Кіріспе

Қаржы институтының түрі

Жинақтау және несие беру қауымдастығы (S&L) немесе үнемдеу мекемесі – жинақ салымдарын қабылдау және ипотекалық және басқа да несиелер беруге маманданған қаржы институты. "S&L" және "thrift" терминдері көбінесе АҚШ-та қолданылады; Ұлыбританияда, Ирландияда және кейбір Достастық елдеріндегі ұқсас мекемелерге құрылыс қоғамдары және сенімді сақтау банктері жатады. Олар көбінесе өзара иеленуде болады (көбінесе өзара жинақ банктері деп аталады), яғни салымшылар мен қарыз алушылар дауыс беру құқығы бар мүшелер болып табылады және кредиттік одақтың мүшелері немесе өзара сақтандыру компаниясының сақтанушылары сияқты ұйымның қаржылық және басқару мақсаттарын анықтау мүмкіндігіне ие. S&L акционерлік қоғам бола алады, тіпті оның акциялары ашық саудаға шығарылуы мүмкін, бірақ мұндай жағдайларда ол енді нағыз өзара бірлестік болып табылмайды, және салымшылар мен қарыз алушылар енді мүшелік құқықтары мен басқару бақылауына ие болмайды. Заң бойынша, үнемдеу мекемелерінің коммерциялық несиелерге берген несиесінің үлесі 20 пайыздан аспауы керек. Олардың ипотекалық және тұтыну несиелеріне баса назар аударуы, АҚШ-та 2007 жылы болған сияқты тұрғын үй нарығының төмендеуіне оларды әсіресе осал етеді.

Ерте тарих

19 ғасырдың басында банк ісі тек мүлікті сақтау қажеттігі туған бай адамдардың ғана ісі болатын. АҚШ-тағы алғашқы жинақ банкі – Филадельфия жинақ қоры қоғамы 1816 жылдың 20 желтоқсанында құрылды, ал 1830 жылдарға қарай мұндай мекемелер кеңінен таралды. Ұлыбританияда алғашқы жинақ банкін 1810 жылы Шотландияның Дамфрисшир аймағындағы Рутвелл шіркеуінің пасторы Генри Дункан құрды. Бұл жерде жинақ банкі мұражайы орналасқан, онда Ұлыбританиядағы жинақ банкі қозғалысының тарихына қатысты құжаттар, сондай-ақ Генри Дункан және айналасындағы маңызды тұлғаларға қатысты отбасылық естеліктер сақталған. Дегенмен, Ұлыбританиядағы АҚШ-тағы жинақ-несие қауымдастықтарына ұқсас негізгі мекеме жинақ банкі емес, құрылыс қоғамы болды және ол 1770 жылдардан бері бар.

ХХ ғасырда АҚШ-тың жинақ пен несиесі

Жинақ-несие қауымдастығы 20-ғасырдың басында адамдарға үй сатып алуға, ипотекалық несие беру арқылы және мүшелеріне қарапайым жинақ жасау мен инвестициялау мүмкіндіктерін ұсыну арқылы, әдетте, жинақ кітапшалары мен мерзімді салымдар арқылы, күшті күшке айналды. Осы дәуірдегі жинақ-несие қауымдастығы 1946 жылғы "Құдайға сыйынған өмір" (It's a Wonderful Life) фильмінде кеңінен бейнеленген.

Ипотекалық несие беру

Алғашқы ипотекалық несиелерді банктер емес, сақтандыру компаниялары ұсынды, және олар бүгінгі таныс ипотекалық несиелерден немесе үй қарызынан күрт өзгеше болды. Көптеген ертедегі ипотекалар мерзімі қысқа болып, мерзімі біткенде біржолғы үлкен төлемді талап ететін, немесе әр төлемде несие сомасының өзіне ештеңе төленбейтін, тек пайыздық төлемнен тұратын несиелер еді. Осының салдарынан, көптеген адамдар үй сатып алуын қайта қаржыландырудың тоқтаусыз айналымында мәңгілік қарызға батып кетті, немесе несие мерзімі аяқталғанда біржолғы үлкен төлемді жасай алмағандықтан үйлерін ипотека арқылы жоғалтты. АҚШ Конгресі 1932 жылы, Ұлы депрессия кезінде Федералдық үй-жай несие банкі заңын қабылдады. Ол басқа банктерге үй сатып алу үшін ұзақ мерзімді, амортизацияланатын несиелер ұсынуға қаржыландыру көмегін көрсету үшін Федералдық үй-жай несие банкін және оған байланысты Федералдық үй-жай несие банкі кеңесін құрды. Мақсат – несие беруге сақтандыру компанияларын емес, банктерді тарту, сондай-ақ адамдар қайтара алатын және үйлеріне толық ие бола алатын шынайы несиелерді ұсыну еді. Федералдық үй-жай несие банкі заңы арқылы қолжетімді арзан қаржыландырудың нәтижесінде АҚШ-тың барлық аймақтарында жинақ-несие қауымдастықтары пайда болды.

