Кіріспе
Раввиндік иудаизмдегі Танахтың беделді мәтіні – Масорет мәтіні (МТ немесе 𝕸; נֻסָּח הַמָּסוֹרָה, lit. 'Дәстүр мәтіні') – еврей және арамей тілдеріндегі 24 кітаптың еврей тіліндегі түпнұсқа мәтіні. Масорет мәтіні еврейлердің канонын және оның әріптік нақтылығын, дауыстануын және масора деп аталатын екпінін анықтайды. Масорет мәтінін айтқанда, масора – еврей жазбаларының мәтініндегі диакритикалық белгілер және Танахтың қолжазбаларындағы (кейінірек басылымдардағы) мәтіндік ерекшеліктер туралы, әдетте сөздердің дәл жазылуына қатысты қысқа шеттік жазбаларды білдіреді. Оны 7-10 ғасырларда (б.з.) масореттер деп аталатын яһудилер тобы көшіріп, өңдеп, таратып жүрген. Ең көне толық түрі – Ленинград кодексі – 11 ғасырдың басына жатады. Өлі теңіз шиыршықтарындағы айырмашылықтар, Еврей жазбаларының бірнеше нұсқасы Екінші ғибадатхана кезеңінің соңына дейін болғанын көрсетеді. Теориялық түпнұсқа мәтінге қайсысы жақын екендігі және мұндай бірегей мәтін болғандығы даулы. Өлі теңіз шиыршықтарында б.з.д. 3 ғасырға дейін сақталған мәтіннің бүгінгі еврей Киелі кітаптарынан кейбір ерекшеліктері бар. Ежелгі мәжілісхананың Тора сандығының жанынан табылған Леуіліктер кітабының көне қолжазбасының үзінділері Масорет мәтінімен толық сәйкес келеді. Масорет мәтіні Көне өсиеттің көптеген протестанттық аудармаларының негізі болып табылады, мысалы, Кинг Джеймс нұсқасы, English Standard Version, New American Standard Bible және New International Version. 1943 жылдан кейін ол кейбір католиктік Киелі кітаптарда да қолданылды, мысалы, New American Bible және New Jerusalem Bible. Кейбір христиан конфессиялары Жаңа өсиеттегі цитаталарға сәйкес келетіндіктен, Септуагинтаның аудармасын қалайды.
The Masoretic Text (MT or 𝕸; נֻסָּח הַמָּסוֹרָה, lit. 'Text of the Tradition') is the authoritative Hebrew and Aramaic text of the 24 books of the Hebrew Bible (Tanakh) in Rabbinic Judaism. The Masoretic Text defines the Jewish canon and its precise letter text, with its vocalization and accentuation known as the mas'sora. Referring to the Masoretic Text, masorah specifically means the diacritic markings of the text of the Jewish scriptures and the concise marginal notes in manuscripts (and later printings) of the Tanakh which note textual details, usually about the precise spelling of words. It was primarily copied, edited, and distributed by a group of Jews known as the Masoretes between the 7th and 10th centuries of the Common Era (CE). The oldest known complete copy, the Leningrad Codex, dates from the early 11th century CE. The differences attested to in the Dead Sea Scrolls indicate that multiple versions of the Hebrew scriptures already existed by the end of the Second Temple period. Which is closest to a theoretical Urtext is disputed, as is whether such a singular text ever existed. The Dead Sea Scrolls, dating to as early as the 3rd century BCE, contain versions of the text which have some differences with today's Hebrew Bible. Fragments of an ancient manuscript of the Book of Leviticus found near an ancient synagogue's Torah ark in Ein Gedi have identical wording to the Masoretic Text. The Masoretic Text is the basis for most Protestant translations of the Old Testament such as the King James Version, English Standard Version, New American Standard Bible, and New International Version. After 1943, it has also been used for some Catholic Bibles, such as the New American Bible and the New Jerusalem Bible. Some Christian denominations instead prefer translations of the Septuagint as it matches quotations in the New Testament.
