ал Килдаредегі көтерілісшілер тарап кетті. Майкл Дуйер уәделенген қарусыздықтан бас тартты және Уиклоу тауларынан әскерін түсірмеді. Ольстерде, бастапқы қоғамның солтүстіктегі ең табысты екі ұйымдастырушысы Томас Рассел мен Джеймс Хоуп өкілдік еткеніне қарамастан, Эммет жариялаған республика бұрынғы Біріккендер мен Қорғаушыларды біріктіре алмады. 1798 жылы тұтқындалғандардың көпшілігі Жаңа Оңтүстік Уэльс жазалау колонияларына жіберілді. 1804 жылдың наурыз айында Эмметтің көтерілісі туралы хабар жеткенде, бірнеше жүз тұтқын Ирландияға қайту үшін кемелерді басып алу үмітімен көтеріліске шықты. Олар Венигар Хиллінің екінші шайқасы деп аталатын шайқаста жеңіліске ұшырады.

О'Коннелл мен жас Ирландия

1801 жылы сэр Ричард Масгрейвтің «Ирландиядағы түрлі көтерілістер туралы естеліктері» көтерілістің алғашқы «негізгі тарихын» ұсынды. «Католиктерге қатысты зор дұшмандықпен» жазылған бұл еңбек Ольстердегі оқиғаларға бар болғаны 12 бет, ал Лейнстердегі көтеріліске 600 бет арнады. Даниель О’Коннелл, емендік жасаққа тіркеліп, туған жері Керри графтығында көтерілістен шет қалған болатын, Біріккен ирландтардың католиктердің протестанттарды Ирландиядан қуғысы келгендіктен емес, Ирландия Парламентін таратуға сылтау іздеген үкіметтің құрбаны болғанын айтты. Ол, католиктердің азаттығы үшін ұйымдастырған жаппай қозғалысында да, Ұлы ашаршылыққа дейінгі жылдары одақтың таратылуы үшін күресінде де «1798 жылғы» рухын еске алмады. Ал «Эдвард Фицджеральдтың өмірі мен өлімі» атты еңбегін «1798 жылғы ерлердің әділдігін қорғау» ретінде таныстырды.

1898 жылғы 100 жылдығы

1873 жылы алғаш рет Боденстаундағы (Килдар графтығы) Вольф Тоунның қабіріне жасалған зияраттарда ирланд республикашылдарының жаңа буыны көтерілістің мұрасын өзіне таңды. Бірақ 1886 және 1893 жылдардағы «Үй билігі» заңдары талқыланған кездегі діни ағымдардың шиеленісінен тар мағыналы түсініктер басым болды. «Көптеген алғашқы ұйымдастырушылардың (олардың ішінде физикалық күшпен күрескен фениандықтардың қарттары) ынталы республикашылдығына қарамастан», Дублиндегі жүз жылдық той конституциялық ұлтшылдықтың, О’Коннеллдің үй билігі мұрагерлерінің «белгісін» алды. Халыққа Біріккен ирландтардың католиктердің азаттығын және парламенттік реформаны қамтамасыз ету үшін құрылғаны, ал Асценденцияның кедергісі конституциялық жолдардың бәрін жапқаннан кейін ғана қаруға және республика ісіне көшкені туралы сендірді. Протестанттардың Тоунның «шайқас алаңында және дарға асылуда» сенімдерін біріктіргендермен байланысын мойындауға құштар еместігін көрген Элис Миллиган Белфастағы естелік шараларын католик аудандарымен шектеуге мәжбүр болды. Бэллинахинч шайқасының батыры Бетси Грейдің қабіріне жасалған саяхат қақтығысқа және оның ескерткіш тасын қиратуға әкеп соқты. Жүз жылдық мерекелік жылы Фр. Патрик Кавананың 1798 жылғы көтерілістің танымал тарихының (1874) бесінші және алтыншы басылымдары жарық көрді. Кавана, айтылғандай, көтерілісті «тек католиктердің ісі» ретінде көрсеткен жоқ, бірақ Біріккен директориялардың республикашылдығын жариялауға да себеп таппады.

1948 жылғы 150 жылдығы

1948 жылы бөлінуден кейін 150 жылдығын атауға протестанттардың қатысуын ұйымдастыруға тырысқан жазушы Денис Ирландия және кәсіби одақ өкілдері Виктор Холли мен Джек МакГуганға Белфаст қаласының орталығында митинг өткізуге рұқсат берілмеді. Оның орнына, олар ұлтшыл батыс Белфасттан МакАрт фортына шеру ұйымдастырды. Бұл форт қалаға қарап тұрды, және 1795 жылғы маусым айында Вулф Тоун мен Біріккен Ирландияның солтүстік атқару комитеті мүшелері осы жерде "Англияның еліміз үстіндегі билігін құлатқанша, күш-жігерімізді тоқтатпаймыз" деп ант берген еді. Оңтүстікте, Эйреде, көтерілістің 150 жылдығы 1948 жылғы Ирландия Республикасы заңының талқылануы мен қабылдануына себеп болды. Бұл заң 1949 жылғы 18 сәуірде, Пасха дүйсенбісі күні күшіне енді, бұл 1916 жылғы Пасха көтерілісінің басталуының 33 жылдығы болды. 1960 жылы Джон Мурдың дене қалдықтарының кездейсоқ табылуы Каслбарда мемлекеттік жерлеу рәсіміне әкелді. Президент Эмон де Валера (1916 жылғы қатысушы), Франция және (Франко режимі) Испания елшілерімен бірге Мурды "Ирландияның алғашқы президенті" деп құрметтеді, сондай-ақ (көп поэтикалық еркіндікпен) "Католик шейіті Әулие Томас Мордың ұрпағы" деп атады.