Қосымша артықшылықтар

Сақтау және несие ұйымдарына Федералдық резерв тарапынан белгілі бір дәрежеде жеңілдіктер берілді, себебі оларға әдеттегі коммерциялық банктерге қарағанда жинақ салымдарына жоғары пайыздық ставкалар төлеуге мүмкіндік берілді. Бұл "Q" ережесі (1966 жылғы Пайыздық ставкаларды реттеу туралы заң) деп аталды және сақтау-несие ұйымдарына (S&L) банктер ұсына алатын ставкадан 50 базистік пунктке артық мөлшерлеме берді. Мақсаты – жоғары жинақ ставкалары арқылы сақтау және несие ұйымдарының көбірек салымдар тартуы, осы арқылы ипотекалық несиелерді беруді жалғастыруы, ипотекалық нарықтың қолжетімділігін сақтауы және әлеуетті қарыз алушылар үшін қаражаттың әрдайым болуы еді. Алайда, сақтау және несие ұйымдары 1970 жылдардың соңына дейін чектік шоттарды ұсынуға құқылы болған жоқ. Бұл тұтынушылар үшін сақтау және несие ұйымдарының тартымдылығын азайтты, себебі тұтынушылар чектік қызметтерге және бәсекеге қабілетті жинақ ставкаларына қол жеткізу үшін бірнеше мекемеде шот ашуға мәжбүр болды. 1980 жылдары жағдай өзгерді. 1980 жылы АҚШ Конгресі барлық жинақ-несие ұйымдарына, соның ішінде сақтау және несие қауымдастықтарына жеке және коммерциялық несиелер беруге, сондай-ақ транзакциялық шоттар ашуға өкілеттік берді. 1980 жылғы Депозиттік мекемелерді дерегуляциялау және монетарлық бақылау туралы заң (DIDMCA) банктік жүйеге ақша нарығындағы өзара қорлар сияқты жоғары өнімді депозиттік емес өнімдерге қаражаттың бұрынғы арнасынан кетуімен күресуге көмектесу үшін жасалды. Бұл заң сақтау-несие ұйымдарына активтерінің 20 пайызына дейін жеке несиелер беруге, кредиттік карталар шығаруға және жеке тұлғалар мен коммерциялық емес ұйымдарға қолма-қол ақы төлеу (NOW) шоттарын ұсынуға мүмкіндік берді. Келесі бірнеше жылда банктер мен сақтау-несие ұйымдарына нарықтық ставка бойынша кең ауқымды депозиттік өнімдерді ұсынуға мүмкіндік беретін қосымша ережелер қабылданды. S&L үшін баланстың бір жағындағы дерегуляциялау, негізінен, ұзақ мерзімді, бекітілген ставкалы ипотекалық несиелерді тұрақсыз қысқа мерзімді салымдармен қаржыландыруға байланысты пайыздық тәуекелдің артуына әкелді. 1982 жылы Гарн Сент-Жермен Депозиттік мекемелер туралы заң қабылданды, ол сақтау-несие ұйымдарының жеке және коммерциялық жылжымайтын мүлік несиелерінде ұстай алатын активтер үлесін арттырды және 1984 жылдың 1 қаңтарына дейін сақтау-несие ұйымдарына активтерінің 5 пайызын коммерциялық, корпоративтік, бизнес немесе ауыл шаруашылығы несиелеріне инвестициялауға рұқсат берді, бұл көрсеткіш 10 пайызға дейін өсті.