Шығу тегі және таралуы
Масореттік мәтіннің ең көне қолжазба үзінділері, оның ішінде дауыстық белгілері мен масорасы, шамамен 9 ғасырға дейін сақталып қалған. Ең көне толық түрі – Ленинград кодексі – 11 ғасырдың басына жатады. Алеппо кодексі, бір кездегі ең көне толық түрі, бірақ 1947 жылғы Палестинадағы азамат соғысынан бері маңызды бөліктері жоғалып кеткен, 10 ғасырмен датыланады. Дегенмен, негізгі дауыссыз әріптерді кодтау одан ертерек, тіпті Екінші храм кезеңінде басталуы мүмкін. 2022 жылы Кодекс Сассон (немесе Кодекс S1, MS1, Кодекс Сассон 1053, немесе Safra JUD 002) шамамен 600 жылдан кейін қайта табылды. Бұл – 10 ғасырда жазылған, Еврей Библиясының барлық 24 кітабын қамтитын кодекс. Ол Алеппо кодексімен бірдей ескілікте және Ленинград кодексінен (1006 жыл) бір ғасыр бұрынғы деп есептеледі. Кодекс Сассонда 12 жапырақ толығымен жоғалған, ал жүздеген жапырақтарының бір бөлігі жойылған. Жазушы өте ұқыпсыз болған, жиі үтірлерді, диакритикалық белгілерді және дауыстыларды жіберіп алған; сондай-ақ, ондаған рет дауыссыз әріптерді дұрыс жазбаған. Талмуд пен Караит қолжазбаларында Иерусалимдегі храм ауласында көшірушілердің пайдасы үшін Еврей Библиясының стандартты көшірмесі сақталғаны айтылады; храм қызметкерлерінің арасында Киелі кітаптарды тексерушілер болған (Талмуд, Кетубот трактаты 106а). Бұл көшірме Аристос хатында (§30; салыстырыңыз, Блау, Альтебр кітаптарын зерттеу, 100 бет), Филонның мәлімдемелерінде («Иудейлердің саяси құрылысын талдаудың» кіріспесі) және Иосиф Флавийде (Contra Ap. i. 8) еске алынған.
Екінші ғибадатхана кезеңі
Құмраннан 150 – 75 жылдарға дейінгі аралықта табылған Өлі теңіздің шиыршықтары осы кезеңде бірыңғай мәтін болмағанын көрсетеді. Менахем Коэннің айтуынша, Өлі теңіз шиыршықтары "септуагинт аудармасының негізі болған және қабылданған МТ-ден едәуір өзгеше еврей мәтінінің түрі болғанын" көрсетті. Өлі теңіз шиыршықтары мен пешитта мәтіні масореттік мәтін мен көне грек мәтінінің арасында жатыр. Жозеф Фицмайер әсіресе Құмранның 4-үңгіріндегі жаңалықтарға қатысты былай деп жазды: "Ескі өсиет кітаптарының осындай көне түрлері бұрын күдік тудырмаған мәтіндік әртүрліліктің куәсі болып табылады; бұл мәтіндерге қазіге дейін көрсетілгеннен гөрі әлдеқайда көп зерттеу мен назар қажет. Осылайша, септуагинттегі айырмашылықтар енді еврей тілінен грек тіліне жасалған нашар немесе икемделген аудармалардың нәтижесі деп есептелмейді; керісінше, олар христиандық дәуірінен бұрынғы еврей мәтінінің басқаша түрін көрсетеді". Екінші жағынан, Масорет мәтініне ең дәл сәйкес келетін фрагменттердің бір бөлігі 4-үңгірде табылды.
