Кіріспе

Коммерциялық емес қаржы институттарының санаты

Жинақтау банкі – пайданы барынша арттыру мақсатында жұмыс істемейтін, негізгі немесе бастапқы міндеті – төмен тәуекелмен инвестицияланатын және пайыз төленетін жинақ шоттарына депозиттер жинау болып табылатын қаржы институты. Жинақтау банктері Еуропада көбінесе жеке категория ретінде кездеседі. Сақтау банктері 18-шы ғасырдың соңында Еуропада ағартушылықтың дамуы нәтижесінде пайда болды және 19-шы ғасырдың бірінші жартысында Еуропа құбылысына айналды. Жинақтау банк жүйелерінің даму жолдары Еуропа елдері бойынша әртүрлі болды, осының нәтижесінде біріктірілген банк топтары, тұтас ұлттық желілер құрылды, кооперативтік немесе коммерциялық банктерге айналды, сондай-ақ басқа несие мекемелерімен біртіндеп біріктірілді. Көптеген елдерде сақталған жинақтау банктері жеке сектор мәртебесіне ие және енді ерекше заңнамалық база бойынша жұмыс істемейді; Германия мен Люксембург – ерекше жағдайлар, онда жинақтау банктері мемлекеттік сектор субъектілері болып табылады.

Атау беру

Көптеген еуропалық тілдерде жинақ банкілерін банктерден ерекшелейтін сөз қолданылады (, Kasse, , касса, lang es) және олардың қызметтерінің шектеулі ауқымын көрсетеді, кейде "қор" деп аударылады. Ағылшын тілінде осыған сәйкес тікелей сөз жоқ; оның этимологиясы қолма-қол ақша сөзімен бірдей, ал бастапқыда ол ақша сақталатын қорапты, кейіннен кассалық аппаратты білдірген.

Шолу

Жинақ банкілерінің пайда болуы либералдық және қайырымдылыққа негіделген ұмтылыстарда жатыр, бұл оларды құрушыларды төменгі топтар арасында үнемдеу және қаржылық сақтық мәдениетін қалыптастыруға бағытталған коммерциялық емес мекемелерді құруға және жинақтар мен күрделі пайыздың логикасын пайдаланып, адамдарды қысқа мерзімді перспективадан тысқары ойлауға ынталандыруға жетеледі. Францияда жинақ банкі жобалары 1750 жылдары көріне бастады және Француз революциясы кезінде көбейді, бірақ ұзаққа созылмады. Адам Смит, Томас Роберт Мальтус және Жан Батист Сей сияқты либералды ойшылдар жинақтардың экономикалық және әлеуметтік рөліне қызығушылық танытты. Жинақ банкілерінің бастапқы функциясы тұтынушыларға қызмет көрсетуде несие беруге емес, тек жинақтарға ғана шектелді, бұл 19 ғасырда дамыған кооперативтік банктерден басты айырмашылығы болды. Жинақ банкілері әдетте жергілікті немесе ұлттық үкіметтер тарапынан қатаң реттеледі және бақыланды, сондай-ақ инвестицияларды тек мемлекеттік қарызға немесе төмен қаржылық тәуекелді құралдарға шектеді. Алайда, уақыт өте келе бұл айырмашылықтар жойыла бастады, және 20 ғасырда жинақ банкілерінің нормативтік-құқықтық базасы мен бизнес-моделі коммерциялық банктермен жақындасты, бірақ әртүрлі елдерде маңызды айырмашылықтар сақталды. 1861 жылы Ұлыбритания пошта жинақ банкінің құрылуымен жинақ банкілері пошта жинақ жүйелерінен күшті бәсекелестікке тап болды, олар жеке тұлғалардан жинақтарды қабылдап, оларды қауіпсіз мемлекеттік бағалы қағаздарға инвестициялады, бірақ елдер арасында айырмашылықтар болды. Кейбір пошта банктері "жинақ банктері" деп аталды, мысалы, Нидерландыдағы Rijkspostspaarbank (1881 ж. құрылған), Франциядағы Ұлттық жинақ кассасы (1882 ж. құрылған), Австрияның Пошта жинақ банкі және Венгрияның Пошта жинақ банкі (1882 және 1886 ж. құрылған), Зимбабведегі Халықтың жеке жинақ банкі (1904 ж. құрылған, 1999 ж. қайта аталған), Таиландтағы Мемлекеттік жинақ банкі (1913 ж. құрылған), Мадагаскардың Жинақ кассасы (1918 ж. құрылған), Шри-Ланкадағы Ұлттық жинақ банкі (1971 ж. құрылған) және Қытайдың Пошта жинақ банкі (2007 ж. құрылған). Екі дүниежүзілік соғыс және 1931 жылғы Еуропалық банктік дағдарыс сияқты ұзақ тұрақтылық кезеңінен кейін, олар коммерциялық банктерге қарағанда аз зардап шекті, жинақ банктері 1970 жылдардағы пайыздық мөлшерламалардың өзгеруі кезінде күшті бәсекелестікке тап болды және 20 ғасырдың соңғы тоқсанында көптеген елдерде маңызды өзгерістер мен қайта құрылымдауларға ұшырады. 21 ғасырдың басында жинақ банктері Германия мен Испанияда, ал Австрияда аз дәрежеде маңызды болды. 20 ғасырдағы коммунистік банктік жүйелерде монополиялық ұлттық бөлшек банктік желілер жинақ банктері деп аталды. Бұл атау бірнеше маңызды Орталық және Шығыс Еуропа коммерциялық банктерінің аттарында сақталды, мысалы, Болгариядағы DSK Bank, Чехиядағы Česká spořitelna, Венгриядағы OTP Bank, Польшадағы PKO Bank Polski, Ресейдегі Sberbank, Словакиядағы Slovenská sporiteľňa және Украинадағы Oschadbank. Басқа еуропалық емес банктер (пошта жинақ жүйелерінен немесе олардың мұрагерлерінен басқа) ұқсас атауларды иеленді, мысалы, Ботсвана жинақ банкі және Судандағы مصرف الادخار والتنمية الاجتماعية.

Өкілдік

Дүниежүзілік жинақ банктері институты (WSBI) 1924 жылы Миланда құрылып, 1949 жылы Амстердамға, 1969 жылы Женеваға және 1994 жылы Брюссельге көшірілді. Осы уақыттан бері WSBI және Еуропалық жинақ банктері тобы (1963 жылы құрылған) біртұтас құрылым ретінде жұмыс істеп келеді, Еуропа және әлемдік деңгейде жинақ банктерінің мүдделерін қорғайды және жинақ банктері тәжірибесін салыстыру үшін платформа қызметін атқарады. Оның Еуропалық емес мүшелерінің көпшілігі кооперативтік банктер, мемлекеттік банктер немесе бастапқы еуропалық түсінігіндегі жинақ банктері емес, пошталық жинақ жүйелері болып табылады.