1998 жылғы екі жүз жылдығы

1998 жылғы екі жүз жылдығы Солтүстік Ирландиядағы отыз жылдық саяси зорлық-зомбылықты тоқтату және Ұлы жұма күні Белфаст келісіміндегі татуласу үміттерімен бірге келді. Дублинде Ирландия үкіметі 1898, 1938 және 1948 жылдардағы естелік шараларында байқалған, олардың пікірінше, кемшіліктен – 1798 жылғы көтерілісті тек дін мен отан үшін жасалған крест жорығы ретінде көрсетуден аулақ болуға тырысқанын мәлімдеді. Бұл бір жақты көзқарас, 1790 жылдары көтерілісте белсенді қатысқан "Ulster United Irishmen" ұрпақтарының ішінде көптеген адамдарды наразылыққа түсірді. Көтеріліс тарихын зерттеуде "романтикалық, мерекелік стильде тарих жазуға" қайта оралу және Кавананың түсіндіруіне ғана емес, сонымен қатар қолдағы лоялисттік дереккөздерге көп сүйенген Томас Пакенхэмнің "Еркіндік жылы" (1969) еңбегіне де сын айтылды. Осының нәтижесінде ресми естелік шаралары Біріккен ирландтардың сектанттық емес, ағартушылық, француз және американдық идеялармен шабыттанған, демократиялық идеалдарын баса көрсетті. Барлық тарихшылар да ресми естелік шараларының рухында жұмыс істеген жоқ. Кейбіреулер "1790 жылдардағы халық саясаты мен мәдениетінің орталық сектанттық құрауы" "Біріккен ирландтардың идеологиялық және ұйымдық қатысуына" қарамастан сақталғанын айтты. Кем дегенде, оңтүстік-шығыстағы дәлелдер Калленнің "көтеріліс – католик және протестант ақсүйектері мен ірі шаруалар арасындағы жергілікті сектанттық азаматтық соғыс" деген тезисін растады.

1798 жылы Ольстер-Шотс қайта баяндауында

Белфаст келісімі бойынша екі жүз жылдық мерейтойда Ольстер шотландтары агенттігі (Tha Boord o Ulstèr Scotch) құрылды, ол 1798 жылғы оқиғаларды өз интерпретациясына бейімдеуді ілгерілетті. Оның жарияланымдары, соның ішінде мектептерге арналған материалдар, Ольстер шотландтарын (негізінен Ольстер пресвитериандарын) Асценденцияның құрбандарымен салыстырғанда тең емес болғанымен, католиктерге қарағанда өзгерістерді талап етуде алда тұрған халық ретінде көрсетеді. Ольстердегі көтеріліс "әділеттілік, тең құқықтар және демократия үшін күрес" ["біз бұрыс деп ойлаған нәрселерді түзеу үшін"] деп сипатталады; онда Біріккен ирландтардың белсенділігі "айырмашылық пен әділетсіздікке тап болғанда наразылық білдіруге дайын халықтың" сипатын көрсетеді. Бұл пресвитериандықтардың патшалық және епископтық билікке қарсы тұру дәстүріне қатысты. Әр түрлі арналар арқылы таралып, американдық патриоттардың (қатарында "Шотландиялық ирландтар" бар) құлшынысын арттырады. Американың тәуелсіздігімен және Француз Адам және азамат құқықтарының жариялануымен бекітілгеннен кейін, олар Ольстерге еріктілер мен Біріккен ирландтардың либералды патриоттық шешімдері арқылы оралады. Нәтижесінде, көтеріліс протестанттық көзқарасқа басымдық берген, бірақ дәстүрлі одақтастыққа тән британдық адалдық пен ұлттық ерекшеліктерді мақтаумен шектелмейтін интерпретацияға ие болады. Осылай еске түсірілгенде, социолог Питер Гарднер 1798 жылғы көтеріліс "Ольстер протестанттарының этникалық тұрғыдан өзгеруіне" ықпал ететінін айтады. Олар "Ирландияның дәстүрлі ұлттық тарихнамасында" "оның қорғаушылары" ретінде емес, "Ирландиядағы отаршылдық биліктің шегінен тыс" "құқықтарынан айырылған және ашулы" қауымдастық ретінде қайта қарастырылады.

Ескерткіштер

Ирландия Республикасында 1798 жылы қаза тапқан патриоттарды еске алу үшін кемінде 85 мемлекеттік ескерткіш және мемориал бар, оның ішінде Дублиндегі Ұлттық Еске алу бағы бар. Солтүстік Ирландияда Даун округінің 1798 жылғы екі жүз жылдық мерейтой комитеті Сентфилд және Баллинахинч шайқастарын белгілеу үшін ақпараттық тақталар орнатты. 1900 жылы Австралияның Сидней қаласындағы Уэверли зиратында Майкл Дуайердің қабірі үстінде "1798 жылғы ұмытылмас көтерілісте қатысқандары үшін қиындықтарға ұшырағандарды" еске алу үшін үлкен ескерткіш орнатылды.

Өнер саласында

"Еркіндік немесе өлім" – британдық автор Дэвид Куктың (2014) туындысы. Көтеріліс туралы повесть. "Француздар жылы" – Томас Фланаган, 1979. Мейо округіндегі оқиғалар туралы тарихи роман. "Гленарвон" (1816) – Леди Кэролайн Лэмбтың көтеріліс кезінде жазылған романы, оның құрамында жасырын мағыналы роман, готикалық роман және тарихи роман элементтері бар.