Рабиний кезең
Сөздер мен жазылудың ұсақ-түйектеріне ден қою, бұрын фарисейлер арасында дәлелдеу үшін пайдаланылған, рабби Акиваның (135 ж.б.д.) дәуірінде ең жоғары деңгейге жетті. Дауыстық негізінде қадірленген кемелді мәтін идеясы еврей қауымдастықтарында Халаха, Аггада және еврей ойларындағы қолдау білдіретін мәлімдемелер арқылы жылдам тарады. Иерусалимнің 70 ж.б.д. қирауынан аман қалған қолжазбалардың саны өте аз болды. Бұл айналымдағы нұсқалардың санын күрт азайтты және мәтінді сақтап қалу қажеттігіне жаңаша үдеме берді. Осы дәуірден сақталған қолжазбалар аз, бірақ ежелгі Эн-Геди түрмесінен табылған, 3-4 ғасырларға жатқызылған Леуіліктер кітабының қысқаша фрагменті, бүгінгі Масореттік мәтіннің дауыстық бөлігімен толық сәйкес келеді. Жаңа грек тіліне аудармалар да жасалды. Аквила Синопиялық және Теодотионның грек тіліндегі мәтіні мен қазіргі Масореттік мәтін арасындағы мағыналық айырмашылықтар, Септуагинтадан айырмашылығы, минималды болды. Дегенмен, қолданыстағы әртүрлі еврей мәтіндері арасындағы шағын ауытқулар әлі де байқалды, оны бүгінгі Масореттік мәтінмен Гемарадағы нұсқалардың және тіпті қазіргі Масореттік мәтінде жоқ орфографиялық нұсқаларға негізделген халахик мидраштардың айырмашылықтары дәлелдейді. Бен Нафтали мен Бен Ашер арасындағы айырмашылықтар шамамен 875-ке жетеді, олардың тоғызы дыбыс белгілерінің орналасуына, ал қалғаны дауыстылар мен жазуға қатысты. Екі Масорет арасындағы айырмашылықтар тек жеке пікірлерді көрсетпейді; екі қарсылас әртүрлі мектептерді білдіреді. Бен Ашерлер сияқты, бірнеше Бен Нафталилер болған сияқты. Масореттік тізімдер екі қарсылас биліктің арасындағы айырмашылықтардың нақты сипаты туралы көбінесе келіспейді, сондықтан олардың айырмашылықтарын әр жағдайда дәл анықтау мүмкін емес, және осы себепті қабылданған мәтін Бен Ашердің немесе Бен Нафталидің жүйесін біркелкі ұстанбайды.
Орта ғасырлар
Екі қарсылас билік, бен Ашер мен бен Нафтали, Масораны іс жүзінде аяқтады. Кейінгі масореттер, 13 және 14 ғасырларда Нақданим деп аталған, өте аз қосымшалар жасады. Олар көшірушілердің жұмыстарын қайта қарады, дауыстылар мен белгілерді (көбінесе әлсіз сиямен және жіңішке қаламмен) қосты, сондай-ақ Масораны жиі толықтырды.
Сандық Масора
Көне заманда көшірушілерге еңбекақысы стихтердің (жолдардың) санына қарай төленеді. Әйтсе де, Киелі кітаптың қара сөзбен жазылған кітаптары көбінесе стихтермен жазылмағандықтан, көшірушілер жұмыстың көлемін бағалау үшін әріптерді санауға мәжбүр болды. Сондықтан масореттер сандық Масорани жасады. Ол жиі өте дәл деп айтылса да, Ленинград кодексінің (Codex Leningradiensis) шетіндегі масореттік «жиілік жазбаларында» бірнеше қателіктер бар. Масора магна шамамен Масора парваның кеңейтілген нұсқасы болып табылады. Biblia Hebraica Stuttgartensia (BHS) құрамына үлкен Масораға сілтеме жасайтын аппарат кіреді, ол жеке басылып шығады. Соңғы Масора Киелі кітап кітаптарының соңында немесе мәтіннің белгілі бір бөлімдерінен кейін, мысалы, Тораның соңында орналасқан. Онда кітаптағы немесе бөлімдегі сөздердің саны туралы ақпарат пен статистика келтірілген. Осылайша, Леуілер кітабының 8:23-ші аяты Бес кітаптың (Пятикнижие) ортаңғы аяты болып табылады. Қолжазбаларды салыстыру және олардың айырмашылықтарын тіркеу мәтіндік сын Масорасы үшін материал қамтамасыз етті. Бұрынғы дәуірде (соферимдерден аморейлерге дейін) дәстүрді үйретуші және масорет арасындағы тығыз байланыс, олардың екеуі де көбінесе бір адамда бірігіп отыруы, экзегетикалық Масораның пайда болуына себеп болды. Соңында, дауыстау және акценттеудің графикалық жүйесін ойлап табу және енгізу грамматикалық Масорани тудырды.