АҚШ үкіметінің актілері мен реформаларының салдары

Нәтижесінде 1989 жылғы Қаржы институттарын реформалау, қалпына келтіру және күшімен орындау туралы заң (FIRREA) жинақ және несие индустриясы мен оның федералдық реттеуін күрт өзгертті. 1989 жылдың 9 тамызында заңға қол қойылған осы заңның негізгі ережелері төмендегідей:

Федералды тұрғын үй несие банкі кеңесі (FHLBB) және Федералды жинақ және несие сақтандыру корпорациясы (FSLIC) таратылды. АҚШ Қаржы министрлігінің бөлімшесі болып табылатын Жинақ мекемелерін қадағалау кеңсесі (OTS) жинақ мекемелерін жарғылау, реттеу, тексеру және бақылау үшін құрылды. Бұрын FHLBB бақылауында болған 12 Федералды тұрғын үй несие банкіне (аудандық банктер деп те аталады) қадағалауды жүзеге асыру үшін Федералды тұрғын үйді қаржыландыру кеңесі (FHFB) тәуелсіз агенттік ретінде құрылды. Жинақ қауымдастығы сақтандыру қоры (SAIF) жинақ мекемелері үшін тұрақты сақтандыру қоры ретінде FSLIC-тің орнын басты. (Федералды депозиттерді сақтандыру корпорациясы (FDIC) сияқты, FSLIC та 100 000 долларға дейінгі жинақ және несие шоттарын сақтандырған тұрақты корпорация болды.) 2005 жылғы Федералды депозиттерді сақтандыру реформасы туралы заң (2006 жылдың ақпан айында күшіне енді) екі қорды біріктіріп, Депозиттерді сақтандыру қорын (DIF) құруды көздейді, оны FDIC басқаратын болады. 1989 жылдың 1 қаңтарынан кейін реттеушілердің бақылауына алынған банкрот болған жинақ мекемелерін сату үшін Резолюциялық сенім корпорациясы (RTC) құрылды. FIRREA Freddie Mac және Fannie Mae-ге төмен және орташа табысты отбасыларға ипотекалық несие беруді қолдауға қосымша жауапкершілік жүктеді. 1986 жылғы Салық реформасы туралы заң инвесторлардың жалақы табысын жылжымайтын мүлік инвестицияларынан туындаған, мысалы, амортизация және пайыздық төлемдер сияқты «пассивті» шығындар есебінен азайту мүмкіндігін жойды. Бұл инвесторлар осы сектордан шығып кеткендіктен жылжымайтын мүліктің құнының төмендеуіне әкелді.

Жинақ банктерінен айырмашылықтар

Сақтау банкіндегі шоттар FDIC арқылы сақтандырылды. 1982 жылы Филадельфияның «Батыс жинақ банкі» банкрот болғанда, оны Филадельфия жинақ қоры қоғамына (PSFS) қосуды FDIC ұйымдастырды. Заң бойынша сақтау банктері тек жинақ шоттарын ұсынумен және ипотекалық және студенттік несиелерден табыс табумен шектелген. Сақтау банктері коммерциялық банктерге қарағанда жинаққа 1% жоғары пайыз төлей алатын, ол да үштен бір бөлігін құрады. PSFS бұл шектеуді «төлем тапсырысы» шоттарын ұсыну арқылы айналып өтті, бұл шоттар чектік шоттар сияқты жұмыс істеді және Пенсильванияның «Fidelity Bank» арқылы өңделді. Ережелер жеңілдетіліп, сақтау банктері автокөлік несиелерін, кредиттік карталарды және нақты чектік шоттарды ұсына бастады. Бірте-бірте PSFS толыққанды коммерциялық банкке айналды. Сақтау-несие мекемелеріндегі шоттар FSLIC арқылы сақтандырылды. Кейбір сақтау-несие мекемелері сақтау банктеріне айналды, мысалы, Мичиган штатындағы Понтиак қаласының «Бірінші федералды жинақ банкі». Олардың бұрынғы тарихын көрсеткені – олардың шоттары FSLIC арқылы сақтандырыла берді. Сақтау-несие мекемелері депозиттерді қабылдап, оларды және басқа да капиталды несие беруге пайдаланды. Жаңалық – сақтау-несие мекемесінің басқаруы депозиттерді ұстаған және кейде несие алған адамдармен анықталды. Ұйым басқаруына ықпал ету деңгейі мекемедегі депозит сомасына байланысты болды. Сақтау-несие қауымдастығының басты мақсаты – қарапайым халықтың жинақтау және инвестициялауын ынталандыру, сондай-ақ оларға бұрын қол жеткізе алмаған қаржы делдалдарына мүмкіндік беру болды. Сондай-ақ, сақтау-несие мекемесі лайықты және жауапты қарыз алушылар үшін, әдетте үйлер сияқты қымбат заттарды сатып алуға несие беруге де мүмкіндік берді. Алғашқы сақтау-несие мекемелері «көршілерге көмектесу» бизнесімен айналысты.