Кіріспе

Өсімдіктер мен балдырлардың көбею циклі

Ұрпақ алмасу (сонымен қатар метагенез немесе гетерогенез деп те аталады) – өсімдіктер мен балдырлардың өмірлік циклінің басым түрі. Өсімдіктерде екі фаза да көп жасушалы: гаплоидты жыныстық фаза – гаметофит – диплоидты жыныссыз фаза – спорофитпен кезектеседі. Ересекті спорофит мейоз арқылы гаплоидты спораларды түзеді, бұл процесс хромосомалар санын екі жиынтықтан бір жиынтыққа дейін кемітеді. Нәтижесінде пайда болған гаплоидты споралар шығып, көп жасушалы гаплоидты гаметофиттерге айналады. Пісіп жеткен кезде гаметофит митоз арқылы гаметалар түзеді, бұл эукариоттардағы жасуша бөлінуінің қалыпты процесі, ол хромосомалардың бастапқы санын сақтайды. Екі гаплоидты гамета (бір түрдің әртүрлі организмдерінен немесе бір организмнен шыққан) бірігіп, диплоидты зиготаны құрайды, ол митоз арқылы көп рет бөлініп, көп жасушалы диплоидты спорофитке айналады. Бұл цикл – гаметофиттен спорофитке (немесе, сондай-ақ, спорофиттен гаметофитке) – құрлықтағы барлық өсімдіктер мен көптеген балдырлардың жыныстық көбею жолы. Спорофит пен гаметофит фазаларының арақатынасы өсімдіктердің әртүрлі топтарында әртүрлі болады. Көптеген балдырларда спорофит пен гаметофит – ұқсас немесе әртүрлі болуы мүмкін жеке, тәуелсіз организмдер. Бауыржағай, еліктер мен мүйізділерде спорофит гаметофитке қарағанда нашар дамыған және оған көп жағдайда тәуелді. Еліктер мен мүйізділердің спорофиттері фотосинтез жасай алғанымен, өсуді және спора дамуын қамтамасыз ету үшін гаметофиттен қосымша фотосинтездік заттарды қажет етеді және су, минералдық қоректік заттар мен азотпен қамтамасыз етілуі үшін оған тәуелді. Жануарлардың өмірлік циклдері, онда тек диплоидты көп жасушалы сатысы бар, диплонттық деп аталады. Тек гаплоидты көп жасушалы сатысы бар өмірлік циклдар гаплонттық деп аталады.

Анықтама

Ұрпақтардың кезектесуі – бұл организмнің өмірлік циклінде көпжасушалы диплоидты және гаплоидты формалардың алмасуы, бұл формалардың дербес тіршілік етуіне қарамастан. Кейбір түрлерде, мысалы, Ulva lactuca балдырында, диплоидты және гаплоидты формалар шын мәнінде екі дербес тіршілік ететін тәуелсіз организмдер, олар сыртқы түрімен ұқсас, сондықтан изоморфты деп аталады. Көптеген балдырларда еркін жүзіп жүретін гаплоидты гаметтер диплоидты зиготаны құрайды, ол көпжасушалы диплоидты спорофитке дамиды. Спорофит мейоз арқылы еркін жүзіп жүретін гаплоидты спораларды жасайды, олар гаплоидты гаметофиттерге дамиды. Дегенмен, құрлықтағы өсімдіктерде спорофит немесе гаметофит айтарлықтай қысқарады және дербес тіршілік ете алмайды. Мысалы, барлық бриофиттерде гаметофит ұрпағы басым, ал спорофит оған тәуелді. Керісінше, барлық тұқымдық өсімдіктерде гаметофиттер күрт қысқарған, бірақ қазба жәдірелері олардың изоморфты ататектерден пайда болғандығын көрсетеді. Осы жағдайда "фазалардың алмасуы" термині көбірек сәйкес келуі мүмкін.

Жануарларда

Бастапқыда Адельберт фон Шамиссо (1815-1818 жылдар аралығында сальптарды, колониялық теңіз жануарларын зерттеген) және Япетус Стинструп (1842 жылы трематодалардың дамуын, сондай-ақ туникаттар мен қызыл терілерді зерттеген) жануарларда әртүрлі құрылымдағы ұрпақтардың (жынысты және жыныссыз) кезектесуін "ұрпақтардың ауысуы" деп сипаттады.

Өсімдіктерде

1851 жылы Вильгельм Хофмайстер өсімдіктердегі ұрпақтардың морфологиялық кезектесуін көрсетті. Осыған дейін, құрлықтағы өсімдіктердің жыныссыз ұрпағының (яғни спорофиттің) пайда болуына қатысты пікірталас туды, және бұл әдетте антитетикалық (Ладислав Йозеф Челаковский, 1874) және гомологтық (Натанаэль Прингсхайм, 1876) ұрпақтардың кезектесуі теориялары арасындағы қақтығыс ретінде сипатталады. Морфологиялық кезектесу мен ядролық фазалардың кезектесуі көбінесе сәйкес келсе де, кейде бір-бірінен тәуелсіз болып келеді, мысалы, көптеген қызыл балдырларда бір ядролық фаза екі әртүрлі морфологиялық ұрпаққа сәйкес келуі мүмкін.

Өсімдіктердің әртүрлі топтарының өмірлік циклдері

"Өсімдіктер" термині мұнда Археепластиданы, яғни глаукофиттерді, қызыл және жасыл балдырларды, сондай-ақ құрлықтағы өсімдіктерді білдіреді. Ұрпақ алмасуы барлық көпжасушалы қызыл және жасыл балдырларда – тұщы су түрлерінде (мысалы, Кладофора) және теңіз балдырларында (мысалы, Ульва) байқалады. Көптеген түрлерде ұрпақтар гомоморфты (изоморфты) болып, дербес тіршілік етеді. Қызыл балдырлардың кейбір түрлері күрделі үш фазалық ұрпақ алмасуына ие, онда гаметофит фазасы және екі ерекше спорофит фазасы кездеседі. Толық ақпарат алу үшін Қызыл балдырлар: Көбею бөлімін қараңыз. Құрлықтағы өсімдіктердің барлығы гетероморфты (анизоморфты) ұрпақ алмасуымен сипатталады, онда спорофит пен гаметофит айқын түрде ерекшеленеді. Барлық бриофиттер, яғни бауыржағайлар, еліктер және мүйізді еліктерде гаметофит ұрпағы ең жақсы көрінеді. Мысалы, моноикалық елікті қарастырайық. Антеридиялар мен архегониялар жетілген өсімдікте (гаметофитте) дамиды. Су болғанда, антеридиялардың екі қамшылы сперматозоидтары архегонияға жүзіп келіп, ұрықтандыру орын алып, диплоидты спорофит пайда болады. Спорофит архегониядан өседі. Оның денесі ұзын сабақтан және спора түзетін жасушалары бар капсуладан тұрады, онда мейоз процесі арқылы гаплоидты споралар пайда болады. Көптеген еліктер осы спораларды тарату үшін желге сенеді, бірақ Splachnum sphaericum жәндіктердің көмегімен (энтомофилия) спораларын таратуға бейімделген. Папоротниктер мен олардың туыстастарының (мысалы, клуб еліктер мен атқуырлар) өмірлік циклында, далада көрінетін өсімдік – диплоидты спорофит. Гаплоидты споралар жапырақшалардың төменгі жағындағы сорыларда жетіледі және желмен (немесе кейбір жағдайларда су арқылы) таратылады. Жағдайлар қолайлы болса, споралар өніп, проталл деп аталатын көзге көрінбейтін өсімдік денесіне айналады. Гаплоидты проталл спорофитке ұқсамайды, сондықтан папоротниктер мен олардың туыстастары гетероморфты ұрпақ алмасуына ие. Проталлдың өмір сүру ұзақтығы қысқа, бірақ ол жыныстық көбеюді жүзеге асырып, спорофит ретінде өсетін диплоидты зиготаны құрайды. Тұқымдық өсімдіктерде (сперматофиттерде) спорофит басым көпжасушалы фаза болып табылады, ал гаметофиттер көлемі жағынан айтарлықтай кішірейеді және морфологиялық құрылысы өте ерекшеленеді. Гаметофит ұрпағының барлығы, тозаң түйіршіктерін (микрогаметофиттерді) қоспағанда, спорофит ішінде орналасқан. Екіжапырақты гүлді өсімдіктің (ангиосперма) – мысалы, самырсынның өмірлік циклы бұрынғы бөлімде (Күрделі өмірлік цикл) егжей-тегжейлі сипатталған. Гимноспормалардың өмірлік циклы да осыған ұқсас. Алайда, гүлді өсімдіктерде "қос ұрықтандыру" деп аталатын қосымша құбылыс бар. Қос ұрықтандыру процесінде, тозаң түйіршігінен (микрогаметофиттен) бір ғана емес, екі ұрық ядросы архегонияға еніп, біреуі жұмыртқа ядросымен бірігіп зиготаны, екіншісі гаметофиттің басқа екі ядросымен бірігіп "эндоспермді" құрайды, ол дамитын эмбрионды қоректендіреді.