Мәтіннің бекітілуі
Масореттердің алғашқы міндеттеріне мәтінді кітаптарға, бөлімдерге, абзацтарға, тармақтарға және сөйлемдерге стандартты бөлу; орфографияны, айтылуды және ән салуды бекіту; бес соңғы әріпі бар шаршы әріптерді енгізу немесе түпкілікті қабылдау; құдайға қарсы сөздерден сақтану үшін кейбір мәтіндік өзгерістер (бірақ бұл өзгерістер Масореттерден бұрын жасалған болуы мүмкін, төмендегі Тикуне Соферимді қараңыз); әріптерді, сөздерді, тармақтарды және т.б. санау және қоғамдық оқу кезінде кейбір сөздерді басқаларымен алмастыру кірді. Мұсаның немересі осылайша, Мәсех есімінен құдайға деген құрметтің белгісі ретінде, Мәнасех (Манас) аталды, себебі «Мұсаның немересі бұзық дінге бет бұрды» деген сөзді айтудан қашыну үшін, әріптің ішіне нүкте салынды (נ). Қалған үш нүктенің шығу тегі күмәнді. Бірінің пікірінше, олар қате бас әріптерден туындаған, ал екіншілерінің пікірінше, олар бастапқыда жойылған әлсіз дауыссыз әріптердің кейінірек қосылған түрлері. Нүктелердің мағынасы даулы. Кейбіреулер оларды өшірілген белгілер деп санайды, ал басқалары оларды кейбір қолжазбаларда белгіленген сөздердің жоқ екенін көрсететінін, демек оқудың күмәнді екенін көрсетеді деп есептейді. Тағы басқалары олардың ежелгі замандағы адамдар осы сөздермен байланыстырған уағыздық түсіндірмелерді есте сақтауға арналған құрал екенін айтады. Соңғысы, нүктелер көшірушілердің мәтін элементтерін жоғалтуына жол бермеу үшін жасалған деп санайды, себебі олар алғашқы қарауда немесе параллель өткелдермен салыстырғанда артық көрінеді. Кейбір қолжазбаларда нүктелердің орнына тік немесе көлденең сызықтар кездеседі. Бірінші екі түсіндірме қабылданбайды, себебі мұндай қате оқулар Кере мен Кетивке жатады, ал күмәнді жағдайларда көптеген қолжазбалар шешім қабылдайды. Соңғы екі теорияның ықтималдығы бірдей. Кері монахтардың негізгі жиынтығы Сандар кітабының 10:35–36 тармақтарының мәтінін қоршап тұрады. Мишнада бұл мәтіннің 85 әріптен тұратыны және нүктеленгені айтылады. Осы мәтіннің осылай белгіленуі кейіннен кері монахтар белгілерін пайдалануға әкелді. Саул Либерман осыған ұқсас белгілерді ежелгі грек мәтіндерінде де кездестіргенін көрсетті, онда олар «қысқа мәтіндерді» көрсету үшін де қолданылған. Орта ғасырларда кері монахтар 16-ғасырдың басында Бомбергтің басып шығарған алғашқы раввиндік Киелі кітаптарының мәтініне енгізілді. Талмудта Сандар кітабының 10:35–36 тармақтарына қатысты жазбалардың 85 әріптен тұратын мәтіннің дұрыс орнында емес екенін білдіретіні айтылады. Бар Каппара бізге белгілі Тораны Гемарада «Даналық үйін жеті тіректе салды (Нақыл сөздері 9:1) – Мұсаның жеті кітабы» деп есептеген. Жаратылыс, Шығу, Леуіліктер және Заңды қайталау кітаптары бізге белгілі болса, Сандар кітабы үш бөлек томнан тұрды: Сандар 1:1–10:35, одан кейін Сандар 10:35–36 және үшінші мәтін Сандар кітабының соңына дейін. 85 әріптен тұратын мәтін де «мәтін» құрайтын ең аз әріптердің үлгісі ретінде белгіленген, оны киелілігі үшін оттан сақтау қажет.
Масораның тарихы
Масора тарихын үш кезеңге бөлуге болады: 1) жаратылыс кезеңі, басталуынан дауысты белгілердің енгізілуіне дейін; 2) көбейту кезеңі, дауысты белгілердің енгізілуінен Масораның басылуына дейін (1525); 3) сын кезеңі, 1525 жылдан қазіргі уақытқа дейін. Ибн Адониядан кейін Масораны сын тұрғысынан зерттеуді ең алдымен 1538 жылы өзінің әйгілі "Масорет ха Масорет" атты еңбегін жариялаған Элия Левита жүргізді. Үлкен Йоханнес Буксторфтың (1620) "Тибериясы" Левитаның зерттеулерін христиан аудиториясына қолжетімді етті. Уолтонның "Полиглоталық Киелі кітаптың" сегізінші кіріспесі негізінен Тиберияны қайта өңдеуден тұрады. Левита сондай-ақ Масореттік кең көлемді конкордансты, Sefer ha Zikronot жинақтады, ол әлі күнге дейін Париждегі Ұлттық кітапханада жарияланбаған күйінде сақталған. Бұл зерттеуге Р. Мейр б. Тодрос ха Леви (РаМаХ) де үлес қосты, ол 13-шы ғасырда өзінің Sefer Massoret Seyag la Torah (толық редакциясы, Флоренция, 1750) деген еңбегін жазды; сондай-ақ Менахем Лонцано, ол "Ор Тора" деп аталатын Пятикнижье Масорасы туралы трактат жазды; және әсіресе Джедидиа Норзи, оның "Минхат Шай" еңбегінде қолжазбаларды мұқият зерттеуге негізделген құнды Масореттік жазбалар бар. Жақында табылған бір мәтіндік үзінді Масореттік мәтінмен толық сәйкес екені анықталды. 1970 жылы табылған, бірақ 2016 жылға дейін мазмұны анықталмаған, шамамен 1700 жылдық Ен-Геди парқыншасы зерттелді. Зерттеушілер Леуіліктер кітабынан 35 толық және ішінара жолды қалпына келтірді және олар түсірген мәтін Масореттік мәтіннің дауыссыз құрылымымен толық сәйкес келеді. Ен-Геди парқыншасы – ежелгі синагогтың қасиетті сандығында табылған алғашқы Киелі кітап парқыншасы, ол құлшылық үшін сақталған, ал емес шөлдегі үңгірлердегідей, Өлі теңіз парқыншалары сияқты.
Next to Ibn Adoniyah, the critical study of the Masorah has been most advanced by Elia Levita, who published his famous "Massoret ha Massoret" in 1538. The Tiberias of the elder Johannes Buxtorf (1620) made Levita's researches more accessible to a Christian audience. The eighth introduction to Walton's Polyglot Bible is largely a reworking of the Tiberias. Levita compiled likewise a vast Masoretic concordance, Sefer ha Zikronot, which still lies in the National Library at Paris unpublished. The study is indebted also to R. Meïr b. Todros ha Levi (RaMaH), who, as early as the 13th century, wrote his Sefer Massoret Seyag la Torah (correct ed. Florence, 1750); to Menahem Lonzano, who composed a treatise on the Masorah of the Pentateuch entitled "Or Torah"; and in particular to Jedidiah Norzi, whose "Minḥat Shai" contains valuable Masoretic notes based on a careful study of manuscripts. In a recent finding, a scroll fragment was found to be identical to the Masoretic Text. The approximately 1,700 year old En Gedi Scroll was found in 1970 but had not had its contents reconstructed until 2016. Researchers were able to recover 35 complete and partial lines of text from the Book of Leviticus and the text they deciphered is completely identical with the consonantal framework of the Masoretic Text. The En Gedi scroll is the first biblical scroll to have been discovered in the holy ark of an ancient synagogue, where it would have been stored for prayers, and not in desert caves like the Dead Sea Scrolls.