Диплоидты фазаның дамуы

Өмір циклының диплоидты фазасының (спорофит) басым фаза ретінде пайда болуының негізі (мысалы, тамырлы өсімдіктерде) диплоидияның зиянды мутациялардың көрінісін генетикалық толықтыру арқылы жасыруға мүмкіндік беретіні болжанып келді. Яғни, диплоидты жасушалардағы ата-ана геномдарының бірінде бір немесе бірнеше ген өнімдеріндегі кемшіліктерге алып келетін мутациялар болса, бұл кемшіліктер екінші ата-ана геномымен толықтырылуы мүмкін (оның өзінде басқа гендерде де кемшіліктері болуы мүмкін). Диплоидты фаза басымдыққа ие бола бастаған кезде, жасыру эффектісі геномның мөлшерін, демек, ақпараттық мазмұнын ДНК көшірмесінің дәлдігін жақсарту қажеттілігінсіз ұлғайтуға мүмкіндік берді. Ақпараттық мазмұнды төмен құнмен ұлғайту мүмкіндігі пайдалы болды, себебі ол жаңа бейімделулерді кодтауға жол берді. Бұл көзқарасқа қарсылық көрсетілді, себебі мохтар мен гүлді өсімдіктердің өмірлік циклының гаплоидтық және диплоидтық фазаларында таңдаудың тиімділігі бірдей емес екенін көрсететін дәлелдер пайда болды.

Ризария

Қазіргі кезде Rhizaria кладына жатқызылған кейбір организмдер, осы мағынадағы өсімдіктер емес, ұрпақтардың кезектесуін көрсетеді. Көптеген форминифералар гаплоидты гамонт және диплоидты агамонт формалары арасында гетероморфты ұрпақтардың кезектесуіне ұшырайды. Диплоидты форма әдетте гаплоидты формадан әлдеқайда үлкен; осы формалар сәйкесінше микросфера және мегалосфера деп аталады.

Саңырауқұлақтар

Саңырауқұлақтың мицелиясы әдетте гаплоидты болады. Әр түрлі жұптасу типтерінің мицелиялары кездескенде, олар "жұптасу көпірі" арқылы біріктірілетін екі көп ядролы шар тәрізді жасуша түзеді. Ядролар бір мицелийден екіншісіне өтеді, гетерокарионды (яғни "әр түрлі ядролы") құрайды. Бұл процесс плазмогамия деп аталады. Диплоидты ядроларды қалыптастыру үшін нақты бірігу кариогамия деп аталады және бұл спорангиялар пайда болғанға дейін жүрмеуі мүмкін. Кариогамиядан диплоидты зигота пайда болады, ол қысқа ғұмырлы спорофит, ол көп ұзамай мейозға түсіп, гаплоидты спораларды құрайды. Спорылар өсіп шыққанда, жаңа мицелияға айналады.

Слайд қалыптары

Шырылдақтардың өмірлік циклі саңырауқұлақтардың өмірлік цикліне өте ұқсас. Гаплоидты споралар өніп, қозғалмалы жасушалар немесе миксомебаларға айналады. Бұл жасушалар плазмогамия және кариогамия деп аталатын процесте бірігіп, диплоидты зигота түзеді. Зигота плазмодийге дамиды, ал жетілген плазмодий, түрлеріне қарай, гаплоидты спораларды қамтитын бір немесе бірнеше жеміс денелерін құрайды.

Жануарлар

Көп жасушалы диплоидты және көп жасушалы гаплоидты ұрпақтың кезектесіп алмасуы жануарларда ешқашан кездеспейді. Кейбір жануарларда партеногенез бен жыныстық көбею фазалары (гетерогамия) арасында кезектесу байқалады, мысалы, салптар мен долиолидтерде (Thaliacea класы). Екі фаза да диплоидты. Бұл кейде "ұрпақтардың алмасуы" деп аталады, бірақ бұл өте ерекше жағдай. Тағы басқа жануарларда, мысалы, гименоптераларда, еркектер гаплоидты, ал аналықтары диплоидты болады, бірақ бұл әрқашан солай болады, екі бөлек ұрпақ арасында кезектесіп алмасу